thumb|130px|Legitymacja członkowska KSČ Komunistyczna Partia Czechosłowacji (cz., słow. Komunistická strana Československa, KSČ) – istniejąca w latach 1921–1992 czechosłowacka partia polityczna, sprawująca władzę w Czechosłowacji w latach 1948–1989.

Ustawa o bezprawności reżimu komunistycznego i oporze przeciw niemu, uchwalona w Czechach w 1993 potępiła partię i uznała ją za „organizację zbrodniczą”.

Obecnie największymi spadkobiercami partii jest Komunistyczna Partia Słowacji i Komunistyczna Partia Czech i Moraw.

Historia 1921–1945 Komunistyczna Partia Czechosłowacji została założona podczas XIV kongresuopr. pol. Maurycy Kamieniecki, Czechosłowacja, KiW, Warszawa, 1966, s. 283 Czechosłowackiej Partii Socjademokratycznej w Pradze, zwołanym w dniach 14–16 maja 1921Lenin Collected Works, Progress Publishers, 1976, Moscow, Volume 45, s. 213 . -organem prasowym nowej partii ustanowiono Rudé právo – gazetę, która należała uprzednio do socjaldemokratów. Komunistyczna Partia Czechosłowacji była jedną z około dwudziestu demokratycznie konkurujących między sobą partii, nigdy jednak nie wchodziła w skład rządów przedwojennej Pierwszej Republiki. W kongresie uczestniczyło ponad pięćset delegatów reprezentujących około 350.000 członków różnych organizacji.

O przywódcy komunistów, Klemencie Gottwaldzie, stało się głośno po wygłoszonym w parlamencie przemówieniu: „Jesteśmy partią czeskiego proletariatu, a naszą faktyczną centralą jest Moskwa. Pojedziemy do Moskwy aby uczyć się, wiecie czego? Pojedziemy uczyć się od rosyjskich bolszewików jak ukręcić wam łeb. I wiecie, że rosyjscy bolszewicy są w tym mistrzami... Nie będziecie się więcej śmiać!” Słowa te wywołały konsternację wśród parlamentarzystów.

Partia była czechosłowacką sekcją Międzynarodówki Komunistycznej. W 1928 czechosłowaccy komuniści byli jej drugą, największą sekcją, z szacunkową liczbą 138 000 członkówWilliam Henry Chamberlin „Soviet Russia: A Living Record and a History” ..

Partia została zdelegalizowana po rozbiorach Czechosłowacji.{http://www.totalita.cz/vysvetlivky/o_novotnya.php Antonín NOVOTNÝ, československý komunistický politik a prezident. totalita.cz].Nakl. Libri: „Kdo byl kdo v našich dějinách 20. století”: Antonín Novotný.. KPCz kontynuowała swoją działalność w podziemiu. Partia brała udział w antyhitlerowskich protestach z października 1939 roku, przez co podporządkowany Stalinowi Komintern obwinił partię (ze względu na pozostawanie w mocy paktu Ribbentrop Mołotow) o „elementy szowinistyczne”Cohen, Yohanon, Small Nations in Times of Crisis and Confrontation, SUNY Press, 1989, , s. 110..

W czasie II wojny światowej wielu przywódców KSČ szukało schronienia w Związku Radzieckim, gdzie czynili przygotowania do wzmocnienia siły partii po wojnie. We wczesnym okresie powojennym komuniści czechosłowaccy, działając pod patronatem sowietów, przeprowadzili kampanię, która doprowadziła do przejęcia władzy w 1948. Kiedy tylko doszli do władzy, rozwinęli strukturę organizacyjną KSČ i tryb działania ściśle wzorując się na Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego.

1945–1969 Komunistyczna Partia Czechosłowacji była koalicjantem w powojennym rządzie od 1945. Począwszy od zamachu stanu w 1948, kiedy to wolne wybory i pozostałe wolności polityczne zostały efektywnie zniesione, władzę dzierżył Front Narodowy. Była to koalicja, w której KSČ miała 2/3 miejsc, a pozostałą 1/3 dzieliło między siebie pięć innych partii. De facto, KSČ posiadała władzę absolutną, a obecność pozostałych koalicjantów miała w założeniu sprawiać wrażenie politycznego pluralizmu. Partie te pełniły rolę satelicką wobec KSČ. Czechosłowackie struktury rządowe istniały tylko po to, by wprowadzać decyzje polityczne podejmowane przez komunistów. Osiągnęli oni ten stan, umieszczając swoich członków na każdej pozycji rządowej, związanej z podejmowaniem kluczowych decyzji politycznych.

Wybuchł spór pomiędzy premierem Klementem Gottwaldem a Sekretarzem Generalnym partii, Rudolfem Slánskim, dotyczący stopnia dostosowania państwa do modelu radzieckiego. W 1951 Slánskiego wraz z kilkoma innymi komunistycznymi prominentami aresztowano pod zarzutem uczestnictwa w „spisku trockistowsko-titowsko-syjonistycznym”. W 1952 przeprowadzono proces pokazowy (zob. Proces praski), w wyniku którego Slánskiego oraz 10 innych oskarżonych stracono.

We wczesnych latach 60. Czechosłowacja wpadła w gospodarczą zapaść. W 1968 KSČ została opanowana przez frakcję dążącą do zmian – na czele partii stanął Alexander Dubček. Zapoczątkował on okres względnej liberalizacji, znanej jako Praska Wiosna, i zaczął wprowadzać „socjalizm z ludzką twarzą”. Działania te zaalarmowały Związek Radziecki i w związku z tym 21 sierpnia 1968, odwołując się do Doktryny Breżniewa dokonał on inwazji na Czechosłowację. W inwazji uczestniczyło również Wojsko Polskie.

1969–1992 W kwietniu 1969 Dubček stracił stanowisko Sekretarza Generalnego i w 1970 został wydalony z partii. Zastąpił go Gustáv Husák. Podczas okresu Normalizacji, jaki nastąpił po tych wydarzeniach, Husák skutecznie rządził koalicją złożoną w istocie z frakcji umiarkowanych i „twardogłowych”. Opis tych dwóch partii znajduje się poniżej.

Umiarkowani, czyli Pragmatycy Umiarkowani członkowie partii, zwani także Pragmatykami reprezentowani byli przez Gustáva Husáka, który przewodził frakcji neostalinowskiej KSČ. Jako umiarkowany i pragmatyk, był on naciskany przez „Twardogłowych”, reprezentowanych przez Vasila Biľaka.

Husák, ważny działacz Słowackiej Partii Komunistycznej (1943–1950), w 1951 w czasie czystki stalinowskiej został aresztowany i skazany na trzy lata pozbawienia wolności, a później na dożywotnie pozbawienie wolności za „burżuazyjny nacjonalizm”. Zwolniony z więzienia w 1960 i zrehabilitowany w 1963 odrzucił możliwość objęcia jakiejkolwiek funkcji w reżimie Antonína Novotnego. Po upadku Novotnego, w okresie Praskiej Wiosny został wybrany premierem. Z kolei po rezygnacji Dubčeka, w kwietniu 1969 mianowano go I sekretarzem, a później – w lipcu 1975 prezydentem Republiki. Husák był typem ocaleńca, który przystosował się i nauczył żyć pośród otaczających go potężnych sił politycznych, i po 1969 potępił Dubčeka.

Inni prominenci zaliczani do grupy Umiarkowanych-Pragmatyków, którzy rządzili do 1987: Lubomír Štrougal – premier Czechosłowacji, Peter Colotka – premier Słowackiej Republiki Socjalistycznej, Jozef Lenárt – I sekretarz Słowackiej Partii Komunistycznej, Josef Kempný – prezes Czeskiej Rady Narodowej.

Przywódcy ci popierali reformy wprowadzane przez Dubčeka w późnych latach 60., niemniej jednak stopniowo skłaniali się ku ortodoksyjnym regułom zaprowadzonych w partii po inwazji wojsk Układu Warszawskiego i odsunięciu Dubčeka od władzy. Przyjęli później elastyczniejszą postawę względem reform gospodarczych i działalności dysydentów.

„Twardogłowi” W opozycji do Umiarkowanych stali tzw. „Twardogłowi”: Vasil Biľak – był przywódcą komunistów prezentujących „twardą linię”, od 1968 r. członek Prezydium i Prezes partyjnej Komisji Ideologicznej. Z pochodzenia był Słowakiem z ukraińskimi korzeniami. Karel Hoffman – członek Prezydium i Sekretarz Komitetu Centralnego. Antonín Kapek – członek Prezydium. Jan Fojtik – sekretarz. Alois Indra – członek Prezydium oraz Prezes Zgromadzenia Federalnego (zgodnie z prawem federalnym od 1968 r. zastąpiło ono Zgromadzenie Narodowe). Miloš Jakeš – Prezes Komisji Centralnego Nadzoru i Audytu oraz członek Prezydium. W 1987 r. zastąpił Gustáva Husáka, na stanowisku Sekretarza Generalnego KSČ.

Byli oni przeciwnikami reform politycznych i gospodarczych oraz zajmowali twarde stanowisko w sprawie odstępstw ideologicznych.

Partia kontynuowała swoją działalność po aksamitnej rewolucji 1989 roku. Zmieniła swój oficjalny skrót na KSČS. Po rozpadzie Czechosłowacji – 31 grudnia 1992 – zdecydowano o samorozwiązaniu. Zarówno w Czechach, jak i na Słowacji powstały partie-sukcesorzy – odpowiednio: Komunistyczna Partia Czech i Moraw oraz Słowacka Partia Komunistyczna.

Nowa partia po 1995 roku

W 1995 kilku byłych członków KSČ założyło nową partię, początkowo pod nazwą „Partia Czechosłowackich Komunistów” (cz. Strana československých komunistů), przemianowaną później na Komunistyczną Partię Czechosłowacji (cz. Komunistická strana Československa). Jej programem jest przywrócenie porządków panujących w Czechosłowacji w latach 1948–1989. Odwołuje się on do marksizmu-leninizmu oraz stalinizmu, oprócz tego nawołuje do zaprowadzenia w Czechach dyktatury proletariatu. Liderem partii jest Miroslav Štěpán – były przywódca KSČ w Pradze. Partia jest bardzo mała i jak dotąd żaden jej członek nie został wybrany na urząd w wyniku wyborów.

Cele Według teorii marksizmu-leninizmu, partia komunistyczna reprezentuje klasę pracującą – rewolucyjny proletariat – broniąc jej interesów przed kapitalistyczną burżuazją. Okres pomiędzy upadkiem burżuazji a osiągnięciem komunizmu jest tematem, na który Marks wypowiadał się powściągliwie, opisując jedynie ogólnikowo ustanowienie demokracji socjalistycznej, która miała ostatecznie zacząć zanikać (powoli zmieniać się w zwykłą demokrację), aż do przeobrażenia w społeczeństwo komunistyczne. Kilka dekad później, Włodzimierz Lenin, stając w obliczu rewolucji i możliwości przejęcia władzy przez komunistów, odłożył teoretyczne niuanse na bok. Sugerował, że po upadku burżuazji nastąpi okres przejściowy określany jako socjalizm, demokracja radziecka oraz rządy partii komunistycznej – „dyktatura proletariatu”. Jednakże w praktyce okazało się, że faza ta trwała dużo dłużej niż Lenin przewidywał. Jego sugestia, że „dyktatura proletariatu” powinna trwać w ZSRR do 1923 roku, służy jako ogólny komentarz do rozbieżności między teorią a praktyką. Gdy tylko Partia Komunistyczna doszła do władzy, szybko okazało się, że zachowuje się ona bardzo podobnie do innych „okopanych biurokracji”, a jej rewolucyjny mandat (jak i radzieckiej demokracji) został utracony. Energia rządzących koncentrowała się na utrzymaniu władzy.

Organizacja Szczebel ogólnokrajowy

Organizacja KSČ bazowała na leninowskiej koncepcji centralizmu demokratycznego, która dbała o partyjnych liderów każdego szczebla, ale jednocześnie wymagała też zupełnego podporządkowania każdego z tych szczebli jednostce nadrzędnej. W związku z tym polityka i program partii były ustalane odgórnie oraz obowiązywały bezwarunkowo niższe organy i indywidualnie, poszczególnych członków partii. W teorii sprawy polityczne miały być otwarcie i swobodnie dyskutowane na kongresach, zebraniach i na łamach partyjnej prasy. W praktyce dyskusja ta była jedynie odzwierciedleniem decyzji podjętych przez wąską grupę prominentów partyjnych najwyższego szczebla.

Najwyższym organem KSČ był partyjny kongres, który normalnie zbierał się co pięć lat na obrady trwające mniej niż tydzień. Wyjątek został uczyniony w związku z Czternastym Kongresem Partii, zwołanym w sierpniu 1968 pod rządami Dubčeka. Zwołany niemal w sekrecie, w fabryce traktorów u początków radzieckiej okupacji, potępił tę inwazję. Kongres uznano później za nielegalny, jego inicjatywy anulowano i w maju 1971 r. powołano drugi, legalny Czternasty Kongres Partii. Piętnasty Kongres Partii zwołano w 1976 roku, szesnasty – w kwietniu 1981 r., a siedemnasty w marcu 1986 r. Teoretycznie kongres partyjny był odpowiedzialny za podejmowanie podstawowych decyzji politycznych, jednakże w praktyce leżało to w gestii Prezydium Komitetu Centralnego – to on brał odpowiedzialność za decyzje i prowadzenie polityki. Kongres zatwierdzał jedynie sprawozdania i wytyczne naczelnego kierownictwa partii. Statutowe obowiązki przypisane kongresowi obejmowały: kształtowanie partyjnej polityki krajowej i zagranicznej, zatwierdzanie programu partii i statutów, wybór Komitetu Centralnego oraz Komisji Centralnego Nadzoru i Audytu, jak również aprobatę ich sprawozdań.