Wilhelm Christian Ludwig Dilthey (ur. 19 listopada 1833 w Wiesbaden-Biebrich, zm. 1 października 1911 w Seis am Schlern) – niemiecki filozof, teolog, pedagog i historyk. Uchodzi za jednego z założycieli (obok Friedricha Nietzschego) filozofii życia w Niemczech oraz filozoficznej hermeneutyki.

Życie i kariera Wychował się w ewangelickiej rodzinie. Jego ojciec – Maximilian Dilthey (1804–1867) pracował jako naczelny kapelan dworski w Biebrich. Matka Maria Laura (1810–1887) była córką kapelmistrza książęcego Johanna Petera Heuschkela. Wilhelm miał brata (archeologa Karla Diltheya) i siostrę.

Wilhelm Dilthey w 1852 roku ukończył gimnazjum w Wiesbaden oraz zdał egzamin dojrzałości. Wstąpił na uniwersytet w Heidelbergu by kontynuować rodzinną tradycję i studiować teologię, następnie przeniósł się na Uniwersytet Humboldtów w Berlinie. Podczas edukacji duży wpływ wywarli na niego Kuno Fischer, Friedrich Adolf Trendelenburg, Theodor Mommsen, August Boeckh i Leopold von Ranke. Rozwijało się jego zainteresowanie filozofią i historią prądów intelektualnych. w 1856 roku zdał egzamin teologiczny w Wiesbaden, wkrótce potem egzamin państwowy z filozofii w Berlinie (uprawniający do nauczania w szkołach).

Przez następne dwa lata nauczał w gimnazjum w Joachimsthal. Następnie żył jako wolny pisarz i publikował liczne rozprawy i omówienia, często pod pseudonimem. W 1864 obronił doktorat na temat etyki Friedricha Schleiermachera i w tym samym roku habilitował się (Versuch einer Analyse des moralischen Bewußtseins (Próba analizy świadomościm oralnej). Od 1866 roku został profesorem na Uniwersytecie w Bazylei, następnie przenosił się do Kilonii, Wrocławia i Berlina. To właśnie w Berlinie nauczał do końca 1905 roku, po zakończeniu działalności pedagogicznej spędził ostatnie lata życia pisząc różne prace naukowe. Był cenionym pedagogiem. Do jego uczniów należeli m.in.: Bernhard Groethuysen, Max Frischeisen-Köhler, Georg Misch, Herman Nohl i Eduard Spranger.

Wilhelm Dilthey był profesorem na uniwersytetach w Bazylei (1867), Kilonii (1868–1871), Wrocławiu (od 1871–1883) oraz Berlinie (1865–1866 oraz 1882–1911).

W okresie pracy na Uniwersytecie Wrocławskim w znacznej mierze skrystalizował swoje teorie nauk humanistycznych. W 1883 wydał swoją podstawową pracę Wprowadzenie do nauk humanistycznych. W tamtym czasie spotkał się także z P. Yorckiem von Warterburgiem. Mężczyźni korespondowali ze sobą przez następne 20 lat. Listy te uważane są za jedne z najważniejszych dokumentów filozoficznych ostatnich dziesięcioleci XIX wieku.

W 1874 roku ożenił się z Katherine Puttmann, z którą miał syna i dwie córki. mały|Dom rodziny Dilthey w Biebrich

W 1908 otrzymał order Pour le Mérite za wkład w dziedzinie nauki i sztuki.

Zmarł 1 października 1911 w Seis am Schlern z powodu dyzenterii. Pochowano go na cmentarzu w Biebrich. mały|Grób rodziny Dilthey

Filozofia Światopogląd Diltheya kształtował się pod wpływem Arthura Schopenhauera i Hartmanna. Głównym jego dziełem filozoficznym jest Wprowadzenie do nauki o duchu (). Dorobek filozoficzny Diltheya obejmuje filozofię i metodologię nauk, hermeneutykę filozoficzną, antropologię oraz filozofię kultury.

Dilthey starał się określić metodologiczne podstawy nauk humanistycznych i społecznych, nazywanych przez niego łącznie "naukami o duchu" (Geisteswissenschaften). Odróżniały się one od nauk przyrodniczych (Naturwissenschaften), tym, że przedmiot ich zainteresowania wymagał oprócz sądów o faktach i sądów o prawach, także sądy wartościujące. Podstawową jednak różnicą między tymi rodzajami nauk jest ich cel. Jest nim rozumienie, a nie, jak w naukach przyrodniczych, wyjaśnianie.

Dilthey wskazał hermeneutykę, jako metodę nauk humanistycznych, rozwijając tradycję Friedricha Schleiermachera. Schleiermacher jako pierwszy rozszerzył hermeneutykę poza interpretacji tekstów religijnych i prawnych, przekładając ją na wszystkie typy tekstów. Dilthey poszerzył hermeneutyczne rozważania do wszystkich oznak ludzkiego życia. Ich znaczenia zmieniają się w zależności od kontekstu i nie są nigdy ostateczne. Tak więc gesty, sztuka, styl, przepisy, architektura są zrozumiałe tylko w kontekście znaczenia.

Dilthey dostrzegł jednak w hermeneutyce problem – próbując zrozumieć jednostkę w kontekście całości należy przyjąć, że znamy już tę całość. Z innej strony rozumiejąc poszczególne aspekty powinniśmy dostać całość. W wyniku tego powstaje koło hermeneutyczne. Idąc dalej nie da się zrozumieć całości bez zrozumienia szczegółu, a szczegół nie może być zrozumiany bez odwołania się do całości. Do hermeneutyki Diltheya odwoływało się później wielu filozofów, m.in. Edmund Husserl, Martin Heidegger, Ernst Cassirer, Hans-Georg Gadamer czy Paul Ricœur.

Dzieła wybrane De principiis ethices Schleiermacheri. 1864. Über die Einbildungskraft der Dichter. 1878. Einleitung in die Geisteswissenschaften. Versuch einer Grundlegung für das Studium der Gesellschaft und der Geschichte. 1883. Dichterische Einbildungskraft und Wahnsinn. 1886. Die Entstehung der Hermeneutik. 1900. Die Jugendgeschichte Hegels. 1905. Studien zur Grundlegung der Geisteswissenschaften. 1905. Das Erlebnis und die Dichtung. 1906. Systematische Philosophie. 1907. Der Aufbau der geschichtlichen Welt in den Geisteswissenschaften. 1910.

Tłumaczenia na jęz. polski 1967 Zbigniew Kuderowicz, Dilthey (zawiera tłumaczenia fragmentów tekstów);

1982 Pisma estetyczne; 1987 O istocie filozofii i inne pisma; 2005 Budowa świata historycznego w naukach humanistycznych (Der Aufbau der geschichtlichen Welt in den Geisteswissenschaften), tłum. Elżbieta Paczkowska-Łagowska.

Przypisy

Bibliografia po polsku

w językach obcych

Linki zewnętrzne Wilhelm Dilthey – publikacje w bibliotece Polona

Kategoria:Filozofowie niemieckojęzyczni Kategoria:Filozofowie współcześni Kategoria:Niemieccy filozofowie XX wieku Kategoria:Metodolodzy historii Kategoria:Odznaczeni cywilnym Orderem Pour le Mérite Kategoria:Nauczyciele akademiccy Śląskiego Uniwersytetu Fryderyka Wilhelma we Wrocławiu Kategoria:Historiozofowie Kategoria:Ludzie związani z Wiesbaden Kategoria:Zmarli na dyzenterię Kategoria:Zmarli w 1911 Kategoria:Urodzeni w 1833