thumb|200px|Amfora protogeometryczna z dekoracją podkreślającą kształt naczynia (ok. 950-900 p.n.e.)Malarstwo wazowe – wykonywane na naczyniach ceramicznych malunkiW odosobnionych opiniach (np. w krytycznej ocenie K. Estreichera) można nie uznawać ich za malarstwo w pełnym znaczeniu słowa („to bardziej grafika i dekoracja”), ponieważ brakowało w nim koloru i cienia, przy nader oszczędnym też stosowaniu perspektywy (Historia sztuki w zarysie. Wyd. 4. Warszawa-Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1981, s. 142)., mające szczególne znaczenie w kulturze helleńskiej i uznawane za doniosłe źródło wiedzy o antyku w kulturze europejskiej.
Stanowią źródło wiedzy o rozwoju cywilizacyjnym i specyfice miejsc swego pochodzenia. Pozwalają badaczom określić technikę, czas i miejsce wyrobu naczynia, a także kierunek artystyczny, w jakim rozwijała się stylistyka. Dostarczają istotnych wiadomości o zwyczajach panujących na obszarze, z którego pochodzą, o szczegółach życia codziennego, także o wierzeniach (mitologii), wojnach i uzbrojeniu, sposobach walki i polowań. Całość znanych i naukowo opisanych obiektów malowanej ceramiki greckiej zawarta jest w ciągłym wydawnictwie międzynarodowym Corpus Vasorum Antiquorum.
Znaczenie kulturowe Malowana ceramika Greków z okresu pomiędzy rokiem ok. 1000 i 300 p.n.e. jest w dziejach sztuki starożytnej zjawiskiem niemającym odpowiednika w kulturze europejskiej. W żadnej innej dziedzinie sztuki antycznej nie doświadczamy bliższego wizualnego kontaktu ze starożytnymi i nie uzyskujemy tak dokładnego wglądu w ich wierzenia, zajęcia codzienne czy nawet w postrzeganie rzeczywistości. Jeśli w okresie wcześniejszym (protogeometrycznym i geometrycznym) rozwoju malarstwa wazowego Hellenów całość naczynia pokrywano wzorami abstrakcyjnymi, tak dobranymi, by zwracać uwagę na poszczególne jego części – to w okresach następnych (orientalizującym, czarnofigurowym i czerwonofigurowym) głównym elementem dekoracji stały się naturalistyczne przedstawienia ludzi i zwierząt, rozmieszczane zasadniczo na brzuścu naczynia. thumb|left|180px|Odwzorowanie na brzuścu wyobrażenia ujętego w metopie (Herakles chwytający łanię kerynejską) Zasługą attyckich rzemieślników-twórców wazObecnie większość autorów zdecydowanie unika tego mylącego określenia przejętego w XIX w. z włoskiego (vasi antichi), por. Wolfgang Schiering (Die griechische Tongefässe. Gestalt, Bestimmung und Formenwandel. Berlin: Mann, 1983). było właśnie rozpowszechnienie na nieznaną dotąd skalę tematyki figuralnej, przede wszystkim mitologicznej. Dzięki scenom z waz można prześledzić stopniowy postęp w zakresie opanowania anatomii ciała ludzkiego oraz coraz bardziej realistycznego ujęcia szat, pozy, gestu i wyrazu twarzyW. Dobrowolski: Malarstwo na wazach greckich ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, Warszawa b.d. .. „Najważniejszą cechą zdobienia waz greckich jest umiejętność malarzy wkomponowania przedstawienia w ścisłe ramy pola przeznaczonego do dekoracji, co jest tym trudniejsze, że należało wziąć pod uwagę krzywizny powierzchni, które wymagały od malarza odpowiedniego układu, skrótów lub wydłużeń. Jedno z najtrudniejszych zadań stanowiło wpisanie postaci ludzkiej w obraz o ramach w kształcie koła”M.L. Bernhard, Greckie malarstwo wazowe, dz. cyt. w bibliografii, s. 22.. Dziś zwraca się również uwagę na fakt, iż starogreccy artyści wypracowali w sztuce sposób narracji stosowany przez długi czas w kulturze zachodnioeuropejskiej, jak i na to, że ich przedstawienia skupiały się nie tylko na ogólnym przekazie, lecz także na charakterystycznych szczegółach ówczesnej codziennościNp. J. Boardman: The history of Greek vases. London: Thames & Hudson, 2006..
W całokształcie malarskiej twórczości Greków malarstwo wazowe jest właściwie tworzeniem miniatur ze zubożoną kolorystyką ograniczoną do barwników wytrzymałych na proces wypalania. Mimo to, sceny malowane na ceramice stanowią dziś najlepsze źródło informacji o przedstawieniach wielkoformatowego malarstwa greckiego. Dotyczy to zarówno rozwoju w nim innych technik malarskich, jak i przykładów nieistniejących już dzieł malarstwa ściennego lub malowideł na drewnie czy płótnieD. Sacks: Encyklopedia świata starożytnych Greków, dz. cyt., s. 89, 242..
Ceramika malowana zajmowała to szczególnie istotne miejsce w wytwórczości artystycznej starożytnych Greków aż do schyłku IV wieku bądź początku III w. p.n.e. – ok. 320 r. p.n.e. wykonano ostatnie attyckie wazy czerwonofigurowe, zaś w ogóle produkcja ta ustaje ok. 280 r. p.n.e. (W. Dobrowolski). Była ona elementem kultury greckiej wyróżniającym ją jakościowo spośród innych, bowiem w żadnej innej cywilizacji starożytnej malunki dekorujące naczynia nie posiadały takiego bogactwa motywów i tak wysokiego poziomu artystycznego (zob. sztuka starożytnej Grecji).
Rozprzestrzenienie thumb|170px|Jońska amfora we wschodniogreckim stylu Fikelura, ok. 540 p.n.e. Na kulturowe znaczenie tego zjawiska wskazuje też jego zasięg geograficzny, znacznie wykraczający poza macierzystą Grecję. Rozmieszczenie śladów ceramiki Greków pozwala odtwarzać ich starożytne szlaki handlowe i przebieg migracjiD. Sacks: Encyklopedia świata starożytnych Greków, dz. cyt., s. 89.. Rozprzestrzenienie to zasadniczo pokrywa się z zasięgiem ówczesnego osadnictwa greckiego, a więc poza macierzystą Helladą (kontynentalną) obejmuje zachodnie wybrzeże Azji Mniejszej, wyspy egejskie włącznie z Kretą i częścią Cypru, jak również zasiedlone później obszary tzw. Wielkiej Grecji – kolonie nadczarnomorskie na wschodzie i południową Italię z Sycylią na zachodzie, wraz z północnoafrykańską Cyrenajką i kolonią Naukratis w delcie Nilu. Warsztaty te niejednokrotnie wykształciły własną charakterystyczną stylistykę (np. styl Fikelura w MilecieR.M. Cook, P. Dupont: East Greek Pottery. London 1998.), a nawet formy (np. w ceramice południowoitalskiej).
Ponadto malowana ceramika Greków jako wyrób eksportowy (jakkolwiek masowy eksport zaistniał dopiero w VII wieku p.n.e.) docierała do italskiej Etrurii (tzw. wazy pontyjskieM. Steinhart: Pontische Vasenmalerei. W Der Neue Pauly. Stuttgart 2001, t. 10, kol. 138n.), na Bliski Wschód, do Egiptu i Afryki Północnej. Odnotowano jej znaleziska nie tylko w Hiszpanii czy południowej Francji, lecz także na Kaukazie. Obecność jej stwierdzono nawet w bogatych pochówkach celtyckich.
Sam fakt odnajdywania ceramiki greckiej w całym basenie śródziemnomorskim dowodzi, że była ona artykułem handlu na szeroką skalę, zaś dostosowywanie się do rynku zbytu jest wymownym świadectwem istotnej roli ekonomicznej tej gałęzi rzemiosła. Należy przy tym odróżnić zapotrzebowanie na same obiekty, tj. naczynia jako zastawę kuchenno-stołową, i na ich zawartość (np. oliwę i wino w amforach czy pachnidła toaletowe w aryballosach, alabastronach itp.).
Twórcy i ich miana thumb|190px|Bilingwiczna amfora Malarza Andokidesa ze sceną mitologiczną w metopie i charakterystyczną ornamentyką zewnętrzną Istnieje pogląd, że liczne z zachowanych waz nigdy nie służyły do codziennego użytku, pełniąc jedynie funkcje dekoracyjne. Dlatego w wypadku garncarstwa artystycznego garncarze i malarze sygnowali swe dziełaRobert Flacelière: Życie codzienne w Grecji za czasów Peryklesa. Warszawa: PIW, 1985, s. 120.. Jednakże stosunkowo nieliczni spośród twórców waz umieszczali na nich swe sygnatury, które pojawiają się na początku VI w. p.n.e. – najpierw w pracowniach korynckich, potem w ateńskich. Artysta opatrywał wówczas swe imię inskrypcją egrapsen (namalował) – co zapoczątkował malarz Sofilos, lub epoiesen (wykonał) w przypadku garncarzaHipotetycznie przyjęto, ż w V w. p.n.e., w szczytowym okresie produkcji naczyń czerwonofigurowych działało w Atenach nie więcej niż 400 ceramików (Claude Mossé: Człowiek i gospodarka. W: Człowiek Grecji (red. J.-P. Vernant). Warszawa: Bertelsmann-Świat Książki, 2000, s. 42).. Do niewielu, których rzeczywiste imię jest znane, należą m.in. Eksekias, Oltos, Duris, Hermonaks czy Nikostenes. Wiadomo, że niektórzy z nich byli zarazem garncarzami (tj. właścicielami warsztatu ceramicznego) i malarzami (np. Amazis, Eutymides, Andokides, Brygos, Tlezon). Malarzowi anonimowemu nierzadko więc tworzy się dziś miano od garncarza, z którym długotrwale był twórczo związany (np. Malarz Lysippidesa czy Malarz [garncarza] Menona, znany teraz jako Psjaks)M. Nowicka: Z dziejów malarstwa greckiego i rzymskiego, dz. cyt., s. 33..
Na ogół jednak twórcy malunków wazowych pozostali nieznani. Dla utożsamienia i odróżnienia nadaje im się miana związane z wyobrażonymi szczególnymi postaciami (np. Malarz Boreasza, Malarz Niobidów), istotnymi scenami (Malarz Gigantomachii paryskiej, Malarz Pożaru Troi) bądź z charakterystycznym obiektem (Malarz Trzciny, Malarz Odlewni). Niekiedy miano pochodzi od pierwszego właściciela wazy (Malarz Tyszkiewicza, Malarz Szuwałowa), znacznie częściej – od miejsca (muzeum lub kolekcji), w którym naczynie jest przechowywane – jak w przypadku Malarza Berlińskiego, Malarza Villa Giulia, Malarza Aberdeen, Malarza Karlsruhe itd.M.L. Bernhard: Greckie malarstwo wazowe, dz. cyt., s. 23-24. Dość rzadko wiąże się ono z miejscem znalezienia wazy (np. Mistrz Amfory z Dipylonu) bądź z nazwiskiem badacza-odkrywcy (np. Malarz Lewisa, Malarz Hirschfelda)Elżbieta Makowiecka: Sztuka grecka. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2017, s. 67-68..
Obecnie w przypadku anonimowości twórcy nader często nadawane mu jest miano od konkretnego naczynia, na podstawie którego wyróżniono jego autorską tożsamość (Malarz Würzburg 232, Londyn E342)Por. Janusz A. Ostrowski: Słownik artystów starożytności. Katowice 1994, s. 7.. Autorstwo prac kilku twórców o zbliżonych cechach artystycznych ujmowane jest zbiorczo jako np. Grupa Dejaniry, Grupa Golvol, Grupa Otcheta.
Style malarstwa wazowego thumb|200px|Apulski krater dzwonowy w stylu Gnathia (ok. 330 p.n.e.) Pośród różnych stylów malarstwa wazowego, takich jak geometryczny (m.in. wazy dipylońskie), ceramika orientalizująca (głównie koryncka), szczególne miejsce zajęło (ze względu na swą długo niewyjaśnioną technikę wyrobu) malarstwo czarnofigurowe i czerwonofigurowe (zapoczątkowane ok. 520 r. pn.e.). Już samo odejście od orientalizującej polichromii oznaczało przewagę surowej Attyki nad wielobarwną Jonią. Z kolei w przeciwieństwie do techniki czarnofigurowej z jej sylwetowym stylem, czerwonofigurowa stwarzała artystom większe możliwości w zakresie dokładniejszego odtwarzania muskulatury ciała i pełniejszego studium draperii, w efekcie dając większą indywidualizację postaci. Właśnie naczynia z tego okresu reprezentują dla znawców najwyższą wartość w historii greckiej ceramiki.
Ponadto spotykane są wówczas i tzw. naczynia bilingwiczne, czyli dekorowane odmienną, dwojaką techniką po każdej stronie (np. amfory tyrreńskie) oraz całkowicie czarnopokostowane. Natomiast technika wyrobu naczyń białogruntowanych, wypracowana u schyłku VI w. p.n.e., a upowszechniona w ciągu dwóch następnych stuleci, polegała na pobieleniu powierzchni naczynia, na którą nanoszono rysunek, dodatkowo pokrywany we fragmentach żywszymi barwami (czerwień, zieleń); ta polichromia przyjęła się zwłaszcza w wyrobie niewielkich lekytów grobowych dekorowanych odpowiadającą temu tematyką.
Właściwe style obejmują nie tylko zmiany w technice wyrobu, ale i zróżnicowanie w zakresie sposobu dekoracji związanej z charakterem sztuki danego okresu. Do szczególnie wyróżnionych kierunków należą m.in.: styl protogeometryczny styl czerwonofigurowy surowy styl czerwonofigurowy swobodny styl czerwonofigurowy bogaty styl kerczeński styl Gnathia
Układ dekoracyjno-kompozycyjnyWedług K. Zwolińska, Z. Malicki: Mały słownik terminów plastycznych. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1993, s. 103-104. thumb|left|150px|Orientalizujący koryncki dzban-olpe z typowymi fryzami zwierzęcymi