Kalwaria Zebrzydowska (gmina)

Kalwaria Zebrzydowska (do 2 lipca 1976 miasto Kalwaria Zebrzydowska oraz gmina Brody.) – gmina miejsko-wiejska z siedzibą w Kalwarii Zebrzydowskiej, w powiecie wadowickim, w województwie małopolskim. W latach 1975–1998 gmina należała do województwa bielskiego.

Położenie i ukształtowanie terenu thumb|350px|Położenie gminy w województwie Gmina leży w zachodniej części województwa małopolskiego, na pograniczu Beskidu Makowskiego i Pogórza Wielickiego na wysokości 330–400 m n.p.m., z przeważającym rolniczym krajobrazem z dużymi kompleksami leśnymi. Przecina ją międzynarodowa trasa Cieszyn – Kraków oraz dwie linie kolejowe Zakopane – Kraków i Bielsko-Biała – Kraków.

Powierzchnia i struktura użytkowania gruntów Według danych z roku 2002 gmina Kalwaria Zebrzydowska ma obszar 75,32 km², co stanowi 11,66% powierzchni powiatu i ok. 0,5% powierzchni MałopolskiRegioset – polski portal z danymi na temat życia i działalności społeczności lokalnych.. w tym: użytki rolne: 5058 ha grunty orne: 3910 ha sady: 165 ha łąki: 453 ha pastwiska: 531 ha użytki leśne: 1532 ha (20%) tereny zadrzewione: 82 ha tereny pod wodami: 114 ha tereny komunikacyjne: drogi: 253 ha koleje: 73 ha tereny zurbanizowane i rekreacyjne: 372 ha pozostałe: 26 ha

Infrastruktura komunikacyjna Gminę przecina droga krajowa nr 52 Głogoczów – Bielsko-Biała oraz droga wojewódzka nr 953 Kalwaria Zebrzydowska – Skawina, ponadto zbiegają się tu linie kolejowe z Krakowa do Zakopanego 97 i do Bielska-Białej 117 (w mieście są dwie stacje kolejowe).

Drogi ogółem krajowe wojewódzkie powiatowe gminneOgółem185,21210,5329,92434,056128,7Miasto29,4163,791,294,63619,7Wieś153,7926,7428,6329,42109

W przyszłości droga 52 zwana Beskidzką Drogą Integracyjną ma mieć dwie jezdnie po dwa pasy ruchu w każdą stronę i biec nowym śladem, tworząc równocześnie obwodnice miasta. Obecnie trwa opracowywanie wariantów przebiegu drogi. Zakończenie inwestycji planuje się na 2014 Miejski Zakład Dróg w Bielsku-Białej..

Podział administracyjny W skład gminy wchodzi 12 sołectw oraz 10 przysiółków, które liczą 14 444 mieszkańców, zajmując powierzchnię 6982 ha.Bugaj, Barwałd Górny, Barwałd Średni, Brody (Druga Solca), Kalwaria Zebrzydowska, Leńcze (Zadział), Podolany, Przytkowice, Stanisław Dolny (Czerna, Drabóż, Kępki, Sosnówka, Zagórze, Zastawiska), Zarzyce Małe, Zarzyce Wielkie, Zebrzydowice (Bieńkowice, Samcówka).

Graniczy z gminami: od północy: Brzeźnica od wschód: Skawina od południa: Stryszów od południowego wschodu: Lanckorona od zachodu: Wadowice

Demografia Ludność według wieku i płci (Dane z 2009 r.) Płeć OgółemPrzedprodukcyjnyProdukcyjnyPoprodukcyjnyGęstość zaludnienia−15 lat15-59/64 lat+59/64 latmieszk./km² GminaOgółem19 500328013 2742946259Kobiety9929165962891981Mężczyźni957116216985965 MiastoOgółem44777073010760814Kobiety23003571432511Mężczyźni21773501578249 WieśOgółem15 023257310 2642186215Kobiety7629130248571470Mężczyźni739412715407716

+ Liczba ludności w latach 1995–2008GUS Tablice demograficzne z lat 1999–2006.199519961997199819992000200120022003200420052006200720082009Ogółem187081874518817188911880918904189511917519094191181916619193192881938719500Miasto452444704477453444884477444445324482447844754466442942884477Wieś141841427514340143571432114427145071464314612146401469114727148591509915023

23% mieszkańców gminy zamieszkiwało miasto. przyrost naturalny w 2002 roku wyniósł 1,37 (powiat wadowicki – 2,62, województwo małopolskie – 1,40) na 100 osób w wieku produkcyjnym przypada 57 w wieku nieprodukcyjnym i 23 poprodukcyjnym. thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców gminy Kalwaria Zebrzydowska w 2014 roku

Kalendarium VI/VII w. – osiedlanie się plemion słowiańskich w rejonie dorzecza górnej Wisły. VIII/IX w. – na Bugaju istniało warowne grodzisko Wiślan. IX/X w. – państwo wielkomorawskie podbiło Wiślan. Następnie dorzecze górnej Wisły dostało się pod panowanie czeskie. X/XI w. – początki państwowości polskiej, uwolnienie ziemi wadowickiej od dominacji czeskiej i wcielenie jej do księstwa krakowskiego. 30 września 1278 r. – dokument Bolesława Wstydliwego określający granicę między księstwem zatorsko-oświęcimskim a krakowskim, do którego włącza wsie zasiedlone przez Radwanitów, położone między rzeką Skawą a Skawinką. Radwanici otrzymali od księcia liczne przywileje, pozwalające zakładać dalsze wsie na prawie polskim lub magdeburskim oraz polować na zwierzynę w pobliskich lasach. 30 czerwca 1336 r. – potwierdzenie dokumentu przez króla Kazimierza Wielkiego. Wsie należące do Radwanitów leżą na terenie obu księstw, tworząc tzw. korytarz radwanicki.

2 połowa XV w.– po śmierci Wilhelma jego synowie dzielą majątek. Fabianowi przyznają Zebrzydowice, od których przybrał nazwisko. 1588 r. – Mikołaj Zebrzydowski wchodzi w posiadanie starostwa lanckorońskiego obejmującego lanckoroński zamek zbudowany przez króla, miasteczko Lanckoronę i 18 wsiStrona internetowa Urzędu Miasta Kalwaria Zebrzydowska – Kalendarium.. ok. 1592 r. – Mikołaj Zebrzydowski poszerza teren wokół Zebrzydowic kosztem obszaru pokrytego lasami i polami, należącego do dzierżawcy barwałdzkiego – Jana Spytkę Komorowskiego, który najeżdża Zebrzydowskiego, atak zostaje odparty. Wraz z bratem Janem wnoszą sprawę rozgraniczenia do krakowskiego sądu podkomorskiego. 21 sierpnia 1593 r. – Zebrzydowski wygrywa sprawę rozgraniczą. Sąd określa granicę od rzeki Skawinki, poza obecną kaplicą Kajfasza i przez środek góry Żar do Czernej i drogi do Wadowic. 1599 r. – Hieronim Strzała, dawny dworzanin Zebrzydowskiego i dziedzic pobliskiej Dąbrówki, przywozi z Ziemi Świętej gipsowe modele jerozolimskich kaplic Krzyża Świętego i Grobu Chrystusa, które posłużą Zebrzydowskiemu jako wzory przy budowie podobnych kaplic na wzgórzu Żarek. 1602 r. – Mikołaj Zebrzydowski, wystawia w Krakowie dokument fundacyjny oraz zobowiązuje się wybudować klasztor i kalwarię.

1617 r. – lokacja miasta Zebrzydów przez Mikołaja Zebrzydowskiego przy drodze z klasztoru do Zebrzydowic.

1631 r. – druga lokacja miasteczka określająca prawa i obowiązki mieszczan. 25 lipca 1640 r. – Jan Zebrzydowski, nadaje nową lokacje miasteczka Zebrzydów, zmieniając jednocześnie jego nazwę na Nowy Zebrzydów, nadaje nowe przywileje (organizacje miejską na prawie magdeburskim), herb rodowy Zebrzydowskich (Radwan) oraz określając granice miasta. Wytyczono rynek, określono rodzaj zabudowy, targi oraz m.in. zakaz osiedlania innowierców. Miasteczko rozciągało się wtedy wzdłuż ulicy prowadzącej do klasztoru. 5 maja 1641 r. – bernardyni otrzymują obrazu Matki Bożej płaczącej – początek kultu maryjnego. 1655 r. – potop szwedzki – okolice Kalwarii Zebrzydowskiej zajęte przez Szwedów. Ograbienie klasztoru z kosztowności. 1671 r. – wygasa ród Zebrzydowskich, dobra przechodzą w ręce Czartoryskich. 1715 r. – nowy akt lokacyjny przez Józefa Czartoryskiego – początek rozwoju rzemiosła. 1772 r. – I rozbiór Polski, teren gminy znajduje się w zaborze austriackim. Miasto otrzymuje nową nazwę Kalwaria. Funkcjonuje tu stacja solna oraz komora celna dla soliny z Bochni, stąd była transportowana do Austrii, a do miasta przybywają rzemieślnicy. 1786–1790 r. – budowa traktu środkowogalicyjskiego, prowadzącego ze Lwowa do Białej (dzisiejsze Bielsko-Biała) – głównego traktu komunikacyjnego Galicji. 1835 r. – wygasa ród Czartoryskich. 1848 r. – zniesienie pańszczyzny. Pozwolono Żydom osiedlać się w Kalwarii. Właścicielem miasta jest Jan Kanty Brandys. 1884 r. – powstanie linii kolejowej łączącej Kraków z Suchą Beskidzką, a następnie Kalwaria – Bielsko. ok. 1890 r. – dodanie do nazwy Kalwaria przymiotnika Zebrzydowska. 1896 r. – założenie Krajowej Szkoły Stolarskiej, decyzją władz austriackich Kalwaria Zebrzydowska traci prawa miejskie. 1899 r. – uruchomiona zostaje pierwsza Parowa Fabryka Mebli. 1914 r. – pierwsze targi mebli w Kalwarii Zebrzydowskiej, organizowane przez Krajowy Wydział we Lwowie. Od 1934 do 1954 r. – gmina zbiorowa Kalwaria z siedzibą w Kalwarii Zebrzydowskiej, w skład której wchodzi 16 wsi.. 1934 r. – Kalwaria Zebrzydowska odzyskuje prawa miejskie. II wojna światowa – przerwanie rozwoju gospodarczego Kalwarii, eksterminacja społeczności żydowskiej. W klasztorze stacjonuje wojsko niemieckie oraz mieszkają partyzanci Armii Krajowej. 4 września 1939 r. – zajęcie Kalwarii Zebrzydowskiej przez wojska niemieckie. 26 października – ustanowienie granicy Generalnego Gubernatorstwa wzdłuż rzeki Skawy, Kalwaria Zebrzydowska i Lanckorona znalazły się w Generalnym Gubernatorstwie. 1 stycznia 1940 r. – reorganizacji administracji, powołanie polskich wójtów w Lanckoronie i Przytkowicach. 6 listopada 1944 r. – pacyfikacja wsi: Leńcze, Podolany, Zarzyce Wielkie, Zarzyce Małe i części Izdebnika, którą Niemcy powtórzyli dwa tygodnie później – 19 listopada poszerzając ją o Solcę (część Brodów). Łącznie aresztowano i wywieziono do Krakowa na Montelupich 58 mężczyzn i 2 kobiety. 24–26 stycznia 1945 – wyzwolone Kalwarii Zebrzydowskiej i okolic przez Armię Czerwoną.

po II wojnie światowej – wywłaszczenie majątków ziemskich, rozszerzenie granic miasta, dynamiczny rozwój branży meblarskiej. Kalwaria w powiecie wadowickim, województwie krakowskim. 1 stycznia 1973 – gmina Brody. (powiat wadowicki woj. krakowskiego, a od 1 czerwca 1975 r. w woj. bielskim.).

2 lipca 1976 – siedziba gminy przeniesiona z Brodów do Kalwarii Zebrzydowskiej, z jednoczesną zmianą nazwy gminy na gmina Kalwaria Zebrzydowska. 1984–1993 – budowa gmachu wyższego seminarium duchownego w miejscu dawnego pałacu Czartoryskich. 1 stycznia 1999 – gmina Kalwaria Zebrzydowska w województwie małopolskim w powiecie wadowickim. grudzień 1999 – wpisanie sanktuarium na listę światowego dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO. 30 października 2023 – odznaczenie gminy brązowym Medalem „Za Zasługi dla Pożarnictwa”

Sanktuarium w Kalwarii Zebrzydowskiej było odwiedzane przez papieży Jana Pawła II (7 czerwca 1979 roku i 19 sierpnia 2002 roku) oraz Benedykta XVI (27 maja 2006 roku).

Przemysł i gospodarka Działalność gospodarcza Kalwaria Zebrzydowska posiada silnie rozwinięty przemysł meblarski i skórzano-obuwniczy z tradycjami sięgającymi XVII wieku. Zakładów tych jest około 1130 na ogólną liczbę 2650 podmiotów gospodarczych. Aktualnie Cech Rzemiosł Różnych w Kalwarii Zebrzydowskiej zrzesza 531 zakładów rzemieślniczych.

W ewidencji gminy na dzień 1 stycznia 2004 r. Ogółem Stolarstwo Tapicerstwo Szewstwo Cholewkarstwo Handel Pozostałe Stały Obwoźny2650519136504298431192547

Corocznie w Kalwarii Zebrzydowskiej organizowane są Targi Meblowe, na których rzemieślnicy wystawiają własne wyroby. W ciągu całego roku czynna jest ekspozycja w dwóch pawilonach Cechu Rzemiosł Różnych, który skupia rzemieślników z całej gminy we wszystkich branżach. Tereny przeznaczone pod inwestycje zajmują powierzchnię 7,5 ha, z czego na obszarze miasta znajduje się 6 ha. Dochód według danych z 2002 na mieszkańca wynosi 1543,02 zł (w województwie: 93,10%, w kraju: 87,90%). Na terenie gminy działa Cech Rzemiosł Różnych zrzeszający 531 zakładów rzemieślniczych oraz Kongregacja Kupiecka. Oddziały mają tu trzy banki: Bank Spółdzielczy, Bank Przemysłowo-Handlowy PBK S.A. O/Wadowice, Bank PKO O/Wadowice. Obecnie notuje się spadek liczby zakładów rzemieślniczych o ok. 20%, spowodowany wzrostem konkurencji na rynku, załamaniem się eksportu na Wschód oraz trudnościami z dostosowaniem się do zmieniających się potrzeb rynku. Największą grupę osób bezrobotnych stanowią mieszkańcy z wykształceniem zawodowym.

Rolnictwo Rejon gminy pod względem produkcji rolnej należy do jednych ze słabszych w powiecie. Dominują tu małe, rozdrobnione, pocięte tarasami 1,61 ha. gospodarstwa, położone na stromych stokach z glebami klasy III i IV. Uprawia się tu głównie pszenicę i ziemniaki, przeznaczone głównie na samozaopatrzenie rodziny.

Rynek pracy Z pracy utrzymuje się 67% ludności, z czego 36% na rachunek własny, 28% utrzymuje się z rent i emerytur.