thumb|Symbol broni chemicznej thumb|Atak gazowy z użyciem chloru przeprowadzony podczas I wojny światowej Broń chemiczna – jeden z rodzajów broni, w którym podstawowym czynnikiem rażącym jest związek chemiczny o toksycznych właściwościach. Często termin ten jest utożsamiany z gazami bojowymi, gdyż większość rodzajów broni chemicznej jest oparta na związkach, które w temperaturze pokojowej są gazami lub cieczami o dużych prężnościach par (stosuje się je wówczas w postaci aerozolu). Termin broń chemiczna ma jednak szersze znaczenie i oprócz samego czynnika rażącego obejmuje też urządzenia i techniki do jego przenoszenia i użycia na polu bitwy. Jest to system czy też środek przenoszenia razem z bojowym środkiem trującym (BST).
Podział broni chemicznej Broń chemiczną dzieli się na dwa ogólne rodzaje: bojowe środki trujące (głównie gazy lub lotne ciecze) bojowe środki pomocnicze (zapalające, defolianty, lakrymatory, sternity)
Bojowe środki trujące, zgodnie z Rezolucją nr 687 Rady Bezpieczeństwa ONZ (3 kwietnia 1991)Resolution nr 687, są uznawane za broń masowego rażenia. Protokół genewski (1925) zakazał stosowania bojowych środków trujących, ale nie rozwijania ich produkcji i przechowywania. Dopiero Konwencja o Broni Chemicznej z 1993 r. ostatecznie zakazała badań, produkcji i przechowywania tych środków w każdej formie.
Rodzaje bojowych środków trujących Bojowe środki trujące są zwykle silnie toksycznymi związkami chemicznymi występującymi w temperaturze pokojowej jako gazy lub ewentualnie ciecze, które szybko w tej temperaturze parują, tworząc wystarczające z bojowego punktu widzenia stężenie trujących oparów w powietrzu.
Środki te dzieli się zasadniczo na pięć typów: środki duszące – zwykle oparte na cyjankach, które na stałe wiążą żelazo hemu i blokują transport tlenu przez krew z płuc do tkanek, powodując tym szybkie obumieranie mózgu i innych kluczowych narządów człowieka na skutek niedotlenienia, co powoduje szybką śmierć. Przykładem może być Cyklon B, czyli cyjanowodór – HCN (zastosowany przez wojska niemieckie podczas drugiej wojny światowej do czystek etnicznych). środki parzące – takie jak np. gaz musztardowy (iperyt), które powodują rozległe oparzenia skóry. Środki te zwykle nie zabijają, powodują jednak całkowitą niezdolność do walki, masową panikę i konieczność udzielania pomocy masom poparzonych żołnierzy, co skutecznie dezorganizuje zaplecze wroga. środki krztuszące – takie jak chlor czy fosgen, które silnie podrażniają górne drogi oddechowe, powodując krztuszenie i wymioty. Same w sobie nie są one zbyt skuteczne i szybko zarzucono ich stosowanie, jednak są one stosowane w kompozycji z innymi środkami; ich efektywność wynika z faktu, że żołnierze narażeni na ich działanie nie są w stanie skorzystać z masek przeciwgazowych, o ile nie założyli ich, zanim środki te do nich dotarły. Najczęściej są one stosowane w kombinacji ze środkami paralityczno-drgawkowymi. środki paralityczno-drgawkowe – takie jak np. tabun, sarin, cyklosarin, soman czy VX, które działają na układ nerwowy człowieka jako silne neurotransmitery lub odwrotnie, szybko blokując działanie naturalnych neurotransmiterów. Środki te są najgroźniejszym i zarazem najskuteczniejszym bojowym środkiem trującym. środki halucynogenne i usypiające, zwane psychogazami – takie jak LSD czy BZ – które również działają bezpośrednio na układ nerwowy człowieka, nie powodując jednak natychmiastowego zgonu, lecz tylko czasową niedyspozycję uniemożliwiającą skuteczną walkę.
Bojowe środki pomocnicze Chemiczne środki pomocnicze to środki bojowe, które zazwyczaj nie służą do bezpośredniego rażenia ludzi, lecz do ułatwiania rażenia ich innymi środkami lub eliminacji infrastruktury wroga. Większość tych środków jest legalna w świetle prawa międzynarodowego. Zalicza się do nich: lakrymatory, czyli gazy bojowe, które wywołują względnie lekkie podrażnienie błon śluzowych i oczu, takie jak gaz łzawiący czy pył pieprzowy. Służą one nie tylko jako wojskowe środki bojowe, ale również jako narzędzia do rozganiania tłumów przez siły policyjno-porządkowe. defolianty – takie jak Agent Orange – które są silnie toksyczne dla roślin i umożliwiają szybkie „oczyszczanie” zalesionych terenów w celu ich odsłonięcia dla dalszych działań bojowych lub w celu uniemożliwienia produkcji żywności. środki zapalające – takie jak np. napalm – które służą do wzniecania pożarów. zasłony dymne, które są stosowane na polu bitwy w celu wprowadzania elementu zaskoczenia lub pomagają w odwrocie oddziału.
Historia Według Wojny peloponeskiej Tukidydesa Spartanie w trakcie II wojny peloponeskiej (431–404 p.n.e.) usiłowali spalić Plateje za pomocą płonącego chrustu zmieszanego ze smołą i siarką. Miasto uratował ulewny deszcz, który zgasił ogień. Z kolei Beoci podczas użyli prymitywnych miotaczy ognia – wydrążonych belek, które wsuwali częściowo wewnątrz umocnień, a następnie przed otworem umieszczali kocioł z żarzącym się węglem, siarką i smołą i kierowali na niego silny strumień powietrza uzyskiwany za pomocą wielkich miechów. Powstający ogień przedostawał się przez rurę do wewnątrz, co zmusiło obrońców do ucieczki.
Eneasz Taktyk w IV wiek p.n.e. w rozdziale 35 podręcznika Obrona oblężonego miasta zalecał niszczenie wrogich obozów za pomocą płonących worków wypełnionych smołą, siarką, pakułami, gumą z drzewa kadzidłowego i trocinami. W tym samym czasie Wegecjusz doradzał, by przygotowywać się do oblężenia gromadząc różne materiały łatwopalne do podpalenia machin nieprzyjaciela (księga IV,8). W rozdziale 18 opisał wystrzeliwane wiązki płonących prętów zwane malleoli oraz płonące strzały falarica, których żelazny grot wyposażony był w tuleję wypełnioną palnymi materiałami (siarką, żywicą, smołą i pakułami nasyconymi oliwą). W rozdziale 44 zalecał z kolei, aby w bitwie morskiej stosować strzały owinięte podobnymi materiałami.
W 129 p.n.e. konsul rzymski Maniusz Akwiliusz doprowadził do upadku powstania Aristonikosa zatruwając źródła dostarczające wodę do zbuntowanych miastAquilius Asiatici belli reliquias confecit, mixtis – nefas – veneno fontibus ad deditionem quarundam urbium. Quae res ut maturam, ita infamem fecit victoriam, quippe cum contra fas deum moresque maiorum medicaminibus inpuris in id tempus sacrosancta Romana arma violasset. (Florus I, 35).
W Polsce istnieje dość obiegowa hipoteza historyczna o pierwszym użyciu broni chemicznej w warunkach bojowych, oparta na przekazie Jana Długosza. 9 kwietnia 1241 roku w bitwie pod Legnicą wojska śląskie zostały pokonane przez wojska mongolskie. W bitwie tej zwycięzcy mieli jakoby użyć prymitywnych gazów bojowych.
W czasach nowożytnych zatrutą broń potępiali tacy myśliciele jak Hugo GrocjuszInternational Norms Against Chemical and Biological Warfare.
W wydanym w 1650 r. podręczniku artylerii Artis magnae artilleriae pars prima Kazimierz Siemienowicz omawiał m.in. zatruwanie pocisków, uważając równocześnie ich użycie za niehonorowe i niegodne prawdziwych żołnierzyDr hab. inż. Leszek Konopski Broń chemiczna na ziemiach Polski.
Umowa między Francją i Cesarstwem Niemieckim zawarta w Strasburgu 27 sierpnia 1675 w artykule 57. zabraniała zatruwania pocisków.
Immanuel Kant w Projekcie wiecznego pokoju (1795) pisał „Żadne państwo będące w stanie wojny z innymi nie powinno sobie pozwalać na takie przejawy wrogości, które uniemożliwiałyby wielostronnie ufność w przyszły pokój; za takie uznać trzeba stosowanie skrytobójstwa albo trucizny, albo pogwałcenie warunków kapitulacji, albo skryte nakłanianie do zdrady w zawojowanym państwie”Idea wieczystego pokoju.
W XIX wieku używania trucizn bojowych zabraniały: Kodeks Liebera, Deklaracja brukselska (1874) i Regulamin wojny lądowej z 1899, powtórzony w 1907.
Instytut Prawa Międzynarodowego w ósmym artykule Oksfordskiego Podręcznika Zasad Wojny zabrania używania trucizn.
I wojna światowa thumb|Ociemniali brytyjscy żołnierze – ofiary ataku gazowego na obrazie amerykańskiego malarza z 1918 roku
Gazy bojowe po raz pierwszy zastosowano na większą skalę w trakcie I wojny światowej. Pierwsze użycie przez Niemców miało miejsce już 17 października 1914 na froncie zachodnim, gdzie w okolicach Neuve ChapelleBogusław Wołoszański Sensacje XX wieku, odc. Fabryki śmierci, cz. 1.
Na froncie wschodnim 31 stycznia 1915 (według niektórych źródeł 30 stycznia albo też 31 grudnia 1914) nad rzeką Rawką pod Bolimowem Niemcy ostrzelali pozycje rosyjskie artyleryjskimi pociskami wypełnionymi środkiem T-Stoff (bromkiem ksylilu mogącym zawierać także inne substancje).
12 lipca 1917 roku, również pod Ypres, Niemcy użyli gazu musztardowego (zwanego też od tego czasu iperytem).
Niemcy użyli gazów bojowych już po podpisaniu w Compiègne w dniu 11 listopada 1918 rozejmu przeciw oddziałom powstańców wielkopolskich. 16 lutego 1919 Ignacy Jan Paderewski, członek Komitetu Narodowego Polskiego, nadesłał do Konferencji Pokojowej w Paryżu depeszę, w której stwierdził m.in. „wojska niemieckie rozpoczęły działania ofensywne na wielką skalę w niemieckiej Polsce. Zajęły one miasta Babimost i Kargowa… Niemcy stosują duże ilości gazów trujących”.
Po zakończeniu wojny Traktat wersalski w art. 171 zakazał Niemcom produkcji, nabywania i użycia gazów duszących, trujących lub tym podobnych, jako też wszelkich płynów, materiałów i podobnych sposobów.
Traktat waszyngtoński z 6 lutego 1922 zabronił używania gazów duszących, trujących lub podobnych oraz wszelkich podobnych cieczy, materiałów lub urządzeńTreaty relating to the Use of Submarines and Noxious Gases in Warfare. Washington, 6 February 1922. Traktat ratyfikowany przez 10 państw nie wszedł w życie na skutek braku akceptacji Francji (lista ratyfikacji)..
II wojna światowa Przed wybuchem II wojny światowej wielkie mocarstwa miały ogromne zapasy broni chemicznej. Adolf Hitler nie zdecydował się na użycie broni chemicznej, ponieważ obawiał się zmasowanego odwetu, zwłaszcza po roku 1943, gdy alianckie lotnictwo panowało nad przestrzenią powietrzną NiemiecBogusław Wołoszański, serial dokumentalny Skarby III Rzeszy, odc. 8 Dolina tajemnic, 2012 r.. Do końca wojny Brytyjczycy wyprodukowali 3,5 mln pocisków artyleryjskich i ponad 1,8 mln bomb lotniczych napełnionych gazem. Niemcy produkowały wielkie ilości broni chemicznej oraz posiadały wielu żołnierzy przeszkolonych w użyciu tej broni. Hitler posiadał jednak raporty z alianckich nalotów i wiedział, że nie powstrzyma alianckich lotów odwetowych. Niemiecka naziemna i powietrzna obrona przeciwlotnicza mogła zniszczyć jedynie 5–7% alianckich samolotów, których reszta uderzała w cel.
Po I wojnie światowej 1920-1926 – Francuzi i Hiszpanie użyli gazów bojowych przeciw powstańcom w Maroku. 1921 – użycie gazów bojowych na rozkaz marszałka Tuchaczewskiego podczas tłumienia antybolszewickiego powstania tambowskiego. 1930 – Japończycy użyli gazu musztardowego podczas tłumienia powstania Aborygenów tajwańskich w Wushe 1936 – agresja Włoch na Etiopię i użycie iperytu przeciwko oddziałom etiopskim. Z ogólnej liczby 50 tys. poległych Etiopczyków aż 15 tys. zginęło od gazów bojowych. 1937 – Japończycy kilkakrotnie użyli iperytu i fosgenu przeciwko Chińczykom. W niektórych walkach 10% strat chińskich spowodowanych było gazami bojowymi. 1957–1975 – wojna wietnamska. Wojska amerykańskie używały różnych substancji chemicznych (defoliantów służących do niszczenia roślinności – głównie „Agent Orange”, gazów łzawiących i duszących wtłaczanych do tuneli). 1987 – wojna iracko-irańska. Saddam Hussain rozkazał zrzucić na Teheran bomby wypełnione mieszanką sarinu i iperytu. 1988 – użycie przez armię iracką broni chemicznej przeciwko Kurdom (najbardziej znanym przypadkiem był atak gazowy w Halabdży). 20 marca 1995 – użycie sarinu przez członków sekty Najwyższa Prawda do zamachu w tokijskim metrze. Zginęło 12 osób, a ponad 5 500 zostało rannych lub hospitalizowanych. 21 sierpnia 2013 – użycie sarinu w Ghucie podczas wojny domowej w Syrii.