Anna Jagiellonka (ur. 12 marca 1476 w Nieszawie, zm. 12 sierpnia 1503 we Wkryujściu) – królewna polska, księżniczka litewska, księżna pomorska jako małżonka Bogusława X, księcia pomorskiego.
Pochodzenie i dzieciństwo Anna była jedenastym dzieckiem, a piątą córką Kazimierza IV Jagiellończyka, króla Polski i wielkiego księcia litewskiego, i Elżbiety Rakuszanki, księżniczki austriackiej, królewny czeskiej i węgierskiej. Imię otrzymała po siostrze matki, Annie Habsburżance.
Braćmi Anny byli Władysław II Jagiellończyk, święty Kazimierz, Jan I Olbracht, Aleksander Jagiellończyk, Zygmunt I Stary i Fryderyk Jagiellończyk, a siostrami – Jadwiga, Zofia, Elżbieta (1465–1466), Elżbieta (1472–po 1480), Barbara i Elżbieta (1482–1517).
Od listopada 1479 do jesieni 1484 roku z rodzicami i częścią rodzeństwa przebywała na Litwie, a później towarzyszyła rodzinie w podróżach po Koronie i Litwie. Na temat jej wykształcenia nie zachowały się żadne informacje.
Plany małżeńskie związane z Anną i ślub z Bogusławem X Kazimierz Jagiellończyk usiłował wydać Annę za Maksymiliana Habsburga, syna niemieckiego cesarza Fryderyka III. Wiosną 1486 roku w Kolonii zjawili się polscy posłowie, którzy mieli ze sobą nawet portret Jagiellonki, lecz Habsburgowie nie podjęli rozmów na ten temat.
Na przełomie 1489 i 1490 roku w Bardzie bp Mikołaj Kościelecki w imieniu polskiej strony rozpoczął negocjacje z księciem pomorskim Bogusławem X w sprawie ślubu tego ostatniego z Anną. 7 marca 1490 w Grodnie Adam Podewils, starosta białogardzki; Werner Schulenburg, starosta szczeciński; Ryszard Schulenburg z zakonu joannitów oraz Bernard Roth podpisali w tej sprawie odpowiednią umowę. Jednocześnie odbył się ślub per procura Anny i Bogusława X; tego ostatniego zastępował Podewils.
Kazimierz Jagiellończyk na posag córki przeznaczył 32 tysiące złotych węgierskich; posag królewny został zabezpieczony zastawem na ziemiach lęborskiej i bytowskiej. 1 lutego 1491 Bogusław X nadał przyszłej żonie oprawę o wartości posagu na dobrach w Darłowie, Białogardzie i Gryficach. Sprawa spłaty przez Polskę posagu ciągnęła się przez kilka dziesięcioleci. 3 maja 1526 król Zygmunt Stary otrzymał od synów Bogusława X zrzeczenie się sumy 14 tysięcy zł w zamian za przekazanie w lenno Lęborka i Bytowa. Wypłata pozostałych 18 tys. zł nastąpiła zapewne dopiero w 1533.
Około 15 stycznia 1491 Anna opuściła Łęczycę. 2 lutego 1491 w Szczecinie poślubiła Bogusława X. Uroczystość weselna była bardzo wystawna, a brali w niej udział m.in. Zofia, matka Bogusława X, oraz jego szwagrowie – książęta Meklemburgii Magnus II i Baltazar.
Anna jako księżna pomorska thumb|upright|left|Anna Jagiellonka i Bogusław X
Anna poślubiła Bogusława X, mając zaledwie 14 lat. Była drugą żoną pomorskiego księcia, a ich małżeństwo przyczyniło się do umocnienia związku Polski z Pomorzem. W sporze z Brandenburgią, zakończonym układem w Pyrzycach z 26 marca 1493 roku, Bogusław X o mediację zwracał się do brata żony, polskiego króla Jana I Olbrachta.
Książęca para rezydowała głównie w Szczecinie, gdzie Bogusław X odnowił i rozbudował tamtejszy zamek. 16 grudnia 1496 roku Bogusław X opuścił księstwo, by wspierać cesarza Maksymiliana I w wojnie z Karolem VIII, królem Francji. Później udał się z pielgrzymką do Ziemi Świętej, z której powrócił 12 kwietnia 1498 roku. Na czas nieobecności księcia regencję sprawowali Benedykt Wallenstein, biskup kamieński, i Jerzy Kleist, kanclerz. W tym czasie Anna wydawała dokumenty (pomniejszej wagi według Fryderyka PapéegoCyt. za: M. Duczmal, Jagiellonowie, s. 41.).
thumb|Tablica upamiętniająca pochówek Anny Jagiellonki
Jesienią 1502 roku, gdy doszło do buntu szczecińskich mieszczan, Bogusław X z rodziną przeniósł się do Gartz, skąd później odesłał żonę i dzieci do zamku we Wkryujściu. Tam też urodziła swoje najmłodsze dziecko – syna Ottona.
Według relacji Tomasza Kantzowa zachorowała, jak mówią jedni, z przestrachu z powodu szybkiego wyjazdu, jak mówią inni – ponieważ przybyła we Wkryujściu do komnat, które były świeżo wybielone wapnem, z czego opary uderzyły jej na serceCyt. za: M. Duczmal, Jagiellonowie, s. 42.. Współcześni badacze, opierając się na relacji kronikarza Joachima von Wedla, przypuszczają, że przyczyną śmierci Anny mogło być zapalenie płuc albo gruźlicaM. Duczmal, Jagiellonowie, s. 42..
Młodo zmarła księżna została pochowana w klasztorze Eldena pod Gryfią. Pochówek księżnej upamiętnia tablica wmurowana na ruinach klasztoru.
Potomstwo Z małżeństwa Anny i Bogusława X pochodzili: Anna (ur. 1491–1492, zm. 25 kwietnia 1550) – od 1515 żona Jerzego I brzeskiego, księcia legnickiego, Jerzy I (ur. 11 kwietnia 1493, zm. w nocy z 9 maja na 10 maja 1531) – książę pomorski, Kazimierz (ur. 28 kwietnia 1494, zm. 29 października 1518), Zofia (ur. na początku 1501, zm. 13 maja 1568) – od 1518 r. żona Fryderyka, króla Danii i Norwegii, Elżbieta (ur. na początku 1499, zm. przed 27 maja 1518), Barnim (ur. 12 kwietnia 1500, zm. przed 2 grudnia 1501), Barnim IX Pobożny (ur. 2 grudnia 1501, zm. 2 listopada 1573) – książę pomorski, Otton IV (ur. przed 12 sierpnia 1503, zm. przed 1518).
Genealogia
Władysław IIJagiełłour. ok. 1352zm. 1 VI 1434 ZofiaHolszańskaur. ok. 1405zm. 21 IX 1461 Albrecht IIHabsburgur. 16 VIII 1397zm. 27 X 1439 ElżbietaLuksemburskaur. 1409zm. 1442 Kazimierz IVJagiellończykur. 30 XI 1427zm. 7 VI 1492 ElżbietaRakuszankaur. 1436zm. 30 VIII 1505
Bogusław Xur. 3 VI 1454zm. 5 X 1523OO 2 II 1491 Anna Jagiellonkaur. 12 III 1476zm. 12 VIII 1503 Anna ur. 1491–1492 zm. 25 IV 1550 Jerzy I ur. 11 IV 1493 zm. 9/10 V 1531 Kazimierz ur. 28 IV 1494 zm. 29 X 1518 Elżbieta ur. 1499 zm. przed 1518 Barnim ur. 12 IV 1500 zm. przed 2 XII w 1501 Zofia ur. 1498 zm. 13 V 1568 Barnim IX Pobożny ur. 2 XII 1501 zm. 2 XI 1573 Otton IV ur. przed 12 VIII w 1503 zm. przed 1518
Przypisy
Bibliografia
Duczmal M., Jagiellonowie. Leksykon biograficzny, Poznań-Kraków 1996, , s. 37–43. Ekes J., Anna Jagiellonka, [w:] Encyklopedia historii Polski. Dzieje polityczne, t. 1, Warszawa 1994, , s. 25. Rymar E., Rodowód książąt pomorskich, t. 2, Szczecin 1995, s. 105–109.
Literatura uzupełniająca Reprint: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków 1989, .
Kategoria:Polki – żony władców obcych Kategoria:Polskie królewny Kategoria:Jagiellonowie Kategoria:Ludzie urodzeni w Nieszawie Kategoria:Ludzie związani ze Szczecinem przed 1945 Kategoria:Urodzeni w 1476 Kategoria:Zmarli w 1503