Tomasz Marceli Szarota (ur. 2 stycznia 1940 w Warszawie, zm. 10 sierpnia 2026) – polski historyk, badacz historii XX wieku, profesor nauk humanistycznych, pisarz i publicysta.
Życiorys Był synem Rafała Marcelego Blütha (1891–1939), sowietologa, publicysty katolickiego i historyka literatury, rozstrzelanego przez Niemców w listopadzie 1939 roku (urodził się kilka tygodni po jego śmierci) i Elidy Marii Szaroty (1904–1994), romanistki i germanistki.
Absolwent XIV Liceum Ogólnokształcącego im. Klementa Gottwalda w Warszawie (1957). W latach 1957–1962 studiował historię na Uniwersytecie Warszawskim. Jego praca magisterska Dzieje Dyrekcji Białych w powstaniu styczniowym napisana pod kierunkiem Stefana Kieniewicza otrzymała nagrodę im. Emila Kipy za najlepszą pracę magisterską w danym roku. Od 1962 był pracownikiem naukowym Instytutu Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk, gdzie w 1966 uzyskał stopień doktora (na podstawie przygotowanej pod kierunkiem Franciszka Ryszki rozprawy o powojennym osadnictwie polskim na Dolnym Śląsku), a w 1978 stopień doktora habilitowanego (na podstawie drugiego, poszerzonego wydania monografii Okupowanej Warszawy dzień powszedni). W 1985 objął stanowisko profesora nadzwyczajnego IH PAN, a w 1991 stanowisko profesora zwyczajnego i kierownika Pracowni Dziejów Polski po 1945 roku, którą kierował do 2010. W 1998 był wykładowcą (ang. visiting fellow) w Instytucie Nauk o Człowieku w Wiedniu. Przebywał na stypendiach naukowych w Niemczech (m.in. stypendium Fundacji Humboldta), Francji i Belgii.
W pracy naukowej zajmował się historią XX wieku. Był badaczem dziejów okupacji niemieckiej i ruchu oporu podczas II wojny światowej oraz życia codziennego w okupowanej Warszawie i innych stolicach Europy zajętych przez III Rzeszę. Zajmował się także problemem narodowych stereotypów oraz karykaturą jako źródłem historycznym.
W latach 2006–2018 zasiadał w Radzie Naukowej Centrum Badań Historycznych Polskiej Akademii Nauk w Berlinie, a w latach 2009–2017 w Kolegium Programowym Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku. W latach 2013–2020 był członkiem Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Od 2016 roku był członkiem Rady Naukowej Polskiego Słownika Biograficznego, a od 2024 roku Rady Muzeum przy Muzeum Historii Polski w Warszawie.
W latach 1996–2023 przewodniczył jury Nagrody „Klio” Wydawców Książki Historycznej, a w latach 2010–2024 Nagrody im. Tomasza Strzembosza. Uczestniczył także w pracach jury Nagrody im. Władysława Pobóg-Malinowskiego.
W latach 2003–2023 pełnił funkcję redaktora naczelnego wydawnictwa ciągłego „Polska 1944/45–1989. Studia i materiały”.
Był członkiem ZAiKS i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego.
Publikował m.in. w „Dziejach Najnowszych”, „Kwartalniku Historycznym”, „Przeglądzie Historycznym”, „Więzi”, „Polityce”, „Tygodniku Powszechnym”, „Gazecie Wyborczej” i „Rzeczpospolitej”. Był również konsultantem historycznym kilku polskich filmów.
Został pochowany na cmentarzu ewangelicko-augsburskim w Warszawie.
Życie prywatne Był żonaty (od 1962) z historyczką Anną (córką prof. Tadeusza Manteuffla). Był ojcem Piotra (ur. 1966), psychologa i kulturoznawcy, profesora w Instytucie Psychologii PAN.
Mieszkał w Warszawie.
Publikacje Osadnictwo miejskie na Dolnym Śląsku w latach 1945–1948, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN, Wrocław 1969. Okupowanej Warszawy dzień powszedni, Czytelnik, Warszawa 1973, 1978, 1988, 2010, ; przekład niemiecki: Warschau unter dem Hakenkreuz. Leben und Alltag im besetzten Warschau 1.10.1939 bis 31.7.1944, przekł. Claudia Makowski i Ryszard Makowski, Schöningh Verlag, Paderborn 1985, . Stefan Rowecki „Grot”, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1983, 1985, . Niemiecki Michel. Dzieje narodowego symbolu i stereotypu, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1988, ; przekład niemiecki: Der deutsche Michel. Die Geschichte eines nationalen Symbols und Autostereotyps, przekł. Kordula Zentgraf-Zubrzycka, Fibre 1998, . V – jak zwycięstwo. Symbole, znaki, demonstracje patriotyczne walczącej Europy 1939–1945, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1994, . Życie codzienne w stolicach okupowanej Europy. Szkice historyczne. Kronika wydarzeń, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1995, . Niemcy i Polacy. Wzajemne postrzeganie i stereotypy, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1996. U progu Zagłady. Zajścia antyżydowskie i pogromy w okupowanej Europie, Wydawnictwo Sic! Warszawa 2000, ; 2001, ; przekład angielski: On the Threshold of the Holocaust. Anti-Jewish Riots and Pogroms in Occupied Europe, przekł Tristan Kordecki, Peter Lang 2015, . Der Beginn der Vernichtung. Zum Mord an den Juden in Jedwabne und Umgebung im Sommer 1941 (wspólnie z Edmundem Dmitrówem i Pawłem Machacewiczem), fibre Verlag, Osnabrück 2004, . Karuzela na placu Krasińskich. Studia i szkice z lat wojny i okupacji, Oficyna Wydawnicza „Rytm” – Fundacja Historia i Kultura, Warszawa 2007, . Die Deutschen in den Augen der Polen während des Zweiten Weltkrieges, Fundacja Polsko-Niemieckie Pojednanie, Warszawa 2009, . Stereotype und Konflikte. Historische Studien zu den deutsch-polnischen Beziehungen, fibre Verlag, Osnabrück 2010, . Krzysztof Komorowski (red.), Warszawa walczy 1939−1945. Leksykon, Fundacja Warszawa walczy 1939−1945 i Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2014, (współautor haseł) Tajemnica śmierci Stefana Starzyńskiego, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2020, . Zapomniana egzekucja. Natolin, listopad 1939, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2021, . Prekursorka „małego sabotażu”. Elżbieta Zahorska (1915−1939), Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2022, .
Opracowania i inne prace redakcyjne Wieś polska 1939–1948: materiały konkursowe [t. I–IV] (współautor opracowania; wespół z Krystyną Kersten), Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk. Zakład Historii Polski Ludowej – Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1967–1971. Telesfor Szpadkowski, Zapiski warszawskie: dziennik gimnazjalisty 1836–1839; Wspomnienia o Radzie Miejskiej 1861–1863 (współautor opracowania; wespół z Anną Szarotą), Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1969. Franz Blättler (właśc. Franz Mawick), Warszawa 1942: zapiski szofera szwajcarskiej misji lekarskiej (autor opracowania; przekł. Krzysztof Bartos), Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1982, . Emanuel Ringelblum, Kronika getta warszawskiego: wrzesień 1939 – styczeń 1943 (konsultant historyczny; wstęp i red. Artur Eisenbach; przekł. z jidisz Adam Rutkowski, fragmenty „Sylwetek” przekł. Michał Friedman), Czytelnik, Warszawa 1983, 1988, . Kazimierz Gorzkowski, Kroniki Andrzeja. Zapiski z podziemia 1939–1940 (przygotowanie do druku, wstęp i przypisy), Państwowy Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1989, . Kazimierz Leski, Życie niewłaściwie urozmaicone: wspomnienia oficera wywiadu i kontrwywiadu AK (autor przedmowy), Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1989, . Komunizm: ideologia, system, ludzie. Księga ofiarowana prof. Krystynie Kersten (autor opracowania), Neriton – Instytut Historii PAN, Warszawa 2001, . Generał Stefan Rowecki „Grot” w relacjach i w pamięci zbiorowej (współautor przygotowania do druku; wspólnie z Andrzejem K. Kunertem), Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej – Oficyna Wydawnicza „Rytm”, Warszawa 2003, ; 2004. Krystyna Kersten, Pisma rozproszone (współautor wyboru i przygotowania do druku, wspólnie z Dariuszem Libionką), Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2005, . Edward Kossoy, Na marginesie... (autor wstępu), Słowo/Obraz Terytoria, Gdańsk 2006, . Antoni Sobański, Cywil w Berlinie (autor opracowania, wstępu i przypisów), Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2006, ; przekład niemiecki: Nachrichten aus Berlin 1933–1936; przekł. Barbara Kulińska-Krautmann; Parthas, Berlin 2007, . Polska 1939–1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami, redakcja, wspólnie z Wojciechem Materskim, Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa 2009, . Mjr Zdzisław Żórawski, Dziennik obrońcy Warszawy (autor opracowania, wstępu i przypisów), Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2011, . Zygmunt Nowakowski, Za zamkniętymi drzwiami. Wstrząsający reportaż z Niemiec 1933 (autor opracowania, wstępu i przypisów), Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2014, .
Ordery i odznaczenia Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (28 lipca 2006) Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (18 lutego 2003) Medal „Pro Patria” (2012)
Nagrody i wyróżnienia Nagroda im. Wincentego Rzymowskiego (1970) Nagrody tygodnika „Polityka” (1970, 1972, 1975, 1979, 2001) Nagroda Sekretarza Naukowego PAN (1975, 1989) Wyróżnienie Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce (1984) Nagroda „Miesięcznika Literackiego” (1984) za książkę „Stefan Rowecki Grot” (PWN) Nagroda Ministra Edukacji Narodowej i Dyrektora Instytutu Zachodniego (1989) Nagroda „Klio” (1995) Nominacje do Nagrody Literackiej Nike (2001), Nagrody Historycznej im. Kazimierza Moczarskiego (2009) i Nagrody im. Jerzego Giedroycia (2009) Doktor honoris causa Uniwersytetu Opolskiego (2017) Nagroda ZAiKS-u za varsaviana im. Karola Małcużyńskiego (2021)
W 70. rocznicę urodzin otrzymał dedykowaną mu książkę Niepiękny wiek XX (Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa 2010, ).
Przypisy Doroczne nagrody „Miesięcznika Literackiego”, „Trybuna Ludu”, nr 237, 3 października 1984, s. 5.
Znani absolwenci XIV Liceum Ogólnokształcącego im. Stanisława Staszica w Warszawie [dostęp 2023-10-13]. „za wybitne zasługi w pracy naukowej i organizacyjnej”. „za wybitne zasługi w działalności na rzecz Muzeum Powstania Warszawskiego, za osiągnięcia w pracy zawodowej i społecznej”.
Linki zewnętrzne
Kategoria:Absolwenci Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Opolskiego Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie Kategoria:Ludzie związani z XIV Liceum Ogólnokształcącym im. Stanisława Staszica w Warszawie Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Medalem Pro Patria Kategoria:Polscy historycy Kategoria:Pracownicy Instytutu Historii PAN Kategoria:Pochowani na cmentarzu ewangelicko-augsburskim w Warszawie Kategoria:Urodzeni w 1940 Kategoria:Zmarli w 2026 Kategoria:Varsavianiści