Filistyni

mały|Mapa przedstawiająca obszar kontrolowany przez Filistynów oraz tereny będące pod ich wpływami|332x332px Filistyni ( Pəlištîm – „przybysze”, „wędrowcy”; eg. P-r-s-t; Filastin) – starożytny lud o nieokreślonym pochodzeniu, który zamieszkiwał południowe wybrzeża Kanaanu, w okresie pomiędzy XII a VII wiekiem p.n.e.Giancarlo T. Tomezzoli, Reinhardt S. Stein (2016) The Philistine Inscription 4.5 from Ashkelon (Israel). Advances in Anthropology. Zaliczali się do tzw. Ludów Morza, po klęsce zadanej im przez Egipcjan osiedlili się w Lewancie, gdzie szybko zasymilowali się z miejscową ludnością kananejskiego pochodzenia. Na zajmowanym przez siebie obszarze Filistyni stworzyli konfederację miast-państw. W VIII wieku p.n.e. miasta filistyńskie dostały się pod panowanie Asyrii. W VII wieku p.n.e. zostali włączeni do państwa nowobabilońskiego, ostatecznie tracąc swoją niezależność. Głównym źródłem informacji na temat Filistynów jest biblijny Stary Testament, jednak najstarszymi przekazami odnośnie do tego ludu są płaskorzeźby umieszczone w świątyni faraona Ramzesa III w Medinet Habu, w którym zostają przedstawieni jako Peleset. W III wieku p.n.e. Filistyni ulegli hellenizacji, całkowicie tracąc swoją odrębność kulturową.

mały|230x230px|Relief ścienny z Medinet Habu, pochodzący z okresu panowania faraona Ramzesa III, przedstawiający Filistynów (Peleset) wziętych do niewoli przez Egipcjan mały|517x517px|Stela z Saba'a, zawierająca termin Pa-la-áš-tu, który przez część badaczy tłumaczony jest jako „Palestyna” lub „Filistea”

Terytorium

Ziemia Filistynów stanowiła wąski pas ziemi wzdłuż wschodniego wybrzeża Morza Śródziemnego (zwanego w Starym Testamencie niekiedy „Morzem Filistynów”). Zgodnie z przekazem biblijnym Filistyni zamieszkiwali tereny od Szichoru, na granicy Egiptu, aż do granicy Ekronu na północy. Rzekę Szichor utożsamia się czasem z Rzeką Egipską (Wadi al-Arisz)Filistynowie. W: Encyklopedia kościelna. T. V, s. 389–391.. Późniejsi komentatorzy identyfikowali „Potok Egipski” z Wadi al-Arisz, a także z potokiem Besor wspomnianym w 1 Księdze Samuela. Jednocześnie Księga Rodzaju podaje granicę z Egiptem jako Nahar Micrajim („Rzeka Egipska”). Jako że hebrajski wyraz nahar (נהר) oznacza dużą rzekę, zrozumiałe wydaje się, iż chodzi o Nil. Granice ziemi Izraela według Księgi Rodzaju sięgają dalej na zachód. Mniejszość badaczy utożsamia oba określenia – „Potok” i „Rzekę” – z wadi. Za północną granicę terytorium filistyńskiego uważa się niekiedy górę KarmelTschirschnitz, s. 151.. Na tym obszarze mieściło się pięć głównych miast filistyńskich: Askalon, Gaza, Aszdod, Ekron i Gat. Tworzyły one związek nazywany pentapolis. Filistynom podlegały również miejscowości nieobwarowane. Od wschodu ziemia Filistynów graniczyła z obszarami zamieszkiwanymi przez pokolenia Judy, Dana i Symeona.

Pochodzenie Filistynów Istnieje kilka teorii na temat pochodzenia Filistynów. Biblijna, starotestamentowa Księga Amosa (z VIII wieku p.n.e.) wspomina, że pochodzili z Kaftoru (przez część badaczy identyfikowanego z wyspą Kretą)Discovery of Philistine Cemetery May Solve Biblical Mystery. Sugeruje to egejskie pochodzenie tego starożytnego ludu.

W 2016, w pobliżu miasta Aszkelon, odnaleziono duży cmentarz filistyński z XI wieku p.n.e., gdzie znajdowało się około 150 zmarłych, pochowanych w owalnych grobach. W 2019 przeprowadzono badania genetyczne szczątków, które wykazały pokrewieństwo z ludnością Europy PołudniowejAncient DNA may reveal origin of the Philistines.

Historia Przekaz biblijny Według Biblii Filistyni zamieszkiwali tereny Kanaanu już podczas inwazji Hebrajczyków pod wodzą Jozuego, jednak nie zostali podbici. Księga Sędziów wymienia ich wśród narodów, które Bóg pozostawił w Kanaanie, by wystawiały na próbę Izraelitów. Ucisk Izraelitów przez Filistynów miał według Biblii zacząć się po śmierci sędziego Jaira. Po długoletniej niewoli walkę wyzwoleńczą z Filistynami podjął Samson, jednak dostał się on do niewoliWedług Biblii Samson odniósł liczne zwycięstwa nad Filistynami dzięki swej nadludzkiej sile. Filistyni by go pojmać wykorzystali jego ukochaną, Dalilę, która poznała jego sekret. Pojmany bohater miał zginąć w samobójczym ataku na świątynię Dagona w Gazie. Por. artykuł Samson i Sdz 13-16.. Za życia arcykapłana Helego pokonali Izraelitów pod Afek, zabijając kapłanów Chofniego i Pinchasa oraz zdobywając Arkę Przymierza1 Księga Samuela, Rozdział 4 w przekładzie Biblii Tysiąclecia., którą jednak zwrócili IzraelitomPrzyczyną tego była według Biblii plaga guzów hemoroidalnych zesłana przez Jahwe. Por. 1 Sm 5-6.. Filistyni zostali pokonani przez Izraelitów pod wodzą Samuela pod Eben-Haezer i utracili swe zdobycze, a nawet część własnych terytoriów. Wkrótce jednak ponownie urośli w potęgę. U zarania monarchii w Izraelu posiadali swą załogę w Gibea oraz wprowadzili swój monopol na usługi kowalskie, czym ograniczyli dostęp Izraelitów do broni wykonanej z metalu. Król Saul musiał walczyć z Filistynami przez niemal cały okres swojego panowania, aż wreszcie popełnił samobójstwo podczas bitwy na wzgórzu Gilboa, nie chcąc wpaść w ich ręce; zginęli wówczas również synowie Saula1 Księga Samuela, Rozdział 31 w przekładzie Biblii Tysiąclecia..

Z większym powodzeniem zmagał się z Filistynami król Dawid. Z początku Filistyni nie sprzeciwiali się objęciu przez niego władzy królewskiej w Judzie. Zdaniem Alfreda Tschirschnitza wciąż uważali oni Dawida, który przez pewien czas pozorował służbę dla Akisza, króla Gat, za swojego wasala. Na dodatek sprzyjało im rozbicie Izraela na dwa skonfliktowane państwa. Jednak zdobycie pełni władzy zaniepokoiło Filistynów, którzy wyruszyli do walki z Dawidem. Ponieśli jednak klęskę w dwóch decydujących bitwach: pod Baal-Perasim i pod GibeonemTschirschnitz, s. 237.. Dawid ujarzmił Filistynów i zmusił ich do uległości, podbijając przy tym Gat i okoliczne miejscowości. Filistyni bez powodzenia próbowali zrzucić z siebie zwierzchnictwo Izraela pod koniec panowania Dawida. Sądzi się przy tym, że w zdobytych przez Izraelitów miastach na wybrzeżu pozostała część ludności filistyńskiej, która, w przeciwieństwie do Hebrajczyków, była obeznana z żeglarstwemGądecki, s. 292..

W okresie królestwa podzielonego relacje Izraelitów z Filistynami kształtowały się różnie. Juda w czasach króla Jozafata pobierała trybut od FilistynówDwukrotnie podczas oblężeń Gibbetonu dochodziło w Izraelu do zamachu stanu., a już za panowania następcy Jozafata, Jorama, poniosła klęskę w wojnie z filistyńsko-arabską koalicją. W okresie rządów króla Joasza Gat zostało zdobyte przez króla Aramu Damasceńskiego, Chazaela. Ziemię Filistynów podbił król Azariasz (Ozjasz), jednak jego wnuk Achaz utracił nad nimi zwierzchnictwo, a nawet utracił w walce z nimi kilka miast judzkich. Filistynów pokonał natomiast następca Achaza, Ezechiasz. Znaleziony w miejscowości Mesad Hashavyahu (na południe od Jafy) ostrakon z imieniem judejskiego namiestnika sugeruje kontrolowanie części terytorium Filistynów przez króla JozjaszaGądecki, s. 334.. Państwo północne, Izrael, toczyło zaś długotrwały konflikt z Filistynami o miasto Gibbeton.

Źródła pozabiblijne Początki spisanych dziejów Filistynów datują się na czasy inwazji Ludów Morza na Egipt. Pokonani przez faraona Ramzesa III w 1190 p.n.e., osiedli w zachodnim Kanaanie. Według źródeł egipskich zostali tam osadzeni przez zwycięskiego władcę Egiptu. Osłabienie Egiptu w okresie rządów następców Ramzesa III pozwoliło Filistynom na prowadzenie własnej polityki i ekspansji militarnej. Wskutek wypraw do Kanaanu doszło do kontaktu ze wschodnim sąsiadem, Izraelitami.

Ziemia Filistynów była podbijana przez wojska egipskie i asyryjskie. W źródłach asyryjskich Filistyni są wzmiankowani po raz pierwszy w inskrypcjach Adad-nirari III, który wymienia Filisteę wśród podbitych i zhołdowanych przez siebie krajów. Późniejsze inskrypcje wymieniają również poszczególnych władców filistyńskich, np. Mitintiego z Askalonu czy Hanunu z Gazy, którzy płacili trybut Asyrii. Wtedy to ziemia Filistynów stała się zależna od AsyriiTschirschnitz, s. 151–152.. W 734 p.n.e. Gaza i Askalon odmówiły płacenia danin królowi Tiglat-Pileserowi III, co spowodowało szybką interwencję Asyrii. Król Gazy Hanunu został zmuszony do ucieczki do Egiptu, a w mieście wprowadzony został kult bóstw asyryjskichTschirschnitz, s. 73–74.. W 720 p.n.e. król Sargon II pokonał koalicję Hanunu i nieznanego z imienia faraona EgiptuW źródłach asyryjskich zwanego Re’e. Być może chodzi o faraona Osorkona IV, w Biblii (2 Krl 17,4) wzmiankowanego jako So. pod Rafią (obecnie Tell Refah w okolicach Rafah, 30 km na południe od Gazy). Hanunu został wzięty do niewoli. W latach 712–711 p.n.e. Sargon zdobył AszdodTschirschnitz, s. 75–76.. W roku 701 p.n.e. Sennacheryb w ramach tłumienia powstania antyasyryjskiego zdobył Askalon. Król Sydka został zesłany do Asyrii wraz z rodziną, a na jego miejsce władcą ustanowiony został Szarru-LudariTschirschnitz, s. 78.. Po upadku Asyrii Filistea stała się częścią państwa nowobabilońskiego, a następnie perskiegoTschirschnitz, s. 152.. W III w. p.n.e. Filistyni ulegli hellenizacji.

Społeczeństwo mały|230x230px|Ceramika filistyńska datowana na okres XII–XI wieku p.n.e.

Religia Filistyni po osiedleniu się w Kanaanie przyjęli wierzenia kananejskie. Najważniejszymi bogami czczonymi przez niech byli Dagon, Baal, Asztarte i Isztar. Nie są znane żadne filistyńskie bóstwa o nazwach niesemickich. Stary Testament w 1 Księdze Samuela mówi o istnieniu wśród Filistynów zorganizowanej warstwy kapłańskiej, a także wróżbitów.

Ustrój mały|230x230px|Muzeum Kultury Filistynów w Aszdod Według Biblii, do czasów króla Dawida Filistyni mieli być rządzeni kolegialnie przez kilku władców (zwanych seranim). Później każde z filistyńskich miast posiadało już własnego króla. Biblia mówi o wpływie społeczeństwa na życie polityczne, między innymi o zwoływaniu zgromadzeń władców przez lud.

Gospodarka Filistyni długo posiadali monopol w regionie Kanaanu na kucie żelaza. Umiejętność tę posiedli prawdopodobnie w Anatolii. Według Biblii, Filistyni razem z Fenicjanami zajmowali się handlem żydowskimi niewolnikami, których sprzedawali Grekom.

Język Wiadomo niewiele na temat języka używanego przez Filistynów. Prawdopodobnie został zastąpiony przez języki kananejskie, aramejski, a później grecki. Nie przetrwały dokumenty w języku filistyńskim, ale zachowały się niewielkie inskrypcje w piśmie przypominającym pismo cypro-minojskie i w pewnym stopniu pismo linearne A. W X wieku p.n.e. Filistyni przyjęli alfabet paleohebrajski.

W 2005 w Tall as-Safi, miejscu gdzie najprawdopodobniej znajdowało się starożytne miasto Gat, odnaleziono ułamek ceramiki z zapisanym imieniem Goliat. Chociaż większość znanych nam imion filistyńskich jest semicka, niektóre (takie jak Goliat, Akisz, Pikol), wydają się mieć zupełnie inne pochodzenie. Zasugerowano ich indoeuropejską etymologię.

W 2016 Giancarlo T. Tomezzoli i Reinhardt S. Stein ogłosili, że badane przez nich inskrypcje z ceramiki filistyńskiej zapisane są w języku podobnym do dialektów słowiańskich. Może być to dowód na indoeuropejskie korzenie FilistynówGiancarlo T. Tomezzoli, Reinhardt S. Stein (2016) The Philistine Inscription 4.5 from Ashkelon (Israel). Advances in Anthropology..

Wojskowość Filistynów