Oliwkowate (Oleaceae Hoffmanns. & Link) – rodzina roślin z rzędu jasnotowców (Lamiales). Należy do niej około 615 gatunków drzew, krzewów i lian zebranych w 24 rodzaje. Zasięg geograficzny rodziny obejmuje wszystkie kontynenty z wyjątkiem Oceanii, obszarów polarnych i znajdujących się pod wpływem klimatu kontynentalnego w północnej Azji i Ameryce Północnej oraz wielkich pustyń. Występują zarówno w strefie klimatu umiarkowanego, jak i zwrotnikowego, przy czym obszar największego zróżnicowania stanowi Azja.

Do rodziny należy wiele ważnych roślin użytkowych lub ozdobnych. Ze względu na pachnące kwiaty i olejki uprawia się jaśmin, jako krzewy ozdobne sadzi się również krzewy m.in. z rodzajów forsycja, ligustr, lilak i fontanezja. Cenionego drewna dostarczają drzewa z rodzaju jesion oraz oliwka. Oliwka europejska należy do najstarszych roślin uprawnych – z jej owoców pozyskuje się olej oliwkowy. Rośliny te odgrywają istotną rolę w ekosystemach m.in. wytwarzając owoce i liście stanowiące pokarm wielu gatunków. Tylko z jednym z przedstawicieli, jesionem wyniosłym, związanych jest ok. tysiąca gatunków grzybów, owadów i ptaków. thumb|Forsycja pośrednia

Morfologia Pokrój Drzewa osiągające ok. 40 m wysokości (jesion wyniosły), krzewy i liany (Jasminum i Myxopyrum osiągają do kilkunastu m wysokości). Rodzaje Menodora i Dimetra obejmują także byliny z drewniejącą szyją korzeniową. Liście Naprzeciwległe (z wyjątkiem Jasminum sect. Alternifolia). Pojedyncze i nieparzysto pierzasto złożone, bez przylistków. Blaszka liściowa całobrzega do piłkowanej. Kwiaty Zebrane najczęściej w grona złożone, rzadziej pojedyncze, kłosy i wierzchotki. Kwiaty są jedno- lub obupłciowe (rośliny jednopienne i dwupienne). Kielich jest drobny lub całkiem zredukowany, dzwonkowaty, składa się zwykle z 4 działek (u Jasminum do 15). Płatki korony są najczęściej cztery i u nasady zrastają się lejkowato lub dzwonkowato. Czasem podzielone są głęboko i wówczas wyglądają pozornie na wolne, czasem też korony brak. Pręciki są dwa (rzadko cztery), rozchodzące się na boki. Ich krótkie nitki wyrastają z podstawy zalążni lub z rurki korony. Łącznik jest wydłużony. Zalążnia jest górna i dwukomorowa, w każdej komorze rozwija się 1, 2, 4 lub u Forsythia więcej zalążków. Szyjka słupka jest jedna (czasem jej brak) i zwykle krótka. Znamię zgrubiałe, główkowate lub dwudzielne. Owoce Torebki pękające szparami, jagody i pestkowce. U Fraxinus i Fontanesia owocem jest skrzydlak. Nasiona zazwyczaj posiadają bielmo. Zarodek jest duży i prosty. thumb|Jaśmin lekarski

Systematyka Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016) Na podstawie analiz molekularnych rodzina uznawana jest za grupę siostrzaną względem rodziny Carlemanniaceae. Do synapomorfii łączących te rodziny należą: czterokrotne kwiaty, dwa pręciki, trójbruzdowe ziarna pyłku (tricolpate), maczugowate znamię, trwały endotel (epiderma integumentu). Obie te rodziny stanowią z kolei grupę siostrzaną niemal wszystkich pozostałych jasnotowców Lamiales, wyjątkiem jest zajmująca bazalną pozycję monotypowa rodzina Plocospermataceae.

Podział rodziny thumb|Jesion wyniosły thumb|Ligustr pospolity thumb|Lilak pospolity Rodzina dzielona jest na 5 plemion do których należą 24 rodzaje z 615 gatunkami. Podział na 5 plemion i dodatkowo 4 podplemiona w obrębie największego z nich (Oleeae) potwierdzony został jako trafny w analizach filogenetycznych, bazujących na badaniach molekularnych. Klad bazalny w obrębie rodziny stanowi plemię Myxopyreae, kolejno oddzielały się następnie Forsythieae, Fontanesieae, Jasmineae i Oleeae. W obrębie plemienia Oleeae pozycję bazalną zajmuje podplemię Schreberinae (z parafiletycznym rodzajem Schrebera i zagnieżdżonym w nim Comoranthus), następnie Ligustrinae (także z parafiletycznym rodzajem Syringa i zagnieżdżonym w nim Ligustrum), Fraxinae (monotypowe z rodzajem Fraxinus) i Oleinae z pozostałymi rodzajami, z których szereg okazało się być polifiletycznymi (np. Chionanthus, Olea, Osmanthus, Nestegis). Plemię Myxopyreae Boerlage Dimetra Kerr Myxopyrum Blume Nyctanthes L. – posępnik, smutne drzewo, nieuśmiał

Plemię Fontanesieae L. Johnson Fontanesia Labill. – fontanezja, nadwodnik

Plemię Forsythieae L. Johnson Abeliophyllum Nakai – abeliofylum Forsythia Vahl – forsycja

Plemię Jasmineae Lamarck & de Candolle Chrysojasminum Banfi Jasminum L. – jaśmin Menodora Bonpl.

Plemię Oleeae Dumortier Chionanthus L. – śniegowiec Comoranthus Knobl. Forestiera Poit. – forestiera Fraxinus L. – jesion Haenianthus Griseb. Hesperelaea A. Gray Ligustrum L. – ligustr Nestegis Raf. Noronhia Stadtm. ex Thouars Notelaea Vent. Olea L. – oliwka Osmanthus Lour. – wończa, słodka oliwka Phillyrea L. – filirea, olejnica Picconia DC. Schrebera Roxb. Syringa L. – lilak

Przypisy

*