thumb|W taki sposób synestetyk może postrzegać niektóre litery i cyfry. Widzi je tak samo, jak inni (w tym samym kolorze, w jakim są wyświetlane), ale może jednocześnie postrzegać kolory skojarzone z poszczególnymi znakami. Synestezja (gr. synaísthēsis „równoczesne postrzeganie”, od sýn „razem” i aísthēsis „poznanie poprzez zmysły”) – stan lub zdolność, w której doświadczenia jednego zmysłu (np. wzroku) wywołują również doświadczenia charakterystyczne dla innych, na przykład odbieranie niskich dźwięków wywołuje wrażenie miękkości, barwa niebieska odczuwana jest jako chłodna, obraz litery lub cyfry budzi skojarzenia kolorystyczne itp.

Istnieją dwie teorie, tłumaczące to zjawisko. Według teorii Simona Baron-Cohena u osób doświadczających synestezji mogą występować dodatkowe połączenia w mózgu, które łączą obszary normalnie ze sobą niepołączone. Druga teoria mówi, że liczba połączeń synaptycznych jest taka sama, a mieszanie się odbieranych doświadczeń wynika z tego, iż zachwiana jest równowaga pomiędzy hamowaniem i wyciszaniem docierających impulsów w mózgu.

Przypadek najbardziej rozległej synestezji, połączonej z niezwykłą pamięcią, opisał Aleksandr Łurija, którego pacjentem był Sołomon Szerieszewski. Rodzaj synestezji swojego pacjenta Łurija tłumaczył przykładem: „Każdy słyszany przez niego dźwięk łączył się jednocześnie z kolorem, światłem, smakiem i dotykiem”. Równocześnie Szerieszewski był mnemonistą niezdolnym do zapominania. Po latach badań Łurija nie dostrzegł „wyraźnych granic” pamięci „pacjenta S”.

W literaturze, synestezja – środek stylistyczny polegający na przypisywaniu jakiemuś zmysłowi wrażeń odbieranych innym zmysłem. Szczególne znaczenie miała w literaturze symbolizmu, w korespondencji sztuk.

Barwne słyszenie thumb|Klawiatura fortepianowa, w której kolory przyporządkowane są pojedynczym dźwiękom, stworzona przez Skriabina mały|Obraz Wassilego Kandinsky’ego pt. Impresja III (Koncert) ilustruje zarówno wizualne, jak i muzyczne doświadczenie koncertu Arnolda Schönberga Stosunkowo najczęściej spotykane jest „barwne słyszenie”, chromestezja, które polega na tym, że dźwięki lub współbrzmienia wywołują wrażenia barwne bądź barwy – dźwięki. Synestetami byli m.in.: Nikołaj Rimski-Korsakow, Salomon Szereszewski, Vladimir Nabokov, Wassily Kandinsky, Paul Klee, Ferenc Liszt, Olivier Messiaen, a są m.in. Marta Ptaszyńska, Chris Urbanowicz, Lorde, Hélène Grimaud, Billie Eilish, John Mayer„Znani synestetycy”, Encyklopedia NationMaster. czy Aphex Twin

Skojarzenia tonacji z barwami z zasady są jednak różne. Oto przykładowe skojarzenia akordów rosyjskiego kompozytora z przełomu XIX i XX wieku, Nikołaja Rimskiego-KorsakowaJ. Wierszyłowski: Psychologia muzyki, PWN Warszawa 1981, s. 242.: C-dur: biały Des-dur: mroczny, gorący D-dur: żółty, słoneczny Es-dur: mroczny, błękitnoszary E-dur: szafirowy, błyszczący F-dur: zielony Fis-dur: szarozielony G-dur: brązowozłoty, jasny As-dur: siwofioletowy A-dur: jasnoróżowy H-dur: granatowy, ponury

Wbrew wieloletniemu przekonaniu o tym, że Aleksandr Skriabin obdarzony był zdolnością „barwnego słyszenia”, nie ma na to dowodu.

Badania nad synestezją Niektóre pojedyncze przypadki sugerują, że doświadczanie synestezji może być w jakiś sposób powiązane z zespołem sawanta oraz z niektórymi formami autyzmu. Znanym synestetą–sawantem jest Daniel Tammet, cierpiący na epilepsję i będący w spektrum autyzmu, obdarzony ponadprzeciętnymi umiejętnościami arytmetycznymi i językowymi.

Wrażenia synestezji, tzw. pseudosynestezję udało się wywołać w warunkach doświadczalnych u osób, które wcześniej jej nie doświadczały. Badanym polecono czytać tekst beletrystyczny, w którym niektóre litery pokolorowane były na różne kolory. Po niedługim okresie część z tych osób także czarne litery doświadczała jako kolorowe.

Z użyciem obrazowania fMRI wykazano, że gdy osoby, które słyszą wypowiadane słowa równocześnie zgłaszają doświadczenia kolorystyczne, zachodzi aktywacja odpowiednich części układu wzrokowego (, określane jako V4 / V8). Nie wykrywano aktywności w obszarach V1 lub V2, co sugeruje, że aktywność w pierwotnej korze wzrokowej nie jest konieczna do doświadczenia barwy.

Zobacz też

kolory na „fortepianie świetlnym” Skriabina

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Vilayanur Ramachandran o ludzkim umyśle, TED 2007; Vilayanur Ramachandran opowiada o tym, czego możemy się dowiedzieć o związku pomiędzy tkankami mózgu i umysłem na podstawie uszkodzeń mózgu, przytaczając przykład trzech niezwykłych zaburzeń (zespół Capgrasa, ból fantomowy i synestezja – z koncepcją mechanizmu powstawania) Neil Harbisson, „I listen to color”, TEDGlobal 2012 (Nie widzący kolorów artysta mówi m.in.: … „Gdy idę do galerii, mogę posłuchać Picassa.” … „Gdybym szedł na pogrzeb, ubrałbym się w tonacji b-moll. W turkus, fiolet i pomarańcz”).

Massachusetts General Hospital (Department of Neurology), Lab: Joel Salinas, MD Joel Salinas, M.D., Mirror Touch: A Memoir of Synesthesia and the Secret Life of the Brain, HarperCollins, 3 kwi 2018, s. 320

Kategoria:Psychologia poznawcza Kategoria:Środki stylistyczne Kategoria:Muzyka