Plac Orła Białego (do 1945 r. niem. Roßmarkt, tj. Rynek Koński) – jeden z głównych placów szczecińskiego Starego Miasta, w dzielnicy Śródmieście. Od północy ograniczony ulicą Koński Kierat, od wschodu dawną ulicą Bogdanki, od południa ulicą Grodzką, a od zachodu ulicą Staromłyńską.

Przedwojenna niemiecka nazwa placu nawiązywała do odbywających się niegdyś na jego terenie targów końskich.

Historia Przed II wojną światową mały|lewo|Roßmarkt na początku XX wieku. Widok na pierzeję południową Dzisiejszy Plac Orła Białego był głównym rynkiem średniowiecznego Górnego Miasta. Przy rynku tym wznosił się Ratusz Górnego Miasta oraz Sukiennice. Rynek wzmiankowano w 1306 i 1312 r. pod łacińską nazwą forum novum. W połowie XIV w. wspomniany pod nazwą forum equorum, a w 1392 r. pod nazwą Rossmarkt. W XVI w. sukiennice wyburzono i zastąpiono niewielkimi kamienicami, a w miejscu ratusza zbudowano młyn kieratowy.

W czasie wojny trzydziestoletniej oraz w wyniku zajęcia miasta przez wojsko pruskie w 1713 r. obszar rynku został zniszczony. Wkrótce potem ruiny zabudowań rozebrano i rozpoczęto wznoszenie na ich miejscu nowych obiektów. Pierzeję zachodnią zabudowano pałacem Naczelnego Prezydenta Prowincji Pomorze Filipa Ottona von Grumbkowa oraz kilkoma kamienicami. 15 sierpnia 1732 r. na rynku uruchomiono Fontannę Orła Białego stanowiącą zakończenie nowo położonego wodociągu. W latach 1890–1891 na miejscu pałacu Grumbkowa (w którym 25 października 1759 r. narodziła się Zofia Dorota Wirtemberska, późniejsza caryca Maria Romanowa) powstał neobarokowy gmach dla Towarzystwa Ubezpieczeniowego „National”, znany dziś pod nazwą Pałacu pod Globusem.

W latach 1910–1912 wyburzono część kamienic pierzei wschodniej. W ich miejscu w latach 1910–1912 powstał budynek domu towarowego Eisenwarenhandlung Trompetter & Geck. Na skutek bombardowań Szczecina w czasie II wojny światowej zniszczeniu uległa część zabudowy placu, w tym kamienice pierzei południowej i wschodniej. Przetrwały tylko częściowo pierzeja zachodnia i północna oraz wypalony szkielet domu towarowego Trompetter & Geck. Ocalała także Fontanna Orła Białego, zasypana piaskiem w celu uchronienia jej przed zniszczeniem.

Po II wojnie światowej mały|Zniszczenia wojenne na placu, 1959 r. Po wojnie dawny Rynek Koński otrzymał nazwę Placu Orła Białego. Obszar placu powiększono o teren zniszczonych w czasie wojny kamienic pierzei południowej. Pozostałe parcele pozostawały niezabudowane jeszcze przez wiele lat. Dopiero na początku lat 60. XX wieku na miejscu kamienic pierzei wschodniej zbudowano blok mieszkalny. W tym samym czasie z przeznaczeniem na siedzibę Polmozbytu odbudowano w zmienionej postaci dawny dom towarowy Eisenwarenhandlung Trompetter & Geck.

Kolejnych uzupełnień zabudowy dokonano w latach 90. XX wieku. Powstały wówczas: kamienica nr 4 według projektu S. Kondarewicza i blok spółdzielni mieszkaniowej „Student” projektu P. Zaniewskiego w pierzei północnej. W 1991 r. na zieleńcu w południowej części placu ustawiono Posąg Flory.

Na przełomie XX i XXI wieku plac utracił swoje walory rekreacyjne, stając się jednym z głównych parkingów w obrębie Starego Miasta. Przestrzeń wokół fontanny została niemal całkowicie podporządkowana funkcji komunikacyjnej, co prowadziło do degradacji nawierzchni i chaosu przestrzennego. W 2016 roku rozstrzygnięto konkurs architektoniczny na przebudowę placu. Zwycięska koncepcja spotkała się jednak z szeroką krytyką nadmiernej „betonozy” oraz brak realnej wizji ożywienia przestrzeni. W wyniku protestów władze miasta odstąpiły od realizacji projektu, decydując się na zmianę modelu planowania inwestycji.

Latem 2019 roku przeprowadzono eksperymentalny proces tzw. prototypowania urbanistycznego. Działania te, koordynowane przez urbanistę Pawła Jaworskiego, polegały na czasowym wyłączeniu placu z ruchu samochodowego, wprowadzeniu tymczasowej zieleni i mebli miejskich oraz organizacji wydarzeń kulturalnych. Celem było zbadanie potrzeb użytkowników przed docelową przebudową.

Na podstawie wniosków z prototypowania, w latach 2020–2021 wprowadzono zmiany o charakterze przejściowym. Ustanowiono strefę zamieszkania, ograniczono liczbę miejsc postojowych, a na placu pojawiły się nowe nasadzenia w donicach oraz ogródki gastronomiczne. Działania te usankcjonowały pieszy charakter placu, stanowiąc wstęp do generalnego remontu.

W marcu 2021 r. przetarg na projekt przebudowy placu wygrała pracownia Palmett. W listopadzie 2023 roku rozpoczęto właściwą rewaloryzację placu oraz przyległego fragmentu ulicy Koński Kierat. Zakończenie inwestycji i oddanie placu do użytku w nowej formie zaplanowano na 2026 rok .

Prace ziemne prowadzone w latach 2024–2025 doprowadziły do znaczących odkryć archeologicznych, w tym odsłonięcia fundamentów Młyna Kieratowego, nowożytnych piwnic oraz drewnianego rurociągu z XVIII wieku.

Zabudowa Uwzględniono tylko budynki przypisane numeracją do placu.

AdresNazwaZdjęcieLata budowy13px|Obiekt zabytkowy|link=ZabytekOpisPl. Orła Białego 1kamienica150pxPrzedwojenna kamienica na narożniku placu i ulicy Łaziebnej. Do 1929 r. siedziba oddziału Allgemeine Elektricitäts-Gesellschaft. W latach 30. XX wieku przebudowana i rozbudowana wzdłuż ulicy Łaziebnej. Od tego czasu jest to trzykondygnacyjny, modernistyczny budynek o płaskim dachu.Pl. Orła Białego 2Pałac „Pod Globusem”150px1890–1891Zabytkowy neobarokowy gmach wybudowany w latach 1890–1891 dla Towarzystwa Ubezpieczeniowego „National” (niem. Allgemeine Versicherungs – Aktien Gesellschaft „National”). Współcześnie siedziba rektoratu Akademii Sztuki.Pl. Orła Białego 3Pałac Joński150pxXIX wiekZabytkowy klasycystyczny budynek powstały w XIX wieku wskutek przebudowy starszej kamienicy. Siedziba banku Pekao S.A.Pl. Orła Białego 4kamienica150pxlata 90. XX wiekuTrzypiętrowa kamienica z lat 90. XX wieku wybudowana według projektu S. Kondarewicza.Pl. Orła Białego 5kamienica150pxXVIII wiekDwupiętrowa kamienica wzniesiona w początkach XVIII w.Pl. Orła Białego 6–9blok mieszkalny150pxlata 60. XX wiekuPl. Orła Białego 10Budynek dawnego Polmozbytu150x150px1910–1912Budynek domu towarowego Eisenwarenhandlung Trompetter & Geck wzniesiony w stylu secesyjnym. W czasie II wojny światowej spalony. Odbudowany w stylu modernistycznym w latach 60. XX wieku z przeznaczeniem na siedzibę Polmozbytu.

Komunikacja miejska 23 sierpnia 1879 r. uruchomiono pierwszą linię tramwajową z Pogodna (Westend) do browaru przy ul. Staszica (Elysium) przez Plac Orła Białego (Roßmarkt), a 16 października tego samego roku drugą linię, z Golęcina (Frauendorf) do ul. Potulickiej (Lindenstraße). Obydwie linie poprowadzono jezdnią po zachodniej stronie Pl. Orła Białego. Trasy linii ulegały w późniejszym czasie zmianom. W 1905 r. szczecińskim liniom tramwajowym nadano oznaczenie numeryczne; linie przebiegające przez plac otrzymały numery i . Około 1912 r. trasę linii nr 7 zmieniono i przestała ona przebiegać przez plac. Linia nr 4 kursowała przez plac aż do nalotu bombowego w nocy z 20/21 kwietnia 1943 r., kiedy to zniszczone zostały ulice starego miasta wraz z siecią trakcyjną. Tym samym zakończyła się historia komunikacji miejskiej na Placu Orła Białego, gdyż po II wojnie światowej nie odbudowano linii tramwajowych na Starym Mieście.

Pamiątką po tramwajach kursujących niegdyś przez Plac Orła Białego jest ozdobna rozeta do mocowania sieci trakcyjnej, która zachowała się na budynku nr 5.

Plan

Zobacz też Sukiennice w Szczecinie Szczecin

Przypisy

Kategoria:Stare Miasto (Szczecin)