mały|Karty najstarszego syryjskiego rękopisu Gallanda z tekstem Opowieści z tysiąca i jednej nocy, XIV wiek, Biblioteka Narodowa Francji w Paryżu Zbiory specjalne – materiały biblioteczne, które z różnych powodów są traktowane inaczej niż zwykłe druki. Zbiory specjalne dzielą się na: tradycyjne i współczesne.
Zawartość zbiorów specjalnych Tradycyjnie do zbiorów specjalnych zalicza się: zbiory rękopisów, starodruków wraz z inkunabułami zbiory kartograficzne zbiory muzyczne i zbiory graficzne
Ponadto, w niektórych bibliotekach istnieją zbiory: numizmatów ekslibrisów cymelia
Obecnie pojęcie zbiorów specjalnych coraz bardziej rozszerza się. Dlatego zaliczamy do nich: dokumenty życia społecznego (afisze, ulotki, druki ulotne, teatralia) itp. mikrofilmy fotokopie przeźrocza i inne tego typu dokumenty powstałe przy pomocy techniki fotograficznej (reprografia).
W bibliotekach technicznych gromadzone są również zbiory specjalne, takie jak: normy patenty opisy konstrukcyjne katalogi cenniki rysunki techniczne fotografie itp.
Opracowywanie zbiorów specjalnych Poszczególne grupy zbiorów specjalnych wyodrębniły się stopniowo wraz z rozwojem zbiorów bibliotecznych w miarę jak zwiększały się zbiory poszczególnych bibliotek oraz tworzono obowiązujące zasady katalogowania. Ten trend w bibliotekarstwie został zapoczątkowany już w pierwszej połowie XIX w. i ciągle aktywnie się rozwija. Dlatego wciąż powstają (zostają wyodrębnione) nowe grupy zbiorów specjalnych (np. nagrania słowne). Wymagają one specjalnego opracowania, w związku z czym powstają odpowiednie instrukcje katalogowe.
Gromadzenie zbiorów specjalnych odbywa się najczęściej w obrębie wyodrębnionej komórki biblioteki zajmującej się nabywaniem i uzupełnianiem zbiorów Akcesja. Tam też zazwyczaj dokonuje się wszystkich czynności rejestracyjnych związanych z ich wpływem do biblioteki.
Opracowanie zbiorów specjalnych odbywa się na ogół w ramach odrębnych jednostek organizacyjnych (oddziałów, sekcji, gabinetów) na podstawie przepisów obowiązujących w kraju oraz szczegółowych wytycznych lub instrukcji obowiązujących w danej bibliotece.
Opracowanie rękopisów obejmuje wydzielenie z zasobów bibliotecznych jednostek rękopiśmiennych i sporządzenie dla nich odrębnych opisów katalogowych Katalog rękopisów. Według wytycznych dotyczących opracowania rękopisów w bibliotekach polskich opis katalogowy rękopisu obejmuje: sygnaturę, ogólny tytuł rękopisu, spis jego zawartości, opis bibliologiczny i zewnętrzny, język rękopisu, czas jego powstania, stosunek do oryginału, materiał, iluminacje, filigrany, wymiar, liczbę tomów, kart, pismo, oprawę) oraz informacje bibliograficzne o publikacji części lub całości tekstu.
Przy opracowaniu rękopisów średniowiecznych występuje konieczność podawania incipitu i explicitu.
Szczegółowe przepisy katalogowania inkunabułów zostały zamieszczone w trzecim tomie "Gesamtkatalog der Wiedgendrucke", wydanym w Berlinie w 1928 roku.
Opis katalogowy obejmuje: hasło, skrócony tytuł dzieła, miejsce wydania, drukarza, datę wydania, format, cytat bibliograficzny, proweniencję dzieła, oprawę i jej opis.
Druki XVI-wieczne opracowuje się analogicznie. Natomiast działa pochodzące z XVII i XVIII w. w sposób odpowiednio uproszczony. Dla tzw. poloników podaje się cytat z Bibliografii Estreichera.
Bibliografia Bibliotekarstwo, pod red. Z. Żmigrodzkiego, J. Ratajewskiego, A. Tokarskiej, Warszawa 1994, s. 102-112, J. Cygańska, Zbiory specjalne, [w:] Encyklopedia współczesnego bibliotekarstwa polskiego, pod red. K. Głombiowskiego, B. Świderskiego, H. Więckowskiej, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1976, s. 321, A. Jazdon, Zbiory specjalne-luksus czy narodowy obowiązek?, [w:] Stan i potrzeby bibliotek uczelnianych. Materiały z ogólnopolskiej konferencji naukowej Poznań, 13-15.11. 2002, pod red. A. Jazdona, A. Chachlikowskiej, Poznań 2002, s. 149-170, Pomoce do nauczania przedmiotu "Zbiory specjalne" w bibliotece fachowej, oprac. E. Stachowska-Musiał, Warszawa 1985, Zbiory specjalne, [w:] Encyklopedia wiedzy o książce, pod red. A. Birkenmajera, B. Kocowskiego, J. Trzynadlowskiego, Wrocław-Warszawa-Kraków 1971, k. 2607-2608.
Kategoria:Bibliotekoznawstwo