Preskryptywizm (od ; także normatywizm) – dążność do formułowania norm językowych – i innych wzorców posługiwania się językiem – z zamiarem wywarcia wpływu na jego użytkowników, aby trzymali się proponowanych środków.

Z pojęciem preskryptywizmu są powiązane normatywne koncepcje błędu i poprawności językowej. W zakres problematyki poprawności językowej mogą wchodzić rozmaite aspekty języka, takie jak wymowa, fleksja, leksyka, słowotwórstwo, semantyka, składnia i frazeologia; w szerokim ujęciu także konwencje zewnętrznojęzykowe (ortografia i interpunkcja) oraz zagadnienia związane ze sprawnością stylistyczną. Najczęściej, choć nie zawsze, preskryptywizm faworyzuje formy języka standardowego na niekorzyść innych (krytykowanych) odmian i form językowych; bywa też skierowany przeciwko formom w istocie standardowym, a w szerokim znaczeniu obejmuje rozmaite próby ingerencji w charakter praktyki językowej. Dla preskryptywizmu charakterystyczny jest cel osiągnięcia symetrii i jednolitości w języku.

Podejście preskryptywne jest stawiane w opozycji do deskryptywizmu, czyli postawy wystrzegającej się sądów preskryptywnych na rzecz neutralnego opisu rzeczywistości, co uchodzi za fundament naukowego podejścia do języka. Praktyki preskryptywne swoje zastosowanie znajdują natomiast w edukacji i działalności wydawniczej. Preskryptywizm często jest składnikiem krajowej polityki językowej. Stanowi również istotną część potocznych postaw językowych.

Skrajną formą preskryptywizmu jest puryzm językowy.

Pojęcie preskryptywizmu Określenie „preskryptywizm” () jest spokrewnione ze słowem „preskryptywny” (nakazowy; ang. ), którego pierwsze użycie w znaczeniu lingwistycznym odnotowano w pracy Essentials of English Grammar (1933) autorstwa Ottona Jespersena. Termin „preskryptywizm” pojawił się po raz pierwszy w artykule (1954) autorstwa Archibalda A. Hilla. Sam preskryptywizm, jako zjawisko socjolingwistyczne i socjopsychologiczne, był obecny znacznie dawniej, również w świecie antycznym i średniowieczu.

Koncepcja językoznawstwa preskryptywnego rozkwitła w XVIII i XIX w. na gruncie angielskim, kiedy to stosowaniu „poprawnego” języka przypisywano szczególne znaczenie, traktując tę umiejętność jako wskaźnik statusu społecznego. Pojęcie preskryptywizmu jest zbliżone do pojęcia puryzmu (które przeważnie jest odnoszone do zwalczania zapożyczeń, wpływów obcych), ale przypisuje się mu szerszy charakter. Puryzm bywa opisywany jako jeden z aspektów preskryptywizmu; zarówno puryzm, jak i preskryptywizm mają na celu przeciwdziałanie odczuwanej degradacji języka. Termin „kultura języka” bywa rozumiany jako eufemistyczne określenie na preskryptywizm.

Sam termin „preskryptywizm” często budzi negatywne skojarzenia; w praktyce jest kojarzony ze zbiorem określonych poglądów i przeświadczeń społecznych. Wśród aspektów preskryptywizmu wymienia się m.in. niedostrzeganie heterogeniczności języka i dyskryminację grup nieposługujących się językiem standardowym, forsowanie osobistych poglądów na język, a także kreowanie sztucznych barier komunikacyjnych (w rzeczywistości nieistniejących). Niekiedy wskazuje się na związek preskryptywizmu z konserwatyzmem politycznym.

Zastosowanie preskrypcji Pojęcia preskrypcji i preskryptywizmu odnoszą się do szerokiego zbioru praktyk i zjawisk normatywnych, które są obecne w społecznościach językowych. Często, choć nie zawsze, chodzi o zabiegi związane z instytucjonalną regulacją i standaryzacją języka. Preskryptywizm jest uwarunkowany powstawaniem państw narodowych i kształtowaniem się języków standardowych, postrzeganych jako symbole jedności narodowej. Stanowi również wynik starań o regularyzację języka w obliczu postępu technicznego i rozwoju piśmienności. Istnienie języków standardowych oraz ich obecność w komunikacji ponadregionalnej i międzynarodowej to powszechnie akceptowane zjawisko w krajach Europy.

Preskrypcja uchodzi za końcowy etap standaryzacji języka (taki model zaproponowali m.in. Lesley i James Milroyowie), mający na celu redukcję różnorodności w języku (wariacji) i hamowanie zmian językowych. Ustalenie stabilnego standardu językowego i ortografii może przyczynić się do wzrostu prestiżu społecznego języka, nadając mu status „prawdziwej” i pełnoprawnej formy komunikacji, a także wzmacniać poczucie solidarności narodowej wśród jego użytkowników. Próby regulacji i doskonalenia języka mogą być umotywowane odczuwaną analogią między porządkiem języka a ładem społecznym; standaryzacja języka bywa bowiem postrzegana nie tylko jako wartość sama w sobie, ale również jako symboliczny sposób porządkowania świata.

Każdy język wykazuje zróżnicowanie wewnętrzne – na płaszczyźnie geograficznej, społecznej i jednostkowej. Zwolennicy preskryptywizmu wychodzą z założenia, że dla skutecznego porozumiewania się w szerokim spektrum domen komunikacyjnych, pozbawionego nieporozumień i nieścisłości, konieczne jest wykształcenie i uregulowanie pewnego standardu językowego, znanego wszystkim użytkownikom danego języka – lub przynajmniej wykształconym przedstawicielom społeczności. Jest to zadanie trudne, ponieważ język jest zjawiskiem żywym i podlega ciągłym zmianom, co prowadzi do częstych sporów o to, które formy językowe powinny zostać włączone do powszechnie uznawanej normy ogólnonarodowej. Preskryptywiści stawiają sobie za zadanie nakreślenie i popularyzację pewnych wzorców posługiwania się językiem, poprzez udzielanie autorytatywnych opinii, aprobujących jedne formy językowe i dezaprobujących drugie. W drodze ustalania standardu językowego przyznaje się pierwszeństwo praktyce językowej kojarzonej z wpływowymi lub wysokimi warstwami społeczeństwa. Jednocześnie dochodzi do osłabienia pozycji innych dialektów, które nabierają charakteru odmian niestandardowych (przeciwstawianych standardowi).

Preskryptywizm odgrywa istotną rolę zarówno w edukacji i nauczaniu języków, jak i w innych dziedzinach życia. Celem układania norm i ingerencji w zachowania językowe może być nie tylko szerzenie języka standardowego, ale także np. popularyzacja wzorców stylistycznych języka pisanego oraz ustanawianie możliwie jednolitej terminologii na potrzeby jakiejś dziedziny specjalnej. Również w nauczaniu i uczeniu się kolejnych języków wykorzystywane jest podejście preskryptywne (normatywne), gdyż zachodzi wówczas potrzeba poznania (obcych) zasad językowych. W praktyce również niektóre publikacje o charakterze deskryptywnym (opisowym) są traktowane jako źródła normatywne, pełniąc funkcję autorytatywną i służąc rozstrzyganiu kwestii poprawnościowych wśród użytkowników języka. Słowniki i gramatyki opisowe nie tylko dostarczają wiedzę deskryptywną nt. sposobu użycia języka, ale są rozumiane jako zbiory wskazówek dot. praktyki językowej. Oceny preskryptywne są spotykane nie tylko w nowoczesnych społeczeństwach, o rozwiniętych tradycjach piśmiennictwa i kodyfikacji języków narodowych, lecz także w tych zakątkach świata, gdzie brak formalnie sterowanej standaryzacji języka. W takich społecznościach również można dostrzec preskryptywne postawy językowe, wyrażające się m.in. w postaci spontanicznych sądów na temat obcych lub innowacyjnych form języka. Szeroko pojmowany preskryptywizm występuje też na poziomie dialektalnym, np. w sytuacji gdy użytkownik jakiegoś dialektu podkreśla autentyczność tradycyjnej formy dialektalnej, a odrzuca nowszą (innowacyjną) formę wyrazową.

Preskrypcji bywa przypisywana ważna rola w ułatwianiu komunikacji międzyregionalnej; pozwala bowiem popularyzować określony standard językowy (szerzej zrozumiały niż odmiany lokalne), sprzyjając tym samym wzajemnemu porozumiewaniu się użytkowników różnych dialektów danego języka. O ile pewna odmiana ponadregionalna może przyjąć się samoistnie, bez świadomych interwencji, to w wielu krajach świata podejmuje się systematyczne działania na rzecz standaryzacji i kodyfikacji języków narodowych. Zasady preskryptywne znajdują również zastosowanie w działalności wydawniczej, gdzie zachodzi potrzeba ustanowienia konwencjonalnych przepisów, rządzących np. formatem i stylem publikacji. Interwencje preskryptywne bywają też umotywowane chęcią przeciwdziałania zmianom w języku i mogą przybierać postać tradycjonalizmu językowego.

Preskryptywizm, choć kojarzony popularnie z lingwistyką, nie spotyka się w językoznawstwie z szeroką akceptacją, zwłaszcza w kręgach zachodnich. Był jednak obecny w dawnych pracach z dziedziny gramatyki (zob. gramatyka tradycyjna) i jest nadal praktykowany przez część językoznawców, m.in. w krajach Europy Wschodniej i Środkowej; czyni się to czasem w ramach dyscypliny zwanej kulturą języka. Do przejawów preskryptywnego podejścia do języka można zaliczyć m.in. poradnictwo językowe.

Źródła autorytatywne thumb|left|186px|Hiszpańska Akademia Królewska, Madryt Preskrypcja zakłada istnienie autorytatywnych instytucji lub innych źródeł, które formułują zasady preskryptywne, respektowane przez znaczną część pisarzy i innych użytkowników języka. W przypadku języka angielskiego za takie źródła uchodzą zwykle książki różnych autorytetów – nie istnieje bowiem rada zajmująca się regulacją tego języka. W XX wieku poradnik A Dictionary of Modern English Usage autorstwa H.W. Fowlera był często ceniony jako wyznacznik angielszczyzny brytyjskiej; na gruncie amerykańskim podobne uznanie przypisuje się publikacji The Elements of Style autorstwa Williama Strunka i E.B. White’a. Wydawnictwo Duden (zapoczątkowane w 1880) pełni podobną funkcję wśród użytkowników języka niemieckiego. Mimo że leksykografowie często uznają swoją pracę za czysto opisową, również słowniki deskryptywne bywają traktowane jako źródła preskryptywne. W potocznym obiegu pokutuje przekonanie, jakoby opisy lingwistyczne (słowniki i podręczniki gramatyczne) definiowały „poprawny” kształt języka.

Na gruncie polskim preskryptywne podejście do języka reprezentują m.in. tacy poloniści, jak Jan Miodek, Jerzy Bralczyk i Mirosław Bańko.

Formalna regulacja W niektórych częściach świata preskrypcją językową zajmują się instytucje o roli doradczej. Sztandarowym przykładem takiej instytucji jest paryska Akademia Francuska, która opracowuje zalecenia dotyczące posługiwania się językiem francuskim. Choć zalecenia Akademii Francuskiej są pozbawione mocy prawnej, to instytucja ta cieszy się dużym prestiżem społecznym i może oddziaływać na politykę językową oraz postawy wobec języka. W Niemczech i Holandii ostatnie reformy pisowni, takie jak niemiecka z 1996, zostały stworzone przez zespoły specjalistów na zlecenie rządów, a następnie wdrożone w formie uchwał. Niektóre z nich spotkały się z silnym sprzeciwem społecznym.

Przykłady narodowych instytucji i inicjatyw preskryptywnych: afrikaans: („Komisja Językowa”) odpowiada za redagowanie publikacji („Spis słów i reguły pisowni języka afrikaans”), kodyfikującej normy leksykalne i ortograficzne. Wydawnictwo tworzą trzy składniki: sekcja z przepisami pisowni, obszerny wykaz słów (w tym nowych elementów wyrazowych) oraz sekcja z zasadami tworzenia skrótów. Opis jest nastawiony preskryptywnie, ale uwzględnia sytuację socjolingwistyczną panującą w Południowej Afryce. albański: Sekcja Nauk Społecznych i Albanologicznych przy Albańskiej Akademii Nauk reguluje normy albańskiego języka standardowego. francuski: paryska Akademia Francuska zajmuje się redagowaniem słowników języka francuskiego oraz formułowaniem przepisów leksykalnych i gramatycznych. Instytucja ta popularyzuje też neologizmy, mające zastępować wyrazy pochodzenia obcego; działalność Akademii wynika m.in. z przekonania o potrzebie ochrony języka francuskiego przed wpływem angielszczyny. Zalecenia tejże rady są jednak pozbawione mocy prawnej, a francuskie instytucje rządowe, środki masowego przekazu i system kształcenia często nie przestrzegają wydawanych przez nią porad.