Hiszpańska Socjalistyczna Partia Robotnicza (hiszp. Partido Socialista Obrero Español, PSOE) – hiszpańska socjaldemokratyczna partia polityczna i zarazem jedna z największych w kraju oraz najstarsza (po Partido Carlista, założonej w 1833), założona w 1879 roku, a w latach 1939–1977 nielegalna.
Po przywróceniu demokracji PSOE stanowi jedną z głównych sił politycznych Hiszpanii - w latach 1982–1996, 2004–2011 i od 2018 jest partią rządzącą.
Partia jest silnie związana Unión General de Trabajadores, unią hiszpańskich związków zawodowych. Przez dekady członkostwo w UGT było równoznaczne z członkostwem w PSOE, jednak w latach 80. związki zaczęły krytykować politykę partii, nawołując nawet do strajku generalnego, do którego doszło 14 grudnia 1988. Od czasu wyborów parlamentarnych w 2004 roku, PSOE była największą partią polityczną w rządzie Hiszpanii. Współtworzy Partię Europejskich Socjalistów w Parlamencie Europejskim i jest członkiem Międzynarodówki Socjalistycznej.
Ideologia PSOE została utworzona w celu reprezentowania interesów klasy pracującej. Jej powołanie do życia związane było z rewolucją przemysłową, a miało na celu doprowadzenie do powstania systemu socjalistycznego, a inspirowane było rewolucyjnymi przesłankami filozofii marksistowskiej. Dzisiaj jest typową partią socjaldemokratyczną.
Wczesna historia PSOE została założona 2 maja 1879 roku w Madrycie przez przywódcę ruchu robotniczego, Pablo Iglesiasa, oraz działaczy Hiszpańskiej Federacji Regionalnej I Międzynarodówki którzy odłączyli się od organizacji z powodu występowaniu w niej silnych tendencji anarchistycznych. 20 sierpnia tego samego roku zgromadzenie 40 osób przyjęło program nowego ugrupowania. Do 1881 roku PSOE działała nielegalnie. Partia wchodziła w skład II MiędzynarodówkiHiszpańska Socjalistyczna Partia Robotnicza – WIEM, darmowa encyklopedia..
Pierwszy zjazd PSOE odbył się w 1888 roku, partia postawiła sobie wówczas trzy cele – budowa społeczności bezklasowej, uspołecznienie środków produkcji i dojście do władzy klasy robotniczej. W tym samym roku powstała centrala związkowa, Powszechny Związek Pracujących (UGT). W partii dominowały tendencje reformistycznej stąd też partia realizować miała te cele na drodze parlamentaryzmu. Od początku istnienia partii, PSOE starała się łączyć ze sobą interesy burżuazji i klasy robotniczejPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 172.Historia Komunistycznej Partii Hiszpanii, Warszawa 1966 s. 22..
Pomimo raczej niewielkiej siły w późnych latach XIX wieku, PSOE brała aktywny udział w strajkach 1899 i 1902 roku. W wyborach z 1910 roku, będąc w sojuszu z partiami republikańskimi, Iglesias został pierwszym socjalistycznym członkiem hiszpańskich Kortezów. Dużym zagrożeniem dla partii była działalność popularnego w kraju ruchu anarchistycznegoPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 172–173..
W czasie lat I wojny światowej w partii wyłoniły się frakcje reformistyczne i rewolucyjne. Rewolucjoniści wywodzący się głównie z Federacji Młodzieży Socjalistycznej opowiedzieli się za włączeniem PSOE w skład III Międzynarodówki.
W kwietniu 1920 roku rozłamowcy będący zwolennikami III Międzynarodówki założyli oddzielną partię, Komunistyczną Partię Hiszpanii. Od czasu rozłamu część szeregowych działaczy PSOE chciała aby również partia socjalistyczna dołączyła do Międzynarodówki Komunistycznej. W lipcu 1920 roku specjalny zjazd partii potwierdził przewagę tendencji reformistycznych a działacze prokominterowscy odeszli z szeregów partii i w kwietniu 1921 roku utworzyli Hiszpańską Robotniczą Partię Komunistyczną. W listopadzie obydwie grupy komunistów zjednoczyły się w jedną partięPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 173..
Mimo tendencji reformistycznych, PSOE w 1919 roku protestowała przeciwko interwencji zachodu w Rosji Radzieckiej. Przed tymi wydarzeniami w Hiszpanii doszło do wystąpień proletariatu i chłopów wyrażających poparcie dla rewolucji rosyjskiej. Decyzja o poparciu rewolucji była więc spowodowana głównie chęcią utrzymania wpływów społecznych wśród tych klas.
Partia na początku XX wieku skupiała głównie klasę średnią, robotników i inteligencję. Jej zwolennicy mieszkali głównie w Asturii, Baskonii i Madrycie, duże wpływy PSOE zyskała w społecznościach chłopskich Andaluzji, Kastylii oraz Estremadury. Partia działała głównie przez domy ludowe, czyli domy robotnicze kontrolowane przez centralę Powszechny Związek PracującychPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 1734..
Lata 20. i początek 30. W latach 20. partia liczyła około 40 tysięcy działaczy. Od 1923 roku aż do chwili jej rozwiązania w 1940 roku, partia należała do Socjalistycznej Międzynarodówki RobotniczejKowalski, Werner. Geschichte der sozialistischen arbeiter-internationale: 1923 – 19. Berlin: Dt. Verl. d. Wissenschaften, 1985. s. 325..
W efekcie niepokojów społecznych we wrześniu 1923 roku, generał Miguel Primo de Rivera dokonał zamachu stanu i przejął władzę, tworząc rząd wojskowy. PSOE i UGT podjęły się współpracy z nowym rządem, tym samym odrzuciły one postulat komunistów, aby utworzyć opozycyjny jednolity front. Pod koniec lat 20., PSOE przeszła na pozycje bardziej krytyczne wobec Primery, aż w końcu socjaliści wycofali poparcie dla rządu. Junta wojskowa upadła w kwietniu 1931 roku, a pod wpływem presji społeczeństwa zastąpiono ustrój monarchistyczny systemem republikańsko-demokratycznym. PSOE wpłynęła na rozwój II Republiki, a w czasie jej istnienia zdobyła jeszcze większe poparcie społeczne.
W okresie do 1936 roku w PSOE działały trzy nurty; prawicowo-reformistyczny z Julianem Bestiro na czele; centrowy z Indalecio Prieto oraz trzeci – lewicowy z Francisco Largo Caballero. Przewagę w okresie Drugiej Republiki uzyskał nurt prawicowo-reformistyczny, który opowiadał się za współpracą z partiami prawicowymi. Pod koniec istnienia republiki, PSOE przeszła na pozycje bliższe lewicy, a wewnątrz partii pojawiły się głosy nawołujące do współdziałania z innymi nurtami lewicowymi, głównie z Komunistyczną Partią HiszpaniiPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 174..
Proces jednoczenia lewicy poparła lewica socjalistyczna, która uważała, że dzięki sojuszowi z KPH uda się zapobiec odchodzeniu od PSOE tradycyjnego elektoratu robotniczego, który stopniowo przechodził do komunistów. W ramach bloku antyfaszystowskiego w grudniu 1934 roku powołano Krajowy Komitet Łączności zrzeszający działaczy ruchów socjalistycznych, komunistycznych czy związkowych – UGT i Zjednoczonej Powszechnej Konfederacji Pracy (CGTU). Komitet nie spełnił jednak większej roli na skutek polityki socjalistów, którzy blokowali wszystkie propozycje komunistów w sprawie stworzenia jednego manifestu programowegoPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 174–175..
Kolejnym krokiem w łączeniu lewicy było przyłączenie do socjalistycznej UGT w grudniu 1935 roku, związków zrzeszonych w Zjednoczonej Powszechnej Konfederacji Pracy sympatyzującej z ruchem komunistycznym. Wchłonięcie przez UGT mniejszych związków nastąpiło głównie na skutek nacisków organizacji młodzieżowej reprezentującej wewnątrz partii nurt lewicowy. Nieudolne rządy prawicowych republikanów mające miejsce przed 1936 rokiem doprowadziły do przedterminowych wyborów w lutym 1936. 15 stycznia 1936 roku PSOE, republikanie i komuniści podpisali pakt koalicyjny, powołali oni antyfaszystowską koalicję Front Ludowy. Front obiecał amnestię dla więźniów politycznych, wprowadzenie swobód demokratycznych oraz norm konstytucyjnych i wdrożenie reformy rolnej.
Wybory okazały się sukcesem Frontu Ludowego. Partie skupione w bloku antyfaszystowskim zdobyły 268 miejsc w parlamencie, podczas gdy partie prawicowe zdobyły 205 mandatów. Spośród wszystkich mandatów zdobytych przez Front, 158 należało do republikanów, 88 do socjalistów a zaledwie 17 do komunistów, którzy nie weszli w skład rząduPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 175..
Okres wojny domowej Partia weszła w skład rządu w czasie Drugiej Republiki Hiszpańskiej, jako część Hiszpańskiego Frontu Ludowego, w 1936 roku. Nowy rząd przystąpił do realizacji przedwyborczych obietnic. Po wyborach doszło do kolejnej erozji frakcyjnej wewnątrz partii socjaldemokratycznej. Działacze partii z Largo Caballero na czele opowiedzieli się za jednością PSOE i komunistów na forum parlamentarnym. Przeciwko termu protestowała frakcja prawicowa. 1 kwietnia 1936 roku doszło do zwycięstwa frakcji lewicowej gdy udało się zjednoczyć organizacje młodzieżowe socjalistów i komunistów w Zjednoczoną Młodzież Socjalistyczną. 23 lipca tego samego roku z szeregów katalońskiej sekcji partii socjalistycznej i tamtejszych komunistów wyłoniła się Socjalistyczna Partia Katalonii.
Mimo początkowych sukcesów w jednoczeniu lewicy, kierownictwo PSOE nie zrealizowało dalszych propozycji zjednoczeniowych, to właśnie m.in. podział lewicy, doprowadził do przewrotu prawicowych generałów z 18 lipca 1936 roku. Rebelia wojskowa doprowadziła do wybuchu wojny domowej między siłami nacjonalistycznymi a republikańskimi. Nacjonaliści zyskali pomoc Włoch faszystowskich i Niemiec nazistowskichPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 175–176..
W czasie wojny domowej, partia podzieliła się na trzy skrzydła: lewicowe pod przywództwem Francisco Largo Caballero, centrowe, ale opowiadające się za walką przewodzone przez Indalecio Prieto i prawicowo-reformistyczne z Julianem Besteiro na czele.
Po porażkach militarnych wojsk republikanów, 4 września 1936 roku utworzono nowy rząd z Largo Caballero na czele. W obliczu działań wojennych do rządu dołączyli też przedstawiciele komunistów, którzy wcześniej nie dołączyli do rządu. Rząd z udziałem wszystkich trzech najważniejszych stronnictw centrowych i lewicowych (PSOE, republikanie, komuniści) utrzymał się do końca wojny. 16 kwietnia 1937 roku powołano nowy Krajowy Komitet Łączności na linii PSOE-KPH, miał on dążyć do zjednoczenia obu partii w jedną partię zjednoczonego ruchu robotniczego. Przeciwko zjednoczeniu wypowiedzieli się jednak działacze frakcji lewicowej skupionej wokół Largo Caballero i prawicowych socjalistów. Caballero w czasie trwania działań wojennych poparł współpracę PSOE z grupami anarchistycznymi, a w listopadzie 1936 roku anarchiści weszli w skład rządu. Po odejściu z rządu Caballero, 18 maja 1937 roku zastąpił go Jan Negrin, który w odróżnieniu od poprzednika nie szukał pogłębienia antyfrankistowskiego sojuszu we współpracy z anarchistami, lecz z komunistamiPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 176–177..
W ostatnim okresie wojny domowej wśród części działaczy partii socjalistycznej dochodziły głosu zaprzestania wojny. Za końcem wojny opowiedział się lider frakcji prawicy, Besteiro który uważał, że wygrana Frontu Ludowego doprowadzi do utworzenia w państwie „dyktatury komunistycznej”. Po ostatecznym pokonaniu wojsk republikańskich, Francisco Franco utworzył w Hiszpanii dyktaturę opartą na wzorach faszystowskich.
W 1939 roku, Franco rozwiązał wszystkie partie (a więc PSOE którą reżim uznał za partię komunistyczną) poza faszystami z Falangi. W czasie jego rządów wielu działaczy partii zostało aresztowanych, uwięzionych lub wygnanych z kraju. Liderzy frakcji – Caballero, Negrin i Prieto udali się na przymusową emigrację. Lider nurtu prawicowego, Besteiro, został w Hiszpanii gdzie tworzył pierwsze komórki podziemne. Po śmierci Besteiro, liderem podziemnego PSOE w kraju został Socrates Gomez. Działacze którzy udali się na emigrację wyjechali do Francji. W Tuluzie powstała komórka PSOE na czele z Prieto oraz Rodolfem LlopisemPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 177..