Krzyż Partyzancki

Krzyż Partyzancki – polskie wojskowe odznaczenie państwowe nadawane w latach 1945–1999.

Historia Krzyż Partyzancki został ustanowiony dekretem Rady Ministrów z dnia 26 października 1945 rokuDekret z dnia 26 października 1945 r. o „Krzyżu Partyzanckim” (), zatwierdzonym przez Prezydium Krajowej Rady Narodowej. Odznaczenie to zostało ustanowione „w celu upamiętnienia bohaterskiej walki zbrojnej żołnierzy oddziałów partyzanckich z hitlerowskim okupantem o Niepodległość, Wolność i Demokrację oraz celem nagrodzenia bojowych zasług w tej walce”.

W ustawie z 1960 roku uznano Krzyż Partyzancki jako odznaczenie wojenne stanowiące nagrodę za udział w walkach partyzanckich z hitlerowskim okupantemArt. 11 ustawa z dnia 17 lutego 1960 r. o orderach i odznaczeniach ().

W latach 1944–1960 kolejność noszenia polskich odznaczeń była regulowana przepisami o poszczególnych odznaczeniach, lecz zasady i okoliczności noszenia odznaczeń nie były unormowane. W praktyce częściowo stosowano przepisy i zwyczaje przedwojenne, a częściowo korzystano z wzorów sowieckichZbigniew Krotke: Polski Krzyż Zasługi 1923-2000. Dzieje i katalog. Białystok, Lublin: PTN, 2010, s. 168. . Od 1960 Krzyż Partyzancki zajmował miejsce za Złotym Medalem Zasłużonym na Polu Chwały, a przed Medalem „Za waszą wolność i naszą”„Instrukcja Kancelarii Rady Państwa z dnia 29 lutego 1960 r. w sprawie sposobu noszenia orderów i odznaczeń” ()„Uchwała Rady Państwa z dnia 6 stycznia 1977 r. w sprawie opisu odznak orderów i odznaczeń oraz sposobu ich noszenia” (), a od 1992 roku – po obecnie obowiązujących odznaczeniach państwowych„Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 listopada 1992 r. w sprawie opisu, materiału, wymiarów wzorów rysunkowych oraz sposobu i okoliczności noszenia odznak orderów i odznaczeń” ().

Z dniem 8 maja 1999 nadawanie Krzyża Partyzanckiego uznano za zakończoneArt. 2 pkt. 1 ust. 1 ustawy z dnia 16 października 1992 r. Przepisy wprowadzające ustawę o orderach i odznaczeniach, uchylające przepisy o tytułach honorowych oraz zmieniające niektóre ustawy () i art. 1 ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r. o zmianie ustawy – Przepisy wprowadzające ustawę o orderach i odznaczeniach, uchylające przepisy o tytułach honorowych oraz zmieniające niektóre ustaw ) w zw. z art. 11 ustawy z dnia 17 lutego 1960 r. o orderach i odznaczeniach..

Zasady nadawania Krzyż Partyzancki był nadawany jednorazowo organizatorom, dowódcom i członkom oddziałów partyzanckich walczących z Niemcami na terenie Polski, a także Polakom walczącym w oddziałach partyzanckich na terenie ZSRR, Jugosławii i Francji oraz cudzoziemcom walczącym w oddziałach partyzanckich na terenie Polski. Odznaczenie nadawało Prezydium Krajowej Rady Narodowej w drodze uchwały, od 1952 roku Rada Państwa, a od 1989 Prezydent RP. Nadawane było także miejscowościom.

Opis odznaki thumb|Krzyż Partyzancki na pomniku, upamiętniającej ofiary egzekucji publicznej w Falejówce Odznaką Krzyża PartyzanckiegoArt. 2 dekretu z dnia 26 października 1945 r. o „Krzyżu Partyzanckim” jest równoramienny krzyż, złocony o wymiarach 38 × 38 mm, brzegi krzyża są zakończone ornamentowanym obramowaniem. Na awersie pośrodku krzyża znajduje się orzeł, a na ramionach napis ZA – POLSKĘ – WOLNOŚĆ – i LUD (dewiza Armii LudowejK. Satora, Emblematy, godło i symbole GL i AL, Warszawa 1973). Na rewersie na poziomych ramionach napis PARTYZANTOM, na górnym pionowym ramieniu data 1939, a na dolnym data 1945.

Krzyże wykonywano ze złoconego mosiądzu. Projektant odznaczenia jest nieznany.

Wstążka odznaczenia jest ciemnozielona o szerokości 35 mm, z czarnymi paskami szerokości 7 mm po bokach, umieszczonymi 2 mm od jej brzegu.

Odznaczeni

Po raz pierwszy odznaczenia zostały nadane uchwałą Prezydium Krajowej Rady Narodowej „powziętą na posiedzeniu w dniu 12 czerwca 1946, w uznaniu dla wielkich zasług, położonych w czasie najazdu niemieckiego lat 1939–1945 przy organizowaniu oddziałów partyzanckich i prowadzeniu nieprzerwanej walki z najeźdźcą odznaczeni zostali: KRZYŻEM PARTYZANCKIM Marszałek Polski Michał Rola-Żymierski, Prezes Rady Ministrów Edward Osóbka-Morawski, Wicepremier Władysław Gomułka, Gen. dyw. Franciszek Jóźwiak, Gen. dyw. inż. Marian Spychalski, Gen. dyw. Aleksander Zawadzki, Minister kultury i sztuki Władysław Kowalski, Józef Cyrankiewicz (zachowano oryginalną pisownię)„Uchwała Prezydium Krajowej Rady Narodowej z dnia 12 czerwca 1946 r. o odznaczeniach w uznaniu dla wielkich zasług, położonych w czasie najazdu niemieckiego lat 1939–1945 przy organizowaniu oddziałów partyzanckich i prowadzeniu walki z najeźdźcą” ().

Miejscowości odznaczone Krzyżem Partyzanckim: Buczkowice – wieś w powiecie bielskim, województwo śląskie (1972) Kaniów – wieś w powiecie bielskim, województwo śląskie (1972) Kroczyce – wieś w powiecie zawierciańskim, województwo śląskie (1972) Lędziny – miasto w powiecie bieruńsko-lędzińskim, województwo śląskie (1972) Mstów – wieś w powiecie częstochowski, województwo śląskie (1972) Ogrodzieniec – miasto w powiecie zawierciańskim, województwo śląskie (1972) Brenna – wieś w powiecie cieszyńskim, województwo śląskie Zwięczyca (1979) Różaniec – wieś w powiecie biłgorajskim, województwo lubelskie (7 maja 1980 r.) Kazimierza Wielka – miasto w powiecie kazimierskim, województwo świętokrzyskie (1985) thumb|Legitymacja do odznaczenia, wydana dla Czesława Kurowskiego

Wg Stefana Oberleitnera w sumie w latach 1945–1989 nadano 76 664 Krzyży Partyzanckich, a w latach 1990–1999 odznaczono jeszcze wielu żołnierzy świadomie pomijanych przez komunistyczne władze, m.in. partyzantów związanych z ruchem narodowym i NSZ. W kolejnych latach odznaczono: 1990 – 1862 osoby, 1991 – 723 osoby, 1992 – 1140 osób, 1993 – 1325 osób, 1994 – 1658 osób, 1995 – 5267 osób, 1996 – 2167 osób, 1997 – 939 osób, 1998 – 975 osoby, 1999 – 1330 osób, razem – 17 386 osoby.

Wg danych Biura Odznaczeń Państwowych Kancelarii Rady Państwa oraz Biura Odznaczeń Kancelarii Prezydenta RP nadano 75 374 krzyże do 1987 r., a później jeszcze dodatkowo 18 651 krzyży; łącznie – 94 025 krzyży.

Zobacz też Medal „Partyzantowi Wojny Ojczyźnianej” Krzyż Kombatanta-Ochotnika Ruchu Oporu

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Odznaczenia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Kategoria:Polskie odznaczenia wojskowe Kategoria:Partyzantka polska