Czukcze

thumb|upright=1.2|Rodzina Czukczów – rysunek z 1816 r. thumb|upright=1.2|Czukcze – zdjęcie z 1913 r. Czukcze, Czukczowie (nazwa własna ԓыгъоравэтԓьэт lub оравэтԓьэт, ) – paleoazjatycki lud syberyjskich autochtonów zamieszkujący północno-wschodnią Rosję.

Liczebność i obszary zamieszkiwania Populacja Czukczów liczy osób (rosyjski spis powszechny z 2007 r.). thumb|Tundra na Wyspie Wrangla na Morzu Czukockim Czukcze zamieszkują Półwysep Czukocki, rejon Magadanu oraz Kołymy, obszar Czukockiego Okręgu Autonomicznego (ok. 12 tys. osób – ponad 3/4 całej populacji), północna część Kraju Kamczackiego (ok. 1,5 tys.), wschodnia część Republiki Jakucji (rejon niżnie-kołymski) – ok. 1,3 tys. oraz północne rejony obwodu magadańskiego.

Najbliżej spokrewnieni z Czukczami są Koriacy.

Obszary zamieszkiwane przez Czukczów zajmują blisko milion km² (choć Czukcze nie są tam jedyną ludnością rdzenną; na części terytorium są przemieszani z Inuitami, Kerekami i Czuwańcami oraz Jakutami i Koriakami). Tereny te mają bardzo surowy, subpolarny klimat. Zima w północnej części ziem zamieszkanych przez Czukczów trwa nawet 10 miesięcy; średnia temperatura powietrza w styczniu waha się od , zaś w lipcu od . Obecna wieczna zmarzlina; dominującą formację roślinną stanowi tundra, na zachodzie przechodząca w lasotundrę. Na zachodzie, gdzie populacja Czukczów stanowi mniejszość wśród Jakutów i Rosjan, występuje też tajga. Na skrajnej północy oraz na terenach górskich (zajmujących ok. 1/4 obszaru czukockich ziem) występują też lodowe pustynie.

Zmiany liczebności Czukczów thumb|Wizerunek czukockiego myśliwego (po lewej stronie heraldycznej) umieszczony w wielkim herbie stolicy Czukockiego OA – Anadyru

rok liczba Czukczów(według danych spisowych) Czukcze posługujący sięjęzykiem czukockim 1897 11 751 100% 1926 12 3311) b.d. 1959 11 727 93,9% 1970 13 597 82,6% 1979 13 597 78,2% 1990 15 186 70,3% 2007 15 759 70,1% 1) dane niekompletne; ogólna liczba Czukczów w 1926 r. szacowana jest na ok. 15 tysięcy

Grupy etnograficzne Czukcze dzielą się na 2 grupy etnograficzne, różniące się trybem życia i sposobem prowadzenia gospodarki: Czauczu (czukoc. чаучу) – prowadzących koczownicze życie hodowców reniferów, żyjących w tundrze w głębi lądu, od których nazwy pochodzi przyjęta w większości języków nazwa całego narodu Ankałym (анкалын) – zamieszkujących stałe osady na wybrzeżach, zajmujących się głównie polowaniem na morskie ssaki.

Do połowy XX w. Czauczu stanowili ok. 75–80% wszystkich Czukczów, w okresie późniejszym ich udział w populacji spadł.

Historia thumb|dzieci czukockie pod koniec XIX w.

Prehistoria Czukcze są prawdopodobnie jedną z najstarszych grup zamieszkujących Syberię. Na obszarze dzisiaj zajmowanym byli już 7 tys. lat temu. Niegdyś szerzej rozprzestrzenieni, zostali zepchnięci przez przybyłych z południa Jakutów, Ewenków i inne narody na najdalsze krańce kontynentu. .

Przodkowie Czukczów i spokrewnionych z nimi Koriaków zamieszkiwali niegdyś środkowe rejony Czukotki i byli myśliwymi polującymi głównie na dzikie renifery. Zamieszkiwali stałe osady, które przenosili co kilka lat.

W początkach I tysiąclecia n.e. część plemion przesunęła się w stronę morskich wybrzeży, gdzie zasymilowała zamieszkujące tam ludy eskimoskie i przyjęła ich kulturę oraz styl życia oparty na polowaniach na morskie ssaki. U pozostałych w głębi lądu Czukczów z czasem myślistwo utraciło na znaczeniu na rzecz hodowli reniferów.

W XVI i XVII w. Czukcze na długich, kilkudziesięcioosobowych łodziach obciągniętych skórą morsa dokonywali łupieżczych wypraw na inne ludy. W tym celu przeprawiali się do Ameryki przez Cieśninę Beringa, lub płynęli wzdłuż azjatyckiego wybrzeża, niszcząc i grabiąc znajdujące się na ich drodze osady. Celem tych wypraw było zdobycie łupów w postaci skór, wyrobów z metalu oraz broni, a także zdobycie niewolników, gdyż wyższe warstwy rozwarstwiającego się majątkowo społeczeństwa czukockiego potrzebowały siły roboczej, a bardzo niechętnie pozyskiwano niewolników pochodzących z własnego narodu.

Okres panowania rosyjskiego thumb|Port w Anadyrze – najstarszej osadzie na ziemiach Czukczów Od lat 40. XVII w. datują się pierwsze kontakty Czukczów z rosyjskimi kolonizatorami. W owym czasie liczebność tego ludu wynosiła ok. 8–9 tys. osób. Stałe osady Czukczów (rybaków i myśliwych morskich ssaków) rozciągały się (przemieszane z osadami Eskimosów) na południe od przylądka Dieżniewa aż do niziny Anadyru i Kanczałanu. Pozostali Czukcze prowadząc koczownicze życie zamieszkiwali rozległe obszary Czukotki. W 1649 r. Rosjanie założyli na ziemiach Czukczów ufortyfikowaną osadę Anadyr.

Czukczowie w XVIII wieku prowadzili zażarte walki przeciwko Rosji i podległym Rosji ludom (głównie Koriakom). Najbardziej intensywne walki prowadzili w latach 1730–1731 i 1744–1747 przeciwko wyprawom Dymitra Pawłuckiego. Pomimo szeregu klęsk, uniemożliwili trwały podbój Czukotki, a w 1747 r. zabili samego Pawłuckiego. Do 1755 trwały niezbyt liczne i częste rajdy Rosjan na Czukczów i odwetowe napady Czukczów na Koriaków, Czuwańców i Rosjan. W 1755 r. rozpoczęły się rozmowy pokojowe, które przyniosły faktyczną niezawisłość Czukczów od Rosji, co przejawiło się likwidacją twierdz rosyjskich w 1765 r. i rezygnacją z pobierania danin. W 1778 formalnie Czukcze przyjęli władzę Rosji, jednak aż do końca istnienia Imperium Rosyjskiego danin i podatków nie płacili lub płacili tylko dobrowolnie sumy określane przez nich samych. Nie zezwalali także na budowę rosyjskich twierdz. thumb|Zbroja lamelkowa i uzbrojenie czukockiego wojownika z XIX w. w zbiorach Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej

Według wyników spisu powszechnego w 1897 r. liczebność Czukczów wynosiła osób.

XX wiek thumb|upright|Flaga Czukockiego Okręgu Autonomicznego thumb|upright|Herb Czukockiego Okręgu Autonomicznego W Związku Radzieckim przyznano Czukczom ograniczoną autonomię, tworząc 10 maja 1930 r. Czukocki Okręg Narodowościowy, przemianowany w 1977 r. na Czukocki Okręg Autonomiczny.

W początkowym okresie władzy radzieckiej Czukcze prowadzili tradycyjne życie, a władze nie starały się im narzucać socjalistycznego modelu gospodarki. Dopiero po II wojnie światowej, wraz ze wzrostem liczebności nie-czukockiej populacji zaczęto wdrażać program narzucenia Czukczom sowieckiego modelu społeczeństwa. W związku z tym większość Czukczów koczowników zmuszono do przyjęcia osiadłego trybu życia, a tradycyjna działalność gospodarcza jak polowania na morskie ssaki i hodowla reniferów od lat 50. i 60. XX wieku odbywała się w ramach kołchozów.

Aż do początku XX w. ziemie Czukczów zamieszkiwali tylko nieliczni Rosjanie, pozostający w miastach. Po utworzeniu ZSRR i rozpoczęciu budowy przemysłu (zwłaszcza wydobywczego) liczba osadników z innych części kraju spowodowała, że Czukcze bardzo szybko stali się mniejszością narodową. Przed 1950 r. ich populacja stanowiła już mniej niż połowę ludności okręgu i nadal szybko spadał ich udział w populacji. Po rozpadzie Związku Radzieckiego ogólny kryzys gospodarczy spowodował, że napływowa ludność w poszukiwaniu pracy przenosiła się do innych części kraju. W związku z tym w okresie 1989–2002 ogólna liczba mieszkańców Czukockiego Okręgu Autonomicznego spadła blisko 3-krotnie, ale wzrósł udział Czukczów w populacji.

rok liczba Czukczóww Czukockim OA udział w populacji 1939 12.111 56,2% 1959 9.975 21,4% 1970 11.001 10,9% 1979 11.292 8,1% 1989 11.914 7,3% 2002 12.622 23,5%

Gospodarka Hodowla reniferów thumb|upright|Renifer – podstawa gospodarki koczowniczych Czukczów thumb|białucha – częsty obiekt polowań czukockich myśliwych Głównym zajęciem tundrowych Czukczów była i jest koczownicza hodowla reniferów. Zwierzęta te mają znaczenie jako źródło mięsa i skór, a także jako środek transportu. Posiadane przez Czukczów stada renów są bardzo liczne, jednak zdecydowana większość zwierząt (poza wykorzystywanymi do jazdy i w zaprzęgu) jest oswojona tylko w niewielkim stopniu. Na okres zimowy stada pędzone są w miejsca osłonięte od silnych w tamtym rejonie świata wiatrów. Hodowlą reniferów zajmują się tylko mężczyźni; kobiety, dzieci i starcy pozostawali w przenoszonych zwykle co sezon osadach zlokalizowanych nad brzegami rzek lub morza (obecnie osiedla te mają charakter stały).

Polowania na morskie ssaki Podstawą gospodarki Czukczów zamieszkujących wybrzeża morskie jest polowanie na zwierzęta morskie, zwłaszcza ssaki: zimą i wiosną na różne gatunki fok, a latem i jesienią – na morsy i wieloryby. Polowanie na foki odbywało się na lądzie, w pojedynkę, a zadaniem myśliwego było podejście jak najbliżej zwierzęcia i zabicie go. Na większe zwierzęta polowano na morzu, w grupach złożonych z kilku łodzi.

Tradycyjną bronią myśliwych był harpun z pływakiem, włócznia oraz rzemienna sieć. Od 2. połowy XIX wieku u Czukczów pojawiła się także broń palna. Jej użycie spowodowało zmiany taktyki polowania na foki – odtąd myśliwi nie podchodzili zwierzęcia, tylko strzelali doń z dużej odległości, często z sań.

Rybołówstwo, myślistwo i zbieractwo Rybołówstwo u Czukczów było słabo rozwinięte, jedynie w rejonie dorzeczy Anadyru, Kołymy i Czaunu jego znaczenie było większe. Ryby łowiono przy pomocy wędki, sieci lub saka; latem – z łodzi, a zimą z lodu – za pomocą wybitej przerębli. Największe znaczenie miało poławianie migrujących stad łososi, które po złowieniu były konserwowane.

Myślistwo także nie miało większego znaczenia. Polowano niekiedy na dzikie renifery, a także na ptaki. Do dziś zachował się dawny sposób polowania na ptaki, polegający na wykorzystaniu tzw. boła – miotanego przyrządu złożonego z obciążonych sznurków, które odpowiednio rzucone oplatały lecącego ptaka i powodowały jego upadek. Poza tym Czukcze do polowań na ptactwo posługiwali się także innymi sposobami, niestosowanymi współcześnie, wykorzystując rozmaite rodzaje pułapek i sideł. Polowanie na edredony polegało na ogłuszaniu ich pałkami.

W ciepłej porze roku pewne znaczenie miało także zbieractwo jadalnych roślin i owoców, porastających tundrę. Czynnościami tymi zajmowały się kobiety i dzieci.

Rzemiosło thumb|przykład sztuki czukockiej

Tradycyjnymi rodzajami rzemiosła rozpowszechnionymi wśród Czukczów była obróbka skór, wyplatanie toreb i innych wyrobów z włókien uzyskiwanych z dzikich roślin oraz obróbka kości, która osiągnęła wysoki poziom artyzmu w postaci skomplikowanych rzeźb i grawerunków w kłach morsa. Podobnie wyroby użytkowe w postaci skórzanych ubrań były często misternie zdobione poprzez wyszywanie na nich motywów ozdobnych włóknem uzyskiwanym z futra renifera.

W XX wieku centrum artystycznego rzemiosła Czukczów stała się założona w 1931 r. osada Uelen.

Gospodarka w XXI w. Obecnie zdecydowana większość zajmuje się tradycyjnymi zajęciami – hodowlą i polowaniem na morskie ssaki, które to zajęcia jednak często odbywają się w ramach większych podmiotów gospodarczych, będących kontynuacją dawnych kołchozów. Uzupełnieniem tej gospodarki jest – jak niegdyś – zbieractwo, myślistwo i rybołówstwo. Niektórzy Czukcze pracują w przemyśle (zwłaszcza paliwowo-energetycznym), w sferze usługowej, oraz w zawodach związanych z edukacją i ochroną zdrowia.

Obecnie rodziny Czukczów zajmujących się koczowniczą hodowlą reniferów – kobiety, dzieci i starcy – zamieszkują stałe osady, zwykle położone w pobliżu osad Czukczów nadmorskich.

Ustrój społeczny thumb|Czukcze przed tradycyjnym domem Dla społeczności czukockiej charakterystyczny był patriarchalny ustrój społeczny, w którym duże znaczenie odgrywały też więzi sąsiedzkie. W czasie pierwszych kontaktów z Rosjanami ich społeczeństwo znajdowało się na etapie, gdy kończyła rozpadać się wspólnota pierwotna i pojawiały się różnice majątkowe pomiędzy poszczególnymi członkami społeczności.

Renifery, psy, domostwa, łodzie stanowiły już własność poszczególnych osób (a raczej rodzin), zaś ziemia, a zwłaszcza znajdujące się na niej pastwiska były własnością wspólną.