Kapellbrücke (niem. most przy kaplicy) – średniowieczny kryty most drewniany na rzece Reuss w Lucernie (Szwajcaria), symbol tego miasta. Najstarszy most drewniany w Europie. Ma 205 metrów długości i biegnie ukośnie przez rzekę. Na moście znajduje się cykl XVII-wiecznych obrazów przedstawiających historię Szwajcarii oraz żywoty świętych. W 1993 większa część mostu spłonęła, po czym został on odbudowany.

Historia Nazwa mostu pochodzi od znajdującej się na prawym brzegu rzeki . Most łączył kaplicę z nieistniejącym już . Data budowy mostu nie jest znana. Z 1347 pochodzi informacja, która w pośredni sposób wskazuje na jego istnienie, natomiast bezpośrednia wzmianka o nim pochodzi z 1367. Badania dendrochronologiczne belek i tarcicy wskazały, że most powstał najwcześniej w 1356 roku. Pełnił on nie tylko funkcję komunikacyjną, ale prawdopodobnie też obronną: miał blokować potencjalny ruch statków na rzece. Był też wykorzystywany przez powroźników jako miejsce produkcji lin.

thumb|left|Widok na most z 1597 autorstwa Martina Matiniego

Konstrukcja nośna mostu składa się z dębowych pali wbitych w koryto rzeki Reuss. Dźwigary poprzeczne, również wykonane z drewna dębowego, łączą głowice pali i podpierają dwadzieścia sześć przęseł głównej konstrukcji mostu. Średnia długość przęseł wynosi 7,65 m. Most jest przykryty dwuspadowym dachem krytym gontem.

Pierwotnie Kapellbrücke miał 279 metrów długości. Z biegiem czasu jego długość jednak stopniowo malała. W 1833 zabudowano lewy brzeg rzeki, co wiązało się ze skróceniem mostu. Obecny układ, z załamanym przyczółkiem mostowym na lewym brzegu, pochodzi z 1838. W 1898 na prawym brzegu zbudowano nabrzeże ratuszowe (Rathausquai), przez co most stracił 15 metrów z tej strony. Po wybudowaniu w pobliżu mostu nowej kładki (), pojawiły się pogłoski o planowanym wyburzeniu Kapellbrücke. Wywołało to oburzenie, zwłaszcza w Wielkiej Brytanii, gdyż w tamtym czasie wielu angielskich turystów podróżowało do Lucerny specjalnie po to, by zobaczyć most. Mieszkańcy Manchesteru wystosowali oficjalną petycję w tej sprawie, podpisaną przez 260 osób. W rzeczywistości nie było oficjalnych planów wyburzenia mostu, ale obawy nie były całkowicie bezzasadne, ponieważ dyskusja o wyburzeniu lub przesunięciu mostu pojawiała się w Lucernie wielokrotnie. Dziś most ma długość 205 metrów.

Cykl obrazów Około 1580 ukończono cykl obrazów biblijnych na moście . Cykl ten spotkał się z pozytywnym odbiorem mieszkańców, w związku z czym , pisarz miejski, zaczął pracować nad podobną koncepcją dla Kapellbrücke. W 1599 przedłożył swoją propozycję radnym. W 1611 wydano zgodę na realizację projektu.

Obrazy sfinansowano metodą partnerstwa publiczno-prywatnego. Z kasy miejskiej opłacono wykonanie niewielkiej liczby obrazów. Władze miejskie wybierały koncepcję, twórcę inskrypcji oraz listę malarzy. Następnie do fundowania obrazów zaproszono radnych miejskich, którzy wskazywali tematy z zamkniętej listy oraz konkretnego malarza. W zamian darczyńcy mogli umieścić w dolnych rogach obrazów swoje herby rodzinne oraz nazwiska. Zazwyczaj dana rodzina opłacała dwie tablice umieszczone po dwóch stronach tego samego wiązania dachowego. Jeden obraz został ufundowany przez nuncjusza papieskiego , który rezydował wówczas w Lucernie.

thumb|Obraz przedstawiający nominację św. Maurycego na dowódcę Legii Tebańskiej przez cesarza Dioklecjana. thumb|Obraz przedstawiający oblężenie Orbe podczas wojny Konfederacji Szwajcarskiej z Burgundią w 1474. Nadzór nad cyklem powierzono prawdopodobnie najwybitniejszemu wówczas malarzowi z Lucerny, . Według dokumentacji, w 1614 przyjął on zapłatę za cztery obrazy. Zachowały się także jego trzy rysunki, które stanowiły projekty obrazów na Kapellbrücke. W tworzenie obrazów zaangażowani byli zapewne także inni lokalni malarze. Ponieważ jednak tablice były wielokrotnie odnawiane i przemalowywane, trudno jest dziś określić, ilu było artystów. Na niektórych tablicach da się rozróżnić styl Wägmanna oraz Hansa Jakoba Wysshaupta. Obrazy ukończono w 1624. Zostały namalowane na drewnianych trójkątnych deskach, które zostały zawieszone między krokwiami pod dachem mostu.

Renward Cysat wraz z radnym Lucerny, Hansem Rudolfem Sonnenbergiem, zredagowali wiersze służące jako podpisy objaśniające treść obrazów. Te dwu- lub czterowersowe rymowanki umieszczono na ramach obrazów. Treść wiersza nie zawsze pokrywa się z kompozycją obrazu. Jest to efekt wielokrotnych poprawek, zarówno obrazów, jak i opisów.

Początkowo cykl składał się ze 158 obrazów, z czego 146 dotrwało do współczesności. Część utracono w 1741, kiedy most ucierpiał od powodzi. 74 tablic od strony lewego brzegu rzeki prezentowało sceny z historii Szwajcarii, a jedna ufundowana przez nuncjusza pokazywała Sąd ostateczny. Od strony prawego brzegu 40 tablic opowiadało historię oraz 29 tablic historię św. Maurycego, patrona miasta. Cykl otwierały tablice z herbami Lucerny umieszczone na obu czołowych stronach mostu. Po powodzi w 1741 podjęto renowację obrazów, w tym podpisów, które niemal całkowicie zanikły. Renowacji podpisów dokonał kanonik Jost Franz Halter i w wielu przypadkach treść uległa całkowitej zmianie. W 1833, po skróceniu mostu, zdjęto część obrazów. W 1991 stworzono profesjonalną dokumentację fotograficzną obrazów.

Cykl obrazów na moście jest ściśle powiązany z historią Szwajcarii oraz jej sytuacją polityczną. Powstał on w czasie kontrreformacji, kiedy wiele okolicznych kantonów przyjęło wyznanie ewangelicko-reformowane i miał podkreślać lojalność miasta wobec kościoła katolickiego. Umieszczenie w cyklu historii św. Leodegara, pochodzącego z Królestwa Franków, było ukłonem w stronę Francji, a historii św. Maurycego w stronę Sabaudii, w której kult tego świętego odgrywał ważną rolę.

Wieża Wodna Stojąca przy Kapellbrücke Wieża Wodna jest prawdopodobnie ok. sto lat starsza od mostu. Przypuszcza się, że wzniesiono ją krótko po 1262, podczas panowania Bertholda von Steinbrunna, ówczesnego opata alzackiego klasztoru Murbach i władcy Lucerny. Wieża prawdopodobnie miała być symbolem władzy, gdyż ze względu na umiejscowienie na środku rzeki nie pełniła istotnej roli obronnej.

thumb|left|Wieża Wodna

Pomiary dendrochronologiczne drewnianych belek w górnej kondygnacji oraz w więźbie dachowej wieży wskazały na 1339 jako rok ich pochodzenia. Dach wieży jest jednak prawdopodobnie znacznie młodszy niż jej murowany trzon. Pierwsza pisemna wzmianka o budowli na rzece Reuss pochodzi z 1367, natomiast nazwa Wasserturm (Wieża Wodna) pojawiła się po raz pierwszy w 1397.

Trzon wieży został zbudowany na planie ośmiokąta, jest murowany, ma 20 metrów wysokości i obwód wynoszący 39 metrów. Średnica trzonu przekracza 11 metrów, a mury mają do trzech metrów grubości, przy czym ich grubość zmniejsza się ku górze. Kręcone schody przy wejściu prowadzą aż do drewnianej górnej kondygnacji. Cała wieża liczy 35 metrów wysokości. Wnętrze Wieży Wodnej ma cztery kondygnacje. Loch w piwnicy przez długi czas służył jako więzienie. Nad lochem znajduje się skarbiec. Pomieszczenie to było jednak początkowo wykorzystywane jako więzienie oraz sala tortur i przesłuchań. Skarbiec państwowy przeniesiono tu w 1759, a wcześniej przechowywano go w znajdującej się powyżej izbie wieżowej (Turmstube).

Na murowanym trzonie wieży osadzona jest drewniana górna kondygnacja oraz piramidalny dach. Kondygnacja ta wystaje z każdej strony na około metr poza obrys muru. Początkowo była otwartym pomostem obronnym, zanim prawdopodobnie w XV wieku została zabudowana. Pod koniec XV wieku zamontowano na niej windę towarową z wychylnym ramieniem.

W 1798 skarbiec został częściowo przeniesiony do helweckiej izby państwowej oraz do kantonalnej izby administracyjnej. W czasach Republiki Helweckiej (1798–1803) izba wieżowa również służyła jako więzienie. W latach 1401–1919 w wieży mieściło się też archiwum miejskie.

Pożar w 1993 roku i odbudowa Większa część mostu i obrazów spłonęła w pożarze, który wybuchł w nocy z 17 na 18 sierpnia 1993. Dokładna przyczyna pożaru nie jest znana, ale przypuszcza się, że był nią niedogaszony papieros, który przyczynił się do powstania płomienia na łódce zacumowanej koło mostu. Od łódki zajęła się dolna część Kapellbrücke i pożar szybko objął ponad połowę drewnianej konstrukcji. Płomienie zagroziły także drewnianym częściom Wieży Wodnej. Do szybkiego rozprzestrzenienia się płomieni przyczyniła się duża liczba pajęczyn w przestrzeni pod dachem, które sprzyjały kumulacji ciepła oraz gazów pożarowych w tym miejscu. Istotnym źródłem paliwa dla ognia był sklep z pamiątkami, umiejscowiony obok wieży: znajdowało się w nim dużo toreb plastikowych oraz tworzyw sztucznych.

thumb|Fragment mostu z widocznymi uszkodzeniami pożarowymi

Akcja pożarnicza była utrudniona ze względu na długość mostu i słaby dostęp do jego środkowej części. Niemożliwe było gaszenie z samego mostu, ponieważ jego podłoga uległa przepaleniu. Pożar udało się opanować za pomocą armatek wodnych umieszczonych na brzegu.

Wskutek pożaru zniszczeniu uległy około ⅔ mostu, choć udało się zachować jego konstrukcję nośną. Spośród 111 trójkątnych obrazów, które znajdowały się na moście, 86 spłonęło częściowo lub całkowicie. Ze względu na wrażliwość piaskowca na temperaturę, powierzchnia Wieży Wodnej uległa silnemu uszkodzeniu. Pod wpływem wysokiej temperatury w ścianach pojawiły się pęknięcia o głębokości do 20 centymetrów.

thumb|left|350px|Widok na Kapellbrücke od strony wschodniej

Rada Miejska Lucerny jeszcze w dniu pożaru zadecydowała, że most ma zostać odbudowany. Odbudowa rozpoczęła się od badań konstrukcji mostu oraz dokładnej inwentaryzacji zachowanych elementów. W połowie listopada 1993 wydano pozwolenie na budowę. 10 lutego 1994 odbyła się uroczystość zawieszenia wiechy, zgodnie z tradycją ciesielską. Przy odbudowie wykorzystano niezniszczone oryginalne elementy, przy czym niektóre z nich noszą wyraźne ślady pożaru. Prace budowlane zostały zakończone 11 kwietnia 1994. Ich koszt wyniósł 3,4 miliona franków szwajcarskich. 14 kwietnia 1994 odbyło się uroczyste otwarcie odbudowanego mostu. W ceremonii wzięło udział około 200 dziennikarzy z całego świata, a szwajcarska telewizja transmitowała wydarzenie na żywo.

Po pożarze zwiększono poziom ochrony przeciwpożarowej na moście. Obowiązuje na nim zakaz palenia, regularnie usuwa się pajęczyny, zamontowano monitoring wideo, czujniki dymu, kable termiczne oraz instalację odgromową. Między obrazami umieszczono szyby ze szkła termicznego.

Wszystkie obrazy, które wisiały na moście przed pożarem, zostały skopiowane. Jednakże nie uzupełniono 86 zniszczonych tablic kopiami, a niektóre ze spalonych obrazów cały czas wiszą na swoich miejscach. Na moście ponownie zawieszono też oryginalne obrazy zdjęte po skróceniu jego długości w XIX wieku. W listopadzie 2014 w Lucernie odbyło się referendum w sprawie zastąpienia zniszczonych obrazów kopiami. Mieszkańcy miasta odrzucili ten pomysł.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Wizerunki obrazów z Kapellbrücke

Kategoria:Mosty i wiadukty piesze w Szwajcarii Kategoria:Zabytki Lucerny