thumb|Almanach Cracoviense ad annum 1474 najstarszy zachowany inkunabuł wydrukowany na ziemiach polskich thumb|Najstarszy druk polskojęzyczny: Ojcze nasz, Zdrowaś Maryjo oraz Wierzę w Boga wydrukowany w 1475 roku we Wrocławiu. Ilustracja z Encyklopedii staropolskiej Zygmunta Glogera Drukarstwo polskie – artykuł opisuje historię drukarstwa na ziemiach polskich oraz najstarsze i najważniejsze druki powstałe w języku polskim lub w innych językach wydrukowanych na ziemiach polskich.

Historia

Początki drukarstwa i księgarstwa na ziemiach polskich sięgają połowy XV w. Pierwszy (jak dotąd odnaleziony) druk na ziemiach Królestwa Polskiego to kalendarz na rok 1474 z krakowskiej drukarni Kaspara Straubego (druk prawdopodobnie w 1473 r.).

Pierwszy druk w języku polskim został wydrukowany rok później w Drukarni Świętokrzyskiej we Wrocławiu przez Kaspra Elyana dzięki finansowej pomocy kanoników wrocławskiej kapituły świętokrzyskiej.

Drukarstwo staropolskie Pierwsi drukarze na ziemiach polskich thumb|Wizerunki sygnetów wydawniczych pierwszych drukarni w Polsce z Encyklopedii staropolskiej Po wynalezieniu ruchomej czcionki przez Jana Gutenberga sztuka typograficzna szybko rozprzestrzeniła się w Europie. Polska była 7 krajem z kolei, do którego dotarli drukarze z Niemiec, wędrujący w poszukiwaniu miejsc, w których mogliby prowadzić swoje oficyny. Pierwsze warsztaty funkcjonowały przez krótki czas, na ogół przez kilka lat, a ich produkcja nie była pokaźna. Polscy autorzy drukowali również pierwsze książki w drukarniach w całej Europie. Według badań Tadeusza Ulewicza w okresie inkunabulistycznym w różnych europejskich drukarniach wydrukowano przeszło 150 książek polskich autorów.

Kasper Straube

Za pierwszego drukarza na ziemiach polskich uważany jest Kasper Straube, który przybył do Krakowa z Bawarii. Jego drukarnia funkcjonowała w mieście w latach 1473–1477. Posługiwał się on czcionkami pochodzącymi z oficyny Guntera Zainera z Augsburga, gdzie prawdopodobnie praktykował. Spod jego krakowskiej prasy wyszły cztery druki: uznawany za pierwszy zachowany druk na ziemiach polskich – Almanach Cracoviense ad annum 1474 (kalendarz ścienny drukowany w 1473), Opus restitutionum (dzieło o lichwie i odszkodowaniach) Franciszka de Platea, Explanatio in psalterium (pol. Wykład psałterza) Jana Turrecrematy oraz Opuscula – utwory teologiczne św. Augustyna z Hippony.

Kasper Elyan

We Wrocławiu działał w latach 1475–1482 Kasper Elyan. Jego oficyna wydała około dziewięciu druków, w tym kilka wielokrotnie. Z oficyny Elana pochodzą najstarsze znane druki w języku polskim, a mianowicie trzy modlitwy codzienne (Ojcze nasz, Zdrowaś Maryjo i Apostolski symbol wiary), umieszczone w łacińskich Statutach synodalnych biskupów wrocławskich wydrukowanych w 1475.

Typograf kazań papieża Leona I

Prawdopodobnie w latach 1473–1477 działał niezidentyfikowany ostatecznie Typograf kazań papieża Leona I (Typographus Leonis I papae Sermones). Z jego drukarni wyszło siedem dzieł. Badacze przypuszczają, że mógł być on związany z działającą w Chełmnie oficyną Braci Wspólnego Życia.

Szwajpolt Fiol

Kolejnym drukarzem pracującym w Krakowie był Szwajpolt Fiol z Frankonii. Drukował księgi liturgiczne cyrylicą. Dwa datowane dzieła Fiola opatrzone są rokiem 1491, ale inne, niedatowane, mogły ukazać się jeszcze przed 1490. W 1491 został jednak oskarżony o herezję, co doprowadziło do zakończenia prac drukarni.

Jakub Karweyse

W 1492 Jakub Karweyse wydał w Malborku po niemiecku Żywot świętej Doroty, uważany za najstarszy druk w Prusach, a także również niemieckojęzyczną wierszowaną historię męczeństwa czterech świętych.

Konrad Baumgarten

W Gdańsku w 1498 Konrad Baumgarten, wędrowny typograf z Wirtembergii, założył drukarnię, w której wykonał cztery druki. Baumgarten następnie działał w Ołomuńcu (1500–1502) oraz we Wrocławiu (1503–1506), gdzie wydrukował, m.in. Legendę o świętej Jadwidze. W 1506 osiadł we Frankfurcie nad Odrą.

Inni drukarze

Tylko ze źródeł archiwalnych znane są dwa nazwiska drukarzy w Krakowie: Jan Pepelau (1483–1484) i Jan Krüger. Nie zachowały się żadne ich druki.

Drukarstwo w XVI wieku mały|O ziołach i mocy ich Stefana Falimirza – pierwszy polski zielnik, wydrukowany w 1534 w drukarni Floriana Unglera w KrakowieEgzemplarz ze zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu.

Głównym ośrodkiem drukarstwa w tym okresie był Kraków. Pod koniec XVI w. na 25 czynnych w Polsce oficyn 9 znajdowało się w Krakowie. Wydały one dwukrotnie więcej pozycji niż pozostałe polskie drukarnie. W pierwszej połowie XVII w. poziom drukarstwa w Krakowie obniżył się, co było spowodowane m.in. przeniesieniem stolicy do Warszawy oraz pogarszającą się sytuacją społeczno-polityczną.

Kasper Hochfeder

Pierwszą stałą drukarnię prowadził w Krakowie w latach 1503–1505 w domu Jana Hallera pochodzący z Bawarii Kasper Hochfeder. Wydał w tym czasie około 30 druków, głównie podręczniki uniwersyteckie sztuk wyzwolonych oraz księgi liturgiczne. W 1505 przekazał oficynę Hallerowi, ale jeszcze do 1508 pracował w niej jako kierownik techniczny.

Jan Haller

Jan Haller pochodził z Rothenburga. W 1505 przejął drukarnię od Hochfedera i otrzymał przywilej na druk dzieł świeckich, kościelnych i podręczników dla Akademii Krakowskiej, dzięki czemu stał się monopolistą w mieście. Z jego oficyny w latach 1505–1525 wyszło około 250 druków, m.in. Statut Łaskiego, w którym znalazł się pierwszy drukowany tekst pieśni Bogurodzica. Być może w oficynie Hallera wyszło przed 1508 dziełko Historyja umęczenia Pana naszego Jezusa Chrystusa, mogące być pierwszą książką drukowaną po polsku, znane jest jednak ono tylko z opisu z XIX wieku. Haller posiadał także papiernię w Prądniku oraz prowadził księgarnię. W 1517, na skutek zabiegów innych drukarzy, Haller zrzekł się częściowo swoich przywilejów, co umożliwiło rozwój innych oficyn drukarskich.

Florian i Helena Ungler

Florian Ungler pochodził z Bawarii. W latach 1510–1516 drukował w Krakowie samodzielnie lub w spółce z Wolfgangiem Lernem. Z tego okresu z warsztatu Unglera pochodzi dzieło uchodzące przed długi czas za pierwszą książkę wydrukowaną po polsku – Raj duszny Biernata z Lublina (1513). Ungler działał też na rzecz ujednolicenia polskiej pisowni, wydając około 1514 pierwszy drukowany traktat o polskiej ortografii – Ortographia seu modus Stanisława Zaborowskiego. W tym okresie Ungler wydał około 80 tytułów. W latach 1516–1521, nie będąc w stanie konkurować z uprzywilejowanym Hallerem, został kierownikiem technicznym w jego drukarni. Własną oficynę prowadził ponownie w latach 1521–1536. Po śmierci Unglera w 1536 drukarnię objęła jego żona Helena i prowadziła oficynę do swojej śmierci w 1551. W drugim okresie działalności oficyny Unglera ukazało się w niej 166 pozycji.

Hieronim Wietor

Hieronim Wietor wywodził się z Lubomierza na Śląsku. W 1510 założył drukarnię w Wiedniu, w której wydawał m.in. autorów polskich. W 1518 założył własną drukarnię w Krakowie, którą prowadził do śmierci w 1546. Oficyna Wietora stała na wysokim poziomie technicznym – używał antykwy pochodzenia włoskiego, posiadał dobre drzeworyty, wprowadził w Polsce renesansowy ornament ramki włoskiej, próbował też stworzyć czcionkę narodową. W oficynie Wietora ukazało się ponad 550 pozycji, w tym m.in. Żywot Pana Jezu Krysta. Po śmierci Wietora przez kilka lat oficynę prowadziła jego żona Barbara, która wyszła następnie za mąż za Łazarza Andrysowicza, co dało początek Drukarni Łazarzowej.

Drukarnia Łazarzowa i Jan Januszowski mały|190px|Frontyspis dzieła Stanisława Sarnickiego Statuta i metryka przywilejów koronnych 1594, wydanego w Drukarni Łazarzowej w Krakowie Łazarz Andrysowicz prowadził Drukarnię Łazarzową do śmierci w 1577. W tym czasie wydał m.in. De Republica emendanda Andrzeja Frycza Modrzewskiego. W 1577 drukarnię przejął jedyny syn Łazarza i Barbary Jan Januszowski (nazwisko otrzymał przy nobilitacji). Nie sygnował jednak druków własnym nazwiskiem i pozostał przy dawnej nazwie „Oficyna Łazarzowa”. Pod jego kierunkiem zakład stał się czołową polską drukarnią. W 1578 Januszowski został serwitorem królewskim, co nakładało na niego obowiązek wydawania konstytucji sejmowych, statutów i pism urzędowych. Januszowski był też głównym wydawcą dzieł Jana Kochanowskiego, a także wydał Biblię Jakuba Wujka. Cały dorobek Drukarni Łazarzowej to ponad 400 pozycji. Na zaproszenie Jana Zamoyskiego urządził drukarnię w Akademii Zamojskiej. W 1601, po śmierci żony i pięciorga dzieci, przyjął święcenia kapłańskie, zaś drukarnię wydzierżawił Bazylemu Skalskiemu, a następnie Maciejowi Jędrzejowczykowi, który kilka lat po śmierci Januszowskiego odkupił drukarnię od pozostałych jego synów.

Siebeneycherowie

Siebeneycherowie byli rodziną drukarzy krakowskich, wywodzącą się z Lubomierza i spokrewnioną z Szarffenbergami. Mateusz Siebeneycher poślubił w 1557 Elżbietę, wdowę po Hieronimie Szarffenbergerze, stając się właścicielem oficyny złożonej z papierni, drukarni i księgarni. Produkcja tej oficyny, trwająca przeszło dwadzieścia lat, wyniosła ponad 187 tytułów. W 1584 drukarnię przejął syn Mateusza, Jakub Siebeneycher, i prowadził ją do śmierci w 1604. Drukarnia funkcjonowała następnie jeszcze przez kilkanaście lat, najpierw pod szyldem wdowy Anny, a następnie „Dziedziców Jakóba Zybenaichera”.

Inni drukarze krakowscy

W XVI wieku w Krakowie działały też skromniejsze oficyny (Stanisław Siennik, po którym oficynę przejął Maciej Garwolczyk) lub wędrowne warsztaty drukarskie (Jan Malecki, Stanisław Murmelius).

Drukarstwo różnowierców Innowierczy ruch wydawniczo-drukarski w Polsce ma swoje początki w połowie XVI w. W tym czasie wolność osobista i sprawy wyznaniowe spotykały się w Rzeczypospolitej z większą tolerancją niż na Zachodzie. Często cudzoziemcy prześladowani w swoich krajach za przekonania religijne, znajdowali azyl właśnie w Polsce. Okres ten sprzyjał powstawaniu literatury polemicznej i religijnej, co pociągało za sobą potrzebę jej szybkiego rozpowszechniania, a co za tym idzie, zwiększania ilości oficyn drukarskich. W konsekwencji – bardziej intensywnego obiegu książki w kraju. Już w II połowie XVI w. książki innowiercze ukazywały się w wielu oficynach krakowskich. Każde z wyznań posiadało własne ośrodki oraz drukarnie pracujące na ich potrzeby.

Kalwinizm mały|190px|Biblia brzeska, wydana w 1563 przez Drukarnię Radziwiłłowską w Brześciu Największym kalwińskim ośrodkiem drukarskim był Brześć Litewski. W 1553 r. powstała oficyna finansowana przez księcia Mikołaja Radziwiłła Czarnego, Drukarnia Radziwiłłowska. Drukarnią kierowali: Bernard Wojewódka i Andrzej Trzecieski. Tłumaczyli i drukowali pisma o tematyce religijnej oraz pieśni kościelne. Po śmierci Wojewódki, drukarnią kierował Stanisław Murmelius (1558), który wydał, m.in. kancjonał Jana Zaremby Pieśni chwał Boskich. Najważniejszym wydawnictwem oficyny była Biblia brzeska (1563), zwana też Radziwiłłowską. Dedykowano ją królowi Zygmuntowi Augustowi i ozdobiono drzeworytami. Przekład Biblii zajął uczonym 6 lat. Przypuszcza się, że drukarzem Biblii był Cyprian Bazylik (ok. 1535–1591), który pracował tam do 1566 r., a następnie był właścicielem oficyny. Po siedmiu latach przeniósł ją do Wilna. Ośrodek wydawniczy w Brześciu wydawał druki wyłącznie w języku polskim. Drugim ważnym ośrodkiem był Pińczów koło Krakowa, gdzie w 1557 r. powstały szkoła i drukarnia innowiercza. Na produkcję oficyny pińczowskiej miały wpływ spory i polemiki, toczone wśród polskich wyznawców kalwinizmu. W latach 1558–1562 drukował tu Daniel z Łęczycy, m.in. rozprawę Andrzeja Frycza Modrzewskiego De primatu papae. Z powodu cenzury zboru, Daniel opuścił Pińczów i drukował w innych ośrodkach.

Bracia polscy