Sławków – miasto w Polsce, w województwie śląskim, w powiecie będzińskim, w Zagłębiu Dąbrowskim.

Sławków położony jest w małopolskiej części województwa śląskiego, na zachodnim krańcu dawnej ziemi krakowskiej, w Zagłębiu Dąbrowskim. Znajduje się na wschodzie Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. Miasto jest członkiem Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii.

Prawa miejskie przed 1286. W latach 1870–1954 gmina wiejska, następnie osiedle. Prawa miejskie odzyskał w 1958. W latach 1975–1998 miasto należało do województwa katowickiego.

Przynależność administracyjna mały|lewo|Budynek Urzędu Miasta w Sławkowie przy ulicy Łosińskiej Był miastem biskupstwa krakowskiego w województwie i powiecie krakowskim. W latach 1999–2001 Sławków należał do powiatu olkuskiego w woj. małopolskim. 1 stycznia 2002 r. przyłączono gminę Sławków do powiatu będzińskiego w województwie śląskim. Gmina stanowi obecnie jego eksklawę, oddzieloną od reszty powiatu obszarami powiatów grodzkich Dąbrowa Górnicza i Sosnowiec.

Sławków objęty jest obszarem właściwości: Sądu Rejonowego w Dąbrowie Górniczej§ 3 pkt 11 lit. d) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 października 2012 r. w sprawie siedzib i obszarów właściwości sądów apelacyjnych, sądów okręgowych i sądów rejonowych ()., w tym również w sprawach wieczystoksięgowych, Prokuratury Rejonowej w Dąbrowie Górniczej§ 5 pkt 10 lit d) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 marca 2010 r. w sprawie utworzenia prokuratur apelacyjnych, okręgowych i rejonowych oraz ustalenia ich siedzib i obszarów właściwości, Dz. U. Nr 49, poz. 297., Komendy Powiatowej Państwowej Straży Pożarnej w Będzinie (współpracując z KM PSP w Dąbrowie Górniczej), Komendy Powiatowej Policji w Będzinie.

Środowisko naturalne Położenie Położenie matematyczno-geograficzne Sławkowa wyznaczone jest współrzędnymiZa W.A. Nowak: Środowisko przyrodnicze, w: F. Kiryk (red.), Dzieje Sławkowa, Kraków 2001, , s. 14.: 50°19′ szerokości geograficznej północnej i 19°23′30″ długości geograficznej wschodniej. Współrzędne te oznaczają, że Sławków jest oddalony o 5575 km na północ od równika i 4427 km na południe od bieguna północnego. Południkowa rozciągłość gminy wynosi 7,5 km, a jej rozciągłość równoleżnikowa 9,5 km. Najbardziej na północ wysunięty punkt gminy znajduje się za Wielką Górą (50°19′45″N), a na południe koło Piernikarki nad Białą Przemszą (50°15′30″N). Najbardziej zachodni kraniec gminy leży za Garbierzami (19°17′E), a wschodni przy rozgałęzieniu drogi Bolesław-Sławków do Krzykawki (19°24′50″E).

Odległości od miast regionu i Polski: Olkusz – 14,5 km Dąbrowa Górnicza – 15,0 km Będzin – 19 km Sosnowiec – 22,3 km Katowice – 28,7 km Zawiercie – 31,6 km Kraków – 56,2 km

+ Struktura użytkowania gruntów (2005) Rodzaj Powierzchnia % Użytki rolne 1356 ha 37,05% Lasy i grunty leśne 1216 ha 33,22% Pozostałe grunty i nieużytki 1088 ha 29,73% Σ 3660 100 mały|upright=1.3|Plan Sławkowa Sławków położony jest na Wyżynie Śląsko-Krakowskiej, we wschodniej części Wyżyny Śląskiej, w obrębie dwóch mezoregionów: Garbu Tarnogórskiego oraz Wyżyny Katowickiej. Przez teren gminy przepływa rzeka Biała Przemsza. Terytorium gminy Sławków uznawane jest za wyżynne, choć w rzeczywistości tylko około połowy jej powierzchni leży powyżej 300 m n.p.m., a zasadniczo odmiennie ukształtowane są północna – wyżynna i południowa – nizinna część gminy. Bezwzględne wysokości tego terytorium mieszczą się w przedziale pomiędzy 263 a 368,2 m n.p.m. Najniższe miejsce znajduje się na południu, koło Piernikarki nad Białą Przemszą, a najwyższe wzniesienie, Wielka Góra, usytuowane jest za bocznicami stacji kolejowej Dąbrowa Górnicza Towarowa, przy północnej granicy gminy. Drugim pod względem wysokości wzniesieniem jest Gieraska (340 m n.p.m.).

Miasto graniczy w woj. śląskim z powiatami grodzkimi Dąbrowa Górnicza, Sosnowiec i Jaworzno, natomiast w woj. małopolskim z gminą miejską Bukowno i wiejską Bolesław, wchodzącymi w skład powiatu olkuskiego.

Oprócz historycznego miasta, nazywanego obecnie centrum i zlokalizowanego wokół rynku, w skład gminy Sławków wchodzi 25 mniejszych jednostek osadniczych: Burki, Ciołkowizna, Dębniki, Dębowa Góra, Garbierze, Groniec, Kolonia Chwaliboskie, Kołdaczka, Komora, Korzeniec, Kozibrodek, Kozioł koło Sławkowa, Kozioł koło Strzemieszyc, Michałów, Miedawa, Niwa, Niwka, Piasek, Piernikarka, Ryszka, Zagrody, Stawki, Trzewiczek, Walcownia i Zagródki oraz Osiedle PCK.

Miasto stanowi 5,95% powierzchni powiatu.

Przyroda mały|Biała Przemsza w Sławkowie W szacie roślinnej Sławkowa dominują gatunki segetalne oraz ruderalne stanowiące łącznie ok. 60% flory lokalnej. Dużym walorem przyrodniczym jest stanowisko mieczyka drobnokwiatowego, uważanego do niedawna za gatunek wymarły w PolsceAndrzej Czylok, Józef Niewdana, Marian Pulina, Współczesny stan środowiska geograficznego, w: Feliks Kiryk (red.), Dzieje Sławkowa, Kraków 2001, , s. 662–663..

Lesistość miasta wynosi 35%, o przeszło 6% przewyższając średnią krajową. Powierzchnia leśna w granicach administracyjnych Sławkowa obejmuje 1235 ha lasów i 44 ha gruntów leśnych. Koncentrujące się w południowej części miasta lasy, to w 90% siedliska borów, głównie boru świeżego. Około 10% zajmują siedliska lasów mieszanych, a 0,5% olsu. W wyniku realizacji inwestycji związanych z budową Huty Katowice oraz rozbudową Zakładu Przygotowania Rud w Burkach, sławkowski kompleks leśny rozczłonkowany został na wiele części przedzielonych szlakami kolejowymi. Lasy Sławkowa zaliczane są do II strefy średnich zagrożeń przemysłowych. Z powodu zanieczyszczeń przemysłowych znaczna część drzewostanów do niedawna wykazywała zahamowanie przyrostu, objawy przebarwienia aparatu asymilacyjnego i przerzedzenia koron. Obecnie stan drzew wyraźnie się poprawia. 67,1% powierzchni lasów sławkowskich (829 ha) jest własnością Wspólnoty Leśnej w Sławkowie, 21,7% (268 ha) to lasy państwowe nadzorowane przez Nadleśnictwo Chrzanów, a 11,2% (138 ha) to lasy indywidualnych właścicieli.

Demografia Struktura demograficzna mieszkańców Sławkowa według danych z 31 grudnia 2007 r.:

Rozwój demograficzny SławkowaŹródło danych – Zdzisław Noga: W okresie nowożytnym, w: Feliks Kiryk (red.), Dzieje Sławkowa, Kraków 2001, , s. 150.Stanisław Orłowski: Między wojnami, ibidem, s. 360.Tenże: W czasie drugiej wojny światowej, ibidem, s. 409.Tenże: Po drugiej wojnie światowej, ibidem, s. 427, 432, 433.Zbigniew Matuszczyk: W czasach niewoli narodowej, ibidem, s. 184, 187, 188.

Piramida wieku mieszkańców Sławkowa w 2014 r.: 690x480px

Nazwa miasta mały|Sławków w granicach Korony Królestwa Polskiego jako Slawkow na mapie Wacława Grodzieckiego wydanej w 1592 roku.

Geneza nazwy Nazwa miasta pochodzi od legendarnego rycerza o imieniu Sławko, który założyć miał osadę dającą początek dzisiejszemu miastu. Nazwa Sławków jest przymiotnikiem dzierżawczym w odmianie krótkiej od imienia Sławko/Sławek i oznacza „osadę Sławka”K. Rymut: Nazwy miast Polski, Ossolineum 1987, s. 221..

Nazwa miasta w innych językach W pisanych po łacinie dokumentach średniowiecznych Sławków określany jest jako SlavcowKodeks dyplomatyczny Katedry Krakowskiej św. Wacława, wyd. E. Piekosiński, Kraków 1874-1883, t. I, nr 83, 88., ZlaucowKodeks dyplomatyczny Katedry Krakowskiej św. Wacława, wyd. E. Piekosiński, Kraków 1874-1883, t. II, nr 369., ZlaucoviaArchivum Coronae Regni Bohemiae, t. I, Praga 1935, dokument nr 42, s. 69. oraz SlacoviaMonumenta Poloniae Vaticana, t. III, wyd. J. Ptaśnik, Kraków 1914, s. 80.. Na mapie Helwiga z 1561 r.Silesiae Typus. Descriptus et editus a Martino Heilwig Neissense, et Nobili viro Nicolao Rhedinger dadicatus. Anno 1561, reprodukcja w: F. Kiryk (red.): Dzieje Sławkowa, Kraków 2001, , s. 108., podobnie jak na panoramie trzech miast – Sławkowa, Olkusza i Będzina – wykonanej w XVI w. przez nieznanego ucznia Hansa DüreraObecnie w zbiorach Universitätsbibliothek Würzburg, kolorowa reprodukcja w F. Kiryk (red.): Dzieje Sławkowa, Kraków 2001, ., Sławków nosi niemiecką nazwę Schlaca. W XVIII w. miasto wzmiankowane jest w publikacjach obcojęzycznych jako SchlackaJean-Joseph Expilly: La Topographie De L’Univers: Qui traite de tous les États Séculiers du Cercle de Westphalie, t. 2, Paryż 1758, s. 300 . lub SchlakaGiammaria Vidari: Il Viaggio in pratica o sia istruzione generale e ristretta ad uso di tutti quelle persone, che volessero viaggiare per tutte le strade e poste d’Europa, Gandawa 1764, s. 205 . oraz SlawkowJohann Philipp von Carosi: Reisen durch verschiedene polnische Provinzen, mineralischen und andern Inhalts, cz. II, Lipsk 1784, s. 220.. Funkcjonująca nieoficjalnie w czasie okupacji hitlerowskiej niemiecka nazistowska nazwa Schlockau opierała się na propozycji wysuniętej przez Waltera Krause w artykule pod tytułem Slawkows alter NameHeimats-Kalender 1942 (Kreis Ilkenau, Bendsburg, Krenau, Warthenau, Beuthen), s. 73–74, cyt. za S. Orłowski: W czasie drugiej wojny światowej, w: F. Kiryk (red.): Dzieje Sławkowa, Kraków 2001, s. 409.. W języku hebrajskim nazwa Sławków zapisywana jest jako סלאוקוב. Oficjalna rosyjska nazwa miasta i stacji kolejowej Iwangorodzko-Dąbrowskiej Drogi Żelaznej w okresie Królestwa Polskiego zapisywana była jako СлавковъЭнциклопедическій словарь подъ ред И. Е. Андреевскаго, Ф. А. Брокгаузъ, И. А. Ефронъ, 1904, т. 30, с. 283.. Obecnie jest ona zapisywana zgodnie z brzmieniem fonetycznym jako СлавкувРозалия Ефимовна Альтшуллер, Любомир Григорьевич Бескровный: Поход русской армии против Наполеона в 1813 г. и освобождение Германии: Сборник документов, Москва 1964, с. 518..

Historia

Stary i obecny herb Sławkowa 150px 150px Z lewej strony – stary herb Sławkowa ze św. Wojciechem, z prawej – obecny herb Sławkowa nadany miastu w 1790 r. mały|Pozostałości zamku biskupiego w Sławkowie Odkrycia archeologiczne uprawdopodabniają istnienie na wzgórzu sławkowskim przedchrześcijańskiego grodu być może już w VIII w. W epoce wczesnopiastowskiej położona w pobliżu grodu osada przedlokacyjna (stary Sławków) stanowiła centrum zagłębia kruszcowego. Nie wiadomo dokładnie kiedy osada i gród przeszły (wraz z całą kasztelanią sławkowską) pod zwierzchność biskupów krakowskich. Po raz pierwszy Sławków wymieniony został w źródłach pisanych jako osada biskupia w 1220 r., kiedy biskup Iwo Odrowąż uposażył dochodami z karczm sławkowskich klasztor św. Ducha w Prądniku pod Krakowem. Natomiast pierwszy pisemny dokument nazywający Sławków miastem pochodzi z 1286 r. Wobec zaginięcia aktu lokacyjnego rok ten przyjęto umownie jako datę uzyskania praw miejskich, choć najprawdopodobniej miasto lokowane było na prawie niemieckim już kilka dziesięcioleci wcześniej. Na początku lat 80. XIII w. biskup Paweł z Przemankowa wzniósł tu zamek biskupi. mały|Panorama Sławkowa w XVI w. Dzięki występowaniu na terenie miasta złóż ołowiu i srebra oraz dzięki usytuowaniu na szlaku handlowym z Krakowa do Wrocławia (Via Regia) miasto przeżyło do XIII w. okres swego szczytowego rozwoju. Wyczerpywanie się złóż kruszcowych i zaangażowanie mieszczan po stronie biskupa Jana Muskaty w walce z Władysławem Łokietkiem doprowadziły w XIV w. do utraty pierwotnego znaczenia i do szybkiego upadku miasta. W XV w. miasto przeżyło szereg najazdów (1433, 1434, 1455) oraz wielki pożar, który je zniszczył prawie całkowicie (1498). W XVI w. nastąpiło odrodzenie górnictwa kruszcowego, jednak wskutek wyczerpania się złóż Sławków stawał się powoli miastem rolniczym. Do końca okresu przedrozbiorowego pozostawał centrum administracyjnym dóbr biskupich klucza (starostwa) sławkowskiego. Miasto często błędnie kojarzone bywa z biskupim księstwem siewierskim, do którego nigdy nie należało. Pod koniec XVIII w. stanowiło znaczący ośrodek produkcji włókienniczej.

mały|lewo|Rynek sławkowski w 1919 r.