Darwinizm społeczny, socjodarwinizm – zespół teorii opisujących ewolucję społeczeństw. Wszystkie teorie nawiązują do klasycznego ewolucjonizmu, część z nich odrzuca jednak zaproponowaną przez Darwina koncepcję doboru naturalnego, a inne mogą znacząco od niej odbiegać.
Rozwój koncepcji mały|Jednym z pierwszych myślicieli głoszących hasło „walki o byt” był Thomas Malthus Odniesienia do biologicznej teorii ewolucji współcześnie nazywane darwinizmem społecznym pojawiają się w pracach wielu teoretyków. Metafora społeczeństwa jako żywego organizmu była stosowana przez myślicieli takich jak Herbert Spencer, Friedrich Ratzel, czy Halford Mackinder. Zaś William Zebina Ripley, Ellsworth Huntington czy Griffith Taylor rozwijali idee hierarchii rasowej. Richard Hofstadter zaliczył także do darwinistów społecznych Williama Grahama Sumnera. Ostatecznie wykształciły się dwa typy darwinizmu społecznego: nurt liberalny i indywidualistyczny, nawiązujący do filozofii Spencera i kładący nacisk na walkę między jednostkami oraz nurt selekcjonizmu i interwencjonizmu kładący nacisk na walkę między rasami.
Termin powstał w latach 80. XIX wieku i pierwotnie został użyty do krytyki filozofii „walki o byt” i „przetrwania lepiej przystosowanych”. Określenie miało charakter pejoratywny i nie nawiązywało bezpośrednio do teorii doboru naturalnego stworzonej przez Darwina. Na początku XX wieku darwinizm społeczny jako uproszczona lub fałszywa interpretacja osiągnięć naukowych rozprzestrzenił się jako ruch eugeniki w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i innych państwach. W latach 30. i 40. XX teorie zyskały popularność, w nazistowskich Niemczech doprowadzając do odejścia od tradycyjnych wartości medycyny takich jak leczenie, współczucie oraz niesienie ulgi w cierpieniu. Rozpowszechnienie poglądów doprowadziło w Stanach Zjednoczonych do nierówności w dostępie oraz jakości opieki medycznej oferowanej grupom społeczno-ekonomicznym i etnicznym. Darwinizm społeczny stał się również podstawą ideologii ukraińskiego nacjonalizmu, sformułowanej przez Dmytra Doncowa.
Do lat 40. XX wieku termin był sporadycznie stosowany w literaturze naukowej i powiązany był głównie z opisem ideologii rasistowskich oraz imperialistycznych. Termin został spopularyzowany przez Richarda Hofstadtera w dwóch znaczeniach jako biologiczne uzasadnienie leseferyzmu oraz jako teoretyczna podstawa eugeniki, rasizmu i imperializmu. Ani Herbert Spencer, ani William Graham Sumner nie byli do tego czasu opisywani jako myśliciele darwinizmu społecznego. Sumner ze względu na prezentowane poglądy został nawet przedstawiony jako darwinista antyspołeczny.
Współcześnie Współcześnie teorie określane nazwą darwinizm społeczny uznawane są za mit społeczny nie powiązany z teorią ewolucji przedstawioną przez Darwina. Ideologie te nawiązują do istniejącej przed Darwinem koncepcji walki o byt, którą twórca teorii ewolucji używał w swoich dziełach metaforycznie. Pre-darwinowscy politolodzy rozważali pewien rodzaj ewolucji społecznej i poglądy te były znane Darwinowi. Możliwy jest kulturowy wpływ tych poglądów na język i społeczny odbiór dzieła O powstawaniu gatunków. W efekcie publikacji książki przypisywanych jest szereg konsekwencji społecznych i kulturowych w zakresie ekonomii, polityki, medycyny, edukacji, eugeniki i religii. Jedną z konsekwencji rozpowszechnienia się ideologii darwinizmu społecznego w środowisku medycznym jest traktowanie ludzi z zaburzeniami emocjonalnymi jako efektu „złych genów”, czyli szukania przyczyny problemu wewnątrz człowieka, nie zaś w społeczności, w której żyją. Interpretacja taka jest przedstawiana, pomimo że częstotliwość występowania zaburzeń nie zmienia się nawet przy skutecznym leczeniu.
Obecnie naukowcy, filozofowie oraz teoretycy myśli społecznej nie stosują nazwy darwinizm społeczny do swoich teorii. Jedynie subkultura satanistów stworzona przez LaVeya bezpośrednio nawiązuje do ideologii „przetrwania najsilniejszych” i stosuje termin „darwinizm społeczny” w formie samookreślenia.
Krytyka Darwinizm społeczny ma wiele definicji, a niektóre z nich są ze sobą niezgodne. Jako taki, darwinizm społeczny został skrytykowany za niespójną filozofię, która nie prowadzi do żadnych wyraźnych wniosków politycznych. Na przykład w zwięzłym Oxford Dictionary of Politics stwierdza:
Krytyka Piotra Kropotkina Jednym z bardziej znanych krytyków teorii darwinizmu społecznego był przyrodnik oraz filozof anarchistyczny Piotr Kropotkin. W swojej książce Pomoc wzajemna jako czynnik rozwoju krytykował ów pogląd w następujący sposób:
Imperializm, eugenika, faszyzm, nazizm Darwinizm społeczny znajdował się głównie w społeczeństwach leseferyznych, gdzie dominował pogląd indywidualistycznego porządku społecznego. Jako taki, darwinizm społeczny przypuszczał, że postęp ludzkości faworyzuje najbardziej indywidualistyczne rasy, które są postrzegane jako silniejsze. Inna forma darwinizmu społecznego była częścią ideologicznych podstaw nazizmu oraz innych ruchów faszystowskich. Ta forma nie przewidywała przetrwania najsilniejszych w indywidualistycznym porządku społecznym, ale raczej opowiadała się za rodzajem walki rasowej i narodowej, w której państwo kierowało ludzką hodowlą poprzez eugenikę. Nazwy takie jak „darwinowski kolektywizm” lub „reformowany darwinizm” zostały zasugerowane, aby opisać te poglądy, w celu odróżnienia ich od indywidualistycznego rodzaju darwinizmu społecznego.
Darwinizm społeczny często łączony był z nacjonalizmem i imperializmem. W epoce nowego imperializmu koncepcje ewolucji uzasadniały wykorzystywanie „ras mniejszych bez prawa” przez „rasy wyższe”. Dla elit, silne narody składały się z białych ludzi, którym udało się rozszerzyć swoje imperia, i jako takie, te silne narody przetrwałyby w walce o dominację. Przy takim nastawieniu Europejczycy, rzadko przyjmowali obyczaje i języki miejscowej ludności pod ich imperiami.
Zobacz też
elitaryzm socjobiologia
Przypisy
Bibliografia Iain McLean, The Concise Oxford Dictionary of Politics, Oxford University: Oxford University Press, 2009, Piotr Kropotkin, Pomoc wzajemna jako czynnik rozwoju, Poznań: Oficyna Wydawnicza Bractwo Trojka, 2006,
Linki zewnętrzne Adam Wielomski, Czy darwinizm społeczny jest liberalizmem?, Instytut Dziedzictwa Europejskiego Andegavenum (IDEA), YouTube, 2 maja 2025 [dostęp 2025-10-01].
Kategoria:Teoria socjologiczna Kategoria:Rasizm Kategoria:Eugenika