Służba zdrowia Wojska Polskiego II RP – służba administracyjna Wojska Polskiego II RP wyspecjalizowana w zaopatrywaniu Sił Zbrojnych w medyczny i weterynaryjny sprzęt szpitalny, leki i przybory lekarskieArt. 2 pkt 1 dekretu Naczelnego Wodza z dnia 20 marca 1921 r. o administracji Siły Zbrojnej (Dziennik Rozkazów Wojskowych z 1921 r. Nr 15, poz. 295)..
Zakres zadań i personel Zakres zadań właściwy (pod względem zdrowotnym) dobór poborowych; dbanie o właściwy stan zdrowotny wojska; szkolenie specjalistyczne oficerów i szeregowych korpusu sanitarnego; zaopatrzenie wojska w niezbędne materiały medyczne i sanitarne; propagowanie w szeregach wojska szeroko pojętej higieny; opieka medyczna nad inwalidami wojskowymi.
Do wykonania zadań służba zdrowia dysponowała: wyspecjalizowanym personelem osobnym budżetem, wydzielonym z ogólnego budżetu wojska zakładami służby zdrowia.
Personel stanowili: oficerowie korpusu sanitarnego; chorążowie sanitarni; szeregowi sanitarni.
Personelem kierującym działalnością służby zdrowia byli oficerowie lekarze, zajmujący odpowiednie stanowiska szefów lub kierowników służby zdrowia. Pozostały personel sanitarny (wojskowy i cywilny, przydzielony do służby zdrowia) był personelem wykonawczym.
Centralne organy i zakłady służby zdrowia Rolę centralnych organów służby zdrowia pełnił Minister Spraw Wojskowych i Departament Sanitarny Ministerstwa Spraw Wojskowych.
Minister Spraw Wojskowych sprawował ogólne kierownictwo nad wojskową służbą zdrowia jako jedną ze służb administracyjnych, w stosunku do całych Sił Zbrojnych. Fachowym organem pracy ministra w tym zakresie był Departament Sanitarny M.S.Wojsk. Natomiast organem doradczym szefa Departamentu Sanitarnego M.S.Wojsk. była Wojskowa Rada Sanitarna.
Centralnymi zakładami służby zdrowia były: Wojskowy Instytut Sanitarny, Centralna Składnica Sanitarna.
Zakłady, jako instytucje centralne, podlegały dowódcom Okręgów Korpusów, na których obszarze się znajdowały (Centralna Składnica Sanitarna podlegała bezpośrednio Szefowi Sanitarnemu odnośnego Okręgu Korpusu). Wojskowy Instytut Sanitarny w zakresie wyszkolenia i działalności (wydział naukowy i inspektorzy sanitarni) podlegał bezpośrednio pod Ministra Spraw Wojskowych (Sztab Generalny – Departament Sanitarny). Kierownictwo i dysponowanie zawartością Centralnej Składnicy Sanitarnej należało do Ministra Spraw Wojskowych. Formacją macierzystą Centralnych Zakładów Sanitarnych był batalion sanitarny tego Okręgu Korpusu, na którego obszarze dany zakład się znajdował.
Wojskowy Instytut Sanitarny Wojskowy Instytut Sanitarny był zakładem przeznaczonym do przeprowadzania medycznych badań naukowych, związanych ze służbą wojskową oraz zagadnień związanych z rozwojem fizycznym i zdrowotnym wojska. Instytut ten służył również do szkolenia (wojskowego i specjalistycznego) zawodowych i rezerwowych oficerów korpusu sanitarnego.
Skład:
1. Wydział naukowo-doświadczalny,
2. Wojskowa Szkoła Sanitarna z oddziałem obsługi sanitarnej.
W skład wydziału naukowo-doświadczalnego wchodziły: pracownia higieniczna, pracownia sanitarno-techniczna, pracownia anatomii patologicznej i medycyny sądowej, pracownia bakteriologiczna, pracownia radiorentgenologiczna, referat statystyczny, referat wydawnictw i biblioteka, wydział indywidualizacji żołnierza (czasowo) wydział serologiczno-weterynaryjny.
Zadaniem poszczególnych oddziałów Wydziału naukowo-doświadczalnego było przeprowadzanie odnośnych badań i opiniowanie w sprawach przekazanych Instytutowi przez Ministerstwo Spraw Wojskowych. Badania i prace Instytutu miały na celu jak najwyższy poziom stanu zdrowotnego wojska, rozwój, sprawność i postęp wojskowej służby sanitarnej oraz ulepszania istniejących wojskowych przepisów, urządzeń i warunków bytowych z punktu widzenia służby zdrowia. W tych sprawach współpracowali z oddziałami Instytutu inspektorzy sanitarni, wchodzący etatowo w skład Instytutu. Zakres działania ustalały indywidualne rozkazy Ministra Spraw Wojskowych.
Wojskowa Szkoła Sanitarna miała za zadanie przeprowadzanie szkolenia specjalistycznego w zakresie wojskowej służby zdrowia oraz przeszkolenia lekarskiego zawodowych i rezerwowych oficerów korpusu sanitarnego. Umożliwiała jednocześnie słuchaczom ukończenie studiów uniwersyteckich oraz uzyskanie dyplomu doktorskiego. Komendant Wojskowej Szkoły Sanitarnej posiadał prawa dowódcy pułku.
Centralna Składnica Sanitarna Centralna Składnica Sanitarna była głównym zakładem zaopatrzenia sił zbrojnych w materiały sanitarne, urządzenia szpitalne, lekarstwa, przybory lekarskie, potrzebne dla zadań leczniczych wojska oraz w materiały weterynarii wojskowej. Zadaniem było zaopatrzenie wszystkich okręgowych składnic sanitarnych w materiały sanitarne do zapasów mobilizacyjnych i do bieżących potrzeb wojska, przechowywanie rezerw materiałowych, dokonywanie drobnych napraw przyborów lekarskich i urządzeń szpitalnych oraz wytwarzanie pewnych rodzajów leków, urządzeń szpitalnych, oporządzenia polowego i środków opatrunkowych.
Kierownik Centralnej Składnicy Sanitarnej posiadał wobec podległego sobie personelu prawa dowódcy pułku.
Służba zdrowia w Okręgach Korpusów Szef sanitarny Okręgu Korpusu Działalnością administracyjno-specjalistyczną służby zdrowia na całym obszarze każdego Okręgu Korpusu kierował z upoważnienia Dowódcy Okręgu Korpusu – Szef Sanitarny Okręgu Korpusu, wchodzący w skład dowództwa odnośnego Okręgu Korpusu.
Szefowi sanitarnemu Okręgu Korpusu podlegały: kredyty budżetowe; personel Szefostwa Służby Sanitarnej Okręgu Korpusu; okręgowe zakłady służby zdrowia (bezpośrednio); kierownicy rejonów sanitarnych (bezpośrednio).
Okręgowe instytucje służby zdrowia W każdym Okręgu Korpusu istniały: batalion sanitarny i szpital okręgowy, podległe bezpośrednio Szefowi Sanitarnemu Okręgu Korpusu, oznaczone numeracją (rzymską) danego Okręgu Korpusu.
Organizacja batalionu sanitarnego drużyna dowódcy batalionu (personel admininistracyjny i organy służb), trzy kompanie sanitarne (po cztery plutony), warsztat sanitarno-techniczny (personel specjalistyczny i obsługa), kadra batalionu zapasowego (ewidencja główna i magazyn).
Kompania sanitarna składała się z: drużyny dowódcy, czterech plutonów sanitarnych po dwie drużyny (po dwie sekcje sanitarne). Dwa plutony każdej kompanii wydzielone były do służby w Szpitalu Okręgowym i w Szpitalach Rejonowych.
Szpitale Okręgowe Każdy Szpital Okręgowy posiadał w czasie pokoju 600 łóżek, z wyjątkiem Szpitala Okręgowego w Warszawie, posiadającego 1400 łóżek.
Szpital Okręgowy Nr I w Warszawie Skład: komendant z kancelarią i komisją gospodarczą; oficer administracji budynków; oddziały chorych i pracowni klinicznych (chorób wewnętrznych, okulistycznych, laryngologicznych, neurologicznych, psychiatrycznych, ginekologicznych, zakaźnych, ponadto oddziały: mechaniczny, terapeutyczny, obserwacyjny); centralne ambulatorium lekarskie, centralne ambulatorium dentystyczne, centralne ambulatorium dentystyczne dla szeregowych, apteka okręgowa, trzy plutony obsługi sanitarnej.
Pozostałe szpitale okręgowe Skład: komendant, kancelaria i komisja gospodarcza, oficer administracji budynków i magazynów, oddziały chorych i pracowni klinicznych: chorób wewnętrznych, zakaźny, chirurgiczny, ginekologiczny, dermatologiczny i neurologiczno-psychiatryczny (tylko Warszawa, Wilno, Kraków, Poznań i Przemyśl; inne szpitale okręgowe posiadały tylko oddział neurologiczny), okulistyczny i laryngologiczny; pracownia bakteriologiczna pracownia rentgenowska, prosektorium, ambulatorium dentystyczne, apteka okręgowa, trzy plutony obsługi sanitarnej.
Zadaniem Szpitala Okręgowego było leczenie wojskowych i osób uprawnionych do leczenia wojskowego danego Okręgu Korpusu, skierowanych do niego przez właściwych lekarzy wojskowych, osób dla których brak było odpowiednich oddziałów specjalistycznych w Szpitalach Rejonowych, a także wydawanie specjalistycznych orzeczeń lekarskich. Każdy Szpital Okręgowy posiadał ambulatorium dentystyczne, chirurgiczne, okulistyczne, laryngologiczne oraz przychodnię ogólną dla chorych. Z ambulatoriów tych korzystały osoby wojskowe i osoby uprawnione do leczenia wojskowego. Apteka okręgowa pokrywała potrzeby własne szpitala i zapotrzebowanie na materiały sanitarne i weterynaryjne zakładów sanitarnych oraz zakładów wojskowych własnego Okręgu Korpusu. Komendant Szpitala Okręgowego miał w stosunku do całego personelu szpitala i chorych prawa dowódcy pułku.
Szpital okręgowy Okręgu Korpusu Nr I w Warszawie zorganizowany był analogicznie jak inne Szpitale Okręgowe, posiadał jednak bardziej rozwinięte poszczególne oddziały i pracownie, z uwagi na potrzeby Instytutu Sanitarnego i Wojskowej Rady Sanitarnej.
Komendant Szpitala Okręgowego w Warszawie miał w stosunku do całego personelu szpitala i chorych prawa dowódcy brygady.
Rejony sanitarne Każdy z dziesięciu okręgów korpusu dzielił się trzy na rejony administracyjne służby zdrowia (rejony sanitarne). Rejony Sanitarne oznaczane były nazwą miejscowości, w której siedzibę miał kierownika danego sejonu sanitarnego.
W każdym z rejonów (we wszystkich formacjach wojskowych, stacjonujących na obszarze danego rejonu), administracyjną i fachową działalnością służby zdrowia, jak również funkcjonowaniem rejonowych zakładów służby zdrowia zarządzał kierownik rejonu sanitarnego. Kierownik Rejonu Sanitarnego miał za zadanie, w stosunku do wojsk, znajdujących się na terenie jego rejonu: nadzór nad personelem sanitarnym w oddziałach wojskowych danego rejonu, nadzór nad działalnością administracyjną podległych sobie zakładów sanitarnych i administracyjną stroną służby zdrowia w oddziałach wojskowych oraz regulowanie działania służby zdrowia w rejonowych zakładach sanitarnych i w formacjach wojskowych dyslokowanych na terenie rejonu, nadzór nad przygotowaniem mobilizacyjnym, pod względem sanitarnym, wszystkich oddziałów wojskowych, dyslokowanych w jego rejonie – pod względem wyszkolenia personelu oraz wyposażenia oddziałów w materiały sanitarne. W sprawach tych współpracował z dowódcą batalionu sanitarnego swego okręgu korpusu, za pośrednictwem szefa sanitarnego okręgu korpusu, oraz z dowódcą dywizji piechoty (brygady jazdy), odnośnie do podległych im oddziałów. prowadzenie ewidencji zapotrzebowań na materiały sanitarne i uzupełnienie materiałów sanitarnych w obrębie swego rejonu, prowadzenie statystyki zdrowotnej swego rejonu.
Kierownik rejonu sanitarnego podlegał bezpośrednio szefowi sanitarnemu okręgu korpusu i posiadał prawa dowódcy pułku.
Kierownik Rejonu Sanitarnego zarządzał: etatowym personelem, stanowiącym razem z nim odnośne kierownictwo rejonu sanitarnego; szpitalem rejonowym i ewentualnie jego filią; kredytami, przekazywanymi przez szefa sanitarnego okręgu korpusu.
Minister spraw wojskowych rozkazem O. I. Szt. Gen. 3965 Org., ogłoszonym 8 kwietnia 1924, polecił właściwym dowódcom okręgów korpusów z dniem 15 kwietnia 1924 zlikwidować 18 kierownictw rejonów sanitarnych (Warszawa, Łomża, Lublin, Równe, Kowel, Wilno, Łódź, Kraków, Lwów, Kalisz, Toruń, Bydgoszcz, Grudziądz, Siedlce, Baranowicze, Brześć n/Bugiem, Przemyśl, Jarosław), a pozostałych 12 zredukować o etat pisarza (sierżant), „jednej siły cywilnej”, woźnicy, 2 koni taborowych i bryczki.