mały|Prusy Górne i inne krainy historyczne Polski na tle współczesnych granic administracyjnych. Prusy Górne (, łac. Hockerlandia) – kraina historyczna w północno-wschodniej Polsce, położona między dolną Wisłą na zachodzie a rzeką Pasłęką na wschodzie i rzeką Osą na południu, będąca częścią regionu historycznego Prusy.
W skład Prus Górnych wchodzą dwa regiony etnograficzne: Powiśle na południowym zachodzie oraz zachodnia część Mazur na południowym wschodzie.
Współcześnie region znajduje się w większości w obrębie województwa warmińsko-mazurskiego i częściowo także w województwie pomorskim i niewielki fragment w województwie kujawsko-pomorskim.
Nazwa mały|Krainy historyczne i etnograficzne dawnych Prus Nazwa Prus Górnych odnosi się do „górnego” położenia regionu względem biegu Wisły oraz rzek wpadających do Zalewu Wiślanego, w odróżnieniu do położonych „niżej” Prus Dolnych. Na podobnej zasadzie powstały nazwy: Górny Śląsk, Górna Saksonia, Górne Łużyce, Litwa Górna, Górna Austria, Górna Frankonia, Górna Bawaria, Górny Palatynat itp.
Nazwa niemiecka Oberland oznacza „Kraj Górny” lub „Kraj Wyższy”. Określenia tego używano już w czasach Państwa Zakonnego dla części Prus położonych między dolną Wisłą a Pasłęką. Jak podają historycy Radosław Biskup i Krzysztof Kwiatkowski w „Słowniku historyczno-geograficznym Prus w średniowieczu” (2021):Tzw. Prusy właściwe najpóźniej od XIV w. zaczęto dzielić na trzy zasadnicze części, przy czym podstawą tego była do pewnego stopnia sytuacja polityczna: Warmię (niem. Ermland), Oberland (Kraj Wyższy, w znaczeniu „wyżej położony”, któremu odpowiada polski toponim Prusy Górne) oraz Niederland (Kraj Niższy, „niżej położony”, Prusy Dolne)Radosław Biskup, Krzysztof Kwiatkowski, Słownik historyczno-geograficzny Prus w średniowieczu. Koncepcja, założenia projektu i plany wydawnicze, Roczniki Historyczne, Toruń, Rocznik LXXXVII – 2021, s. 190-191.
Historyk Marian Biskup natomiast napisał na temat Prus Górnych, że:Ukształtowanie terenowe Prus powodowało, że już w XV wieku dzielono je na tak zwane Prusy Górne (Oberland), sięgające od linii dolnej Wisły do Pasłęki, i Prusy Dolne (Niederland) obejmujące nizinne obszary na Wschód od Pregoły (...). Granice z roku 1466 spowodowały, że Prusy Górne zostały odcięte klinem biskupiej Warmii od Prus DolnychMarian Biskup, Wojna pruska, Oświecim 2014, s. 29.
thumb|Pagórkowate Pojezierze Iławskie pokrywa się w większości z terytorium Prus Górnych.|lewo Nazwa nawiązuje również do pagórkowatego ukształtowania terenu Prus Górnych – które pod względem geograficznym prawie w całości pokrywa się z Pojezierzem Iławskim – w kontraście do nizinnych Prus Dolnych oraz sąsiednich Żuław. Do pofałdowanego krajobrazu nawiązywała także łacińska, ale pochodząca ze średniowiecznego niemieckiego nazwa Hockerlandia (dosł. "garbata kraina") używana zamiennie obok Oberland przed XIX wiekiemJohann Christoph Wedeke Prusy. Relacja z podróży Oberlandczyka, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Olsztynie, 2023 (Magdalena Żółtowska-Sikora: wstęp "Od tłumaczki", s. 13).
W źródłach i literaturze niemieckojęzycznej Prusy Górne występują również jako Preußische Oberland („Pruski Oberland”), aby odróżnić od innych krain o tej nazwieSławomir Jóźwiak Powstanie i rozwój struktury administracyjno-terytorialnej Zakonu Krzyżackiego na południowych obszarach Prus Górnych do 1410 r., Komunikaty Mazursko-Warmińskie nr 1, 3-27 (2000), str. 3..
W starszej powojennej polskiej literaturze region określano również jako PogórzeWarmia i Mazury w rozwoju dziejowym (1466—1939). Mapy historyczne, Olsztyn 1969, Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie (tłumaczenie z niemieckiego). Przed 1945 rokiem zwykle pozostawiano niemiecką nazwę Oberland (i przymiotnik oberlandzki) lub czasem uściślając Oberland WschodniopruskiHasło Obeland w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom VII, str. 322, Warszawa, 1886Leksykon Polactwa w Niemczech, wyd. Związek Polaków w Niemczech, Opole 1939..
Prawidłowość obecnej polskiej nazwy Prusy Górne (i za tym przymiotnika górnopruski) opiera się na używaniu jej przez regionalistów warmińsko-mazurskichW. Kujawski Prusy Górne. Szlak wodny/Ein Wasserweg, wydawnictwo QMK, Olsztyn, 2016 (z serii przewodników po dawnych Prusach Wschodnich).Nasz region to nie tylko Warmia i Mazury... na stronie mojemazury.pl oraz instytucje samorządowe i muzealne a także na autorytecie najważniejszych polskich historyków (Gerard Labuda, Marian Biskup)M. Biskup, G. Labuda Dzieje Zakonu Krzyżackiego w Prusach, G. Labuda (red.) Dzieje Pomorza, M. Biskup Wojny Polski z Zakonem Krzyżackim, Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach i inne tegoż, zob. mapki w tych pracach.
Hockerlandia mały|Hockerlandia (w wąskim znaczeniu) na mapie Prus z 1576 r. Nazwa Hockerlandia (niem. Hockerland, Hoggerland) używana była początkowo jako rzeczownik pospolity w odniesieniu do "garbatych" okolic leżących na zachód od nizin nadwiślańskich (die Niederungen). Na dawnych mapach obejmuje teren od Wysoczyzny Elbląskiej, Młynar i Pasłęka do Miłakowa i Morąga. W XV wieku zastąpiła ona pruską plemienną nazwę Pogezanii. Z czasem rozciągnięto ją na całe Prusy GórneUtworzony w 1525 roku okręg górnopruski po lacinie określano circulus Hockerlandiae, a po niemiecku der Oberländische Kreis, co świadczy o tym, że oba określenia, Oberland i Hockerlandia, traktowano już wówczas jako synonimy.. W XIX wieku czasem używano też jej niemieckiego odpowiednika die Höhe (pol. Pogórze, Wysoczyzna).
W XVI wieku kronikarz Szymon Grunau wymyślił postać pruskiego naczelnika Hoggo, jednego z synów legendarnego Wajdewuta i protoplastę Pogezanów, od którego wywodził nazwę krainy. Jednak już Adolf Bötticher, od 1891 roku konserwator zabytków prowincji Prusy Wschodnie, wykazał, że nazwa Hockerland pochodzi od staroniemieckiego słowa hocker, höcker (pagórek, garb, wyniesienie w terenie), a nie od mitycznego HoggoJohann Christoph Wedeke Prusy. Relacja z podróży Oberlandczyka, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Olsztynie, 2023 (Magdalena Żółtowska-Sikora: wstęp "Od tłumaczki", s. 13).
Terytorium Granice historyczne thumb|Granice historyczne Prus Górnych (mapa powiatów Max Töppen, 1858) W czasach krzyżackich kraj pruski (czyli Prusy właściwe, Preussenland) podzielony był naturalnie na trzy części: Prusy Górne, Warmię i Prusy Dolne. Jako czwartą część traktowano wyludniony obszar Wielkiej Puszczy na wschodzie państwa, który później stanowił Litwę Pruską i wschodnie MazuryRadosław Biskup, Krzysztof Kwiatkowski, Słownik historyczno-geograficzny Prus w średniowieczu. Koncepcja, założenia projektu i plany wydawnicze, Roczniki Historyczne, Toruń, Rocznik LXXXVII – 2021, s. 190-191.
Prusy Górne obejmowały wówczas obszar pomiędzy Pomorzem Gdańskim, Warmią a ziemią chełmińską, czyli region ograniczony rzekami: Osą na południu (z wyjątkiej ziemi łasińskiej), dolną Wisłą i NogatemTeren Żuław Wiślanych między Nogatem a Wisłą (Żuławy Zantyrskie) stanowił przedmiot rywalizacji pomorsko-krzyżackiej w XIII wieku na zachodzie i Pasłęką na wschodzie oraz Zalewem Wiślanym na północy. W większości pokrywał się on z terytorium diecezji pomezańskiej.
Do ścisłych Prus Górnych w czasach krzyżackich zaliczano terytoria komturii: elbląskiej, dzierzgońskiej, ostródzkiej oraz prokuratorstwa szczycieńskiego (fragment Wielkiej Puszczy, który podlegał zarządowi komturów elbląskich, a później ostródzkich), wójtostwa bratiańskiego i wschodniej (lubawskiej) części domeny biskupów chełmińskichSławomir Jóźwiak Powstanie i rozwój struktury administracyjno-terytorialnej Zakonu Krzyżackiego na południowych obszarach Prus Górnych do 1410 r., Komunikaty Mazursko-Warmińskie nr 1, 3-27 (2000), s. 3–4. thumb|Państwo zakonu krzyżackiego z podziałem na komturie i posiadłości biskupie (kolor różowy).|lewo
Po inkorporacji Prus do Polski w 1454 roku Prusy Górne znalazły się w utworzonym przez króla Kazimierza Jagiellończyka województwie elbląskim. Przez okres wojny trzynastoletniej większość miast górnopruskich przechodziła z rąk do rąk.
W wyniku II pokoju toruńskiego w 1466 obszar ten został jednak podzielony między Prusy Królewskie a Prusy Zakonne. Do Polski została przyłączona ziemia malborska z Malborkiem, Elblągiem, Dzierzgoniem i Sztumem. Wówczas ukształtowały się na kilkaset lat granice regionu. Okrojone Prusy Górne stanowiły odtąd zachodnią część Prus Zakonnych. Komturia elbląska przeniosła się do Pasłęka, a dzierzgońska do Przezmarka. Z części komturii ostródzkiej wydzielono komturię w Nidzicy.
Marian Biskup napisał na ten temat:
W początkach XVI w. zaczął się więc w gruncie rzeczy wytwarzać podział całości Prus Krzyżackich na trzy większe człony administracyjne: Sambii (wraz z obszarami nadniemeńskimi), Natangii (tj. części Prus Dolnych łącznie z terenem południowych, karczowanych puszcz, tj. późniejszych Mazur) oraz Prus Górnych (oddzielonych klinem biskupiej Warmii od obu pozostałych, a obejmujących także Pomezanię biskupią).
Po sekularyzacji Zakonu w 1525 roku region wszedł w skład Prus Książęcych. Zlikwidowano komturie a księstwo pruskie zostało oficjalnie podzielone na trzy okręgi administracyjne: Sambię (Samland), Natangię (Natangen)Jego obszar różnił się od pierwotnego pruskiego terytorium plemiennego o tej samej nazwie i Prusy Górne (Oberland).
Okręg górnopruski (łac. circulus Hockerlandiae, niem. der Oberländische Kreis) objął byłe komturie przezmarską (d. dzierzgońska), pasłęcką (d. elbląska), ostródzką i nidzicką, okręg szczycieński oraz byłe dominium pomezańskie. W skład okręgu wchodziło 12 starostw zwykłych (niem. Hauptamt, l. mn. Hauptämter) z siedzibami w Pasłęku, Miłakowie, Morągu, Przezmarku, Kwidzynie, Prabutach, Miłomłynie, Ostródzie, Olsztynku, Działdowie, Nidzicy i Szczytnie oraz trzy starostwa dziedziczne (niem. Erbamt, l. mn. Erbämter) w Suszu, Iławie i Dąbrównie. Starostwa dzieliły się na parafie (niem. Kirchspiel). Stolicą okręgu było Zalewo.mały|Prusy Książęce i Warmia w granicach z lat 1525–1772 (mapa Max Töppen)
Większość terytorium okręgu górnopruskiego otoczona była przez ziemie polskie. Graniczył on przede wszystkim z Prusami Królewskimi (na wschodzie z księstwem warmińskim, na północnym zachodzie z województwem malborskim, na zachodzie z Pomorzem Gdańskim, na południowym zachodzie z ziemią chełmińskąDo ziemi chełmińskiej zaliczano wówczas też ziemie lubawską, michałowską i łasińską.) i na południu z Mazowszem. Jedynie na południowym wschodzie łączył się z dolnopruskim okręgiem natangijskimMapa „Prusy Książęce w XVI wieku” W: Max Toeppen „Historia Mazur. Przyczynek do dziejów krainy i kultury pruskiej”, Wspólnota Kulturowa Borussia, Olsztyn 1995. Ponadto na terenie okręgu znajdowały się dwie enklawy województwa malborskiego: Rychliki i Stare Kusy. W XVIII wieku obszar szczycieński czasowo należał do okręgu natangijskiego. thumb|Prusy Górne, Warmia i ziemia malborska na Nowej Mapie Królestwa Prus Johna Cary’ego z 1799. Okręg górnopruski (Oberland) zaznaczony kolorem zielono-niebieskim.
W wyniku reformy Fryderyka II w 1752 roku dawne Prusy Książęce zostały podzielone na 10 powiatów. W miejsce okręgu górnopruskiego powstały trzy duże powiaty: powiat Morąg (Kreis Mohrungen, ze starostwami Pasłęk, Miłakowo, Morąg, Ostróda, Olsztynek i dziedzicznym starostwem Iława), powiat Kwidzyn (Kreis Marienwerder, ze starostwami Prabuty, Kwidzyn, Przezmark i dziedzicznym starostwem Szymbark) oraz powiat Nidzica (Kreis Neidenburg, ze starostwami Szczytno, Nidzica, Działdowo i dziedzicznym starostwem Dąbrówno).
W 1773 roku Prusy Górne zostały rozdzielone między nowo utworzone prowincje Prusy Wschodnie (powiaty Morąg i Nidzica) i Prusy Zachodnie (powiat Kwidzyn z Ilawą).