Cerkiew św. Mikołaja (Sobór Świętego Mikołaja, biał.: Царква Святога Міколы, Сабор Святога Мікалая) – świątynia prawosławna znajdująca się na terenie Twierdzy Brzeskiej, zbudowana w II połowie XIX wieku przy prezbiterium zburzonego katolickiego kościoła Augustianów. W latach dwudziestych XX w. cerkiew została przebudowana na kościół garnizonowy św. Kazimierza, po zniszczeniu w 1941 roku świątynia została w 1991 odbudowana jako cerkiew.
Historia W miejscu obecnej cerkwi znajdował się klasztor i kościół katolicki zakonu Augustianów, którzy przybyli do Brześcia w 1380 roku. W 1686 roku nowy kościół Augustianów ukończył przeor o. Augustyn Urbanowicz, a poświęcił biskup sufragan łucki Stanisław Bedliński. Kościół Augustianów być może zaprojektował Tytus Liwiusz Burattini lub jezuita Adam Delamars. W 1801 roku kościół i klasztor Augustianów spłonęły, ale wkrótce je odbudowano. Po kolejnym pożarze w 1808 roku odbudowano kościół w 1814. Po rozpoczęciu budowy przez władze zaborcze Twierdzy brzeskiej, kościół i klasztor Augustianów zamieniono na pomieszczenia Komitetu Inżynierów Twierdzy.
W latach 1874-1876 na działce, na której dawniej znajdował się klasztor i kościół Augustianów, zbudowano cerkiew prawosławną w stylu bizantyjsko-ruskim rosyjski wg projektu Dawida Grimma. Świątynia służyła żołnierzom rosyjskim jako cerkiew garnizonowa.
Podczas I wojny światowej w 1915 roku Rosjanie wywieźli podczas ewakuacji dzwony, ikony i inne wyposażenie ruchome cerkwi. Po zajęciu twierdzy w Brześciu przez Niemców świątynia została przeznaczona na katolicki kościół garnizonowy dla żołnierzy niemieckich. Po włączeniu Brześcia do Polski świątynia została ponownie poświęcona w 1919 roku. Obiekt został przeznaczony na kościół garnizonowy pod wezwaniem św. Kazimierza, który w latach 1924-1925 przebudowano dostosowując do nowej roli. Projektantem przebudowy był inż. architekt Julian Lisiecki. Po 1934 roku absolwent ASP w Warszawie Bolesław Rajkowski namalował we wnętrzu dwa batalistyczne freski związane z historią polskiego oręża: bitwą pod Wiedniem i bitwą warszawską 1920 roku. Kościół po przebudowie przypominał zniszczony kościół augustianów, miał trójnawowe wnętrze, a nad dwuspadowym dachem krytym dachówką znajdowała się sygnaturka (niewielka wieżyczka), z nawiązującą do baroku i modernizmu fasadą zwieńczoną szczytem. Prawy ołtarz poświęcono Matce Boskiej Królowej Korony Polskiej. Rektorem kościoła został mianowany pułkownik Antoni Matejkiewicz.
We wrześniu 1939 podczas obrony twierdzy przez wojska polskie kościół został uszkodzony. Gdy na podstawie układu Ribbentrop - Mołotow miasto Brześć zostało włączone do ZSRR i twierdzę zajęły wojska radzieckie obiekt ponownie zmienił przeznaczenie – ulokowano w nim klub garnizonowy 84. Pułku Strzelców Armii Czerwonej. Podczas walk o twierdzę brzeską w 1941 roku pomiędzy Niemcami i Sowietami świątynia została uszkodzona. W 1972 roku zamieniono ją w trwałą ruinę będącą częścią zespołu pomnikowego. Świątynię w latach 1991-2005 odbudowano z przeznaczeniem na cerkiew prawosławną rekonstruując neobizantyjską formę z lat 1876-1924.
Dolna cerkiew w soborze została wyświęcona 11 sierpnia 2012 r. pod wezwaniem św. Jana Rycerza.
W 2014 roku wybudowano dom parafialny z dzwonnicą według projektu W. N. Kazakowa.
We wnętrzu zachowała się częściowo zniszczona ambona z piaskowca z 1928 roku.
Zobacz też Cerkiew św. Mikołaja w Brześciu (nieistniejąca) Cerkiew św. Mikołaja Cudotwórcy w Brześciu
Przypisy
Bibliografia Grzegorz Rąkowski, „Czar Polesia”, Pruszków 2001,
Linki zewnętrzne Sobór Świętego Mikołaja na radzima.org Брестский Никольский Гарнизонный Собор Historia soboru Nikołajewskiego w twierdzy brzeskiej
Kategoria:Architektura bizantyjsko-rosyjska na Białorusi Mikołaja, Sobór Kategoria:Cerkwie eparchii brzeskiej i kobryńskiej Kategoria:Świątynie pod wezwaniem św. Mikołaja Kategoria:Świątynie pod wezwaniem św. Kazimierza Sobór św. Mikołaja w Brześciu Kategoria:Dawne kościoły rzymskokatolickie na Białorusi Kategoria:Zabytkowe cerkwie na Białorusi