Wincenty Kadłubek (), mistrz Wincenty Kadłubek () lub mistrz Wincenty zwany Kadłubkiem () (ur. ok. 1150 w Kargowie lub Karwowie, zm. 8 marca 1223 w Jędrzejowie) – autor Kroniki dziejów Polski, uważany za jedną z najważniejszych postaci w dziejach literatury i historiografii polskiej; określany mianem „ojca kultury polskiej”; biskup krakowskiWykorzystano przekłady Brygidy Kürbis i Kazimierza Abgarowicza (Kronika Wincentego Kadłubka, dokumenty średniowieczne)..
O jego życiu źródła średniowieczne przekazały niewiele informacji. Hagiograficzne żywoty Kadłubka, spisane dopiero w XVII wieku, uznawane są we współczesnej nauce za mało wiarygodne. Od XIX wieku toczą się wśród mediewistów spory – między innymi nad znaczeniem zagadkowego przydomka Kadłubek, pochodzeniem społecznym Wincentego, miejscem jego studiów, źródłami formacji intelektualnej i osobowości, szczegółami jego kariery politycznej oraz kościelnej, a także czasem i fazami pisania przez niego Kroniki.
Najprawdopodobniej pochodził z możnowładztwa małopolskiego, kształcił się we Francji i być może w Italii. Po powrocie do kraju pracował jako scholastyk w szkole katedralnej krakowskiej oraz kapelan książęcy Kazimierza Sprawiedliwego i Leszka Białego. Objął urząd prepozyta sandomierskiego, a następnie został wybrany biskupem krakowskim. Uczestniczył w obradach IV soboru laterańskiego. Pięć lat przed śmiercią zrezygnował ze sprawowania urzędu biskupa i osiadł w klasztorze cystersów w Jędrzejowie. W roku 1764 został ogłoszony błogosławionym Kościoła katolickiego.
Wincenty był pierwszym uczonym i pisarzem Polakiem. Jego prekursorska Kronika uważana jest za fundamentalną dla literatury polskiej, gdyż oddziałała w dużym stopniu pośrednio i bezpośrednio na rozwój kultury polskiej. Pisząc traktat o dziejach własnego kraju, Kadłubek wprowadził do rodzimej tradycji, między innymi, dziedzictwo cywilizacyjne starożytnych Grecji i Rzymu, co stało się trwałym elementem kultury polskiej.
Praca Kadłubka była przez wieki powszechnie używana w szkolnictwie, a ponieważ w tekście Kroniki Wincenty pozostawił silne piętno własnych poglądów i osobowości, jego opowieści oraz opinie kształtowały świadomość historyczną i narodową Polaków. Zdania czy zwroty Kadłubka były przytaczane niezliczoną liczbę razy przez tak wielu autorów, że współcześnie używa się popularnych z niego cytatów często bez świadomości, że pochodzą one od mistrza Wincentego.
W XIX i XX wieku uczeni zanegowali wiarygodność tak zwanych podań wincentyńskich o początkach Polski, a także podważyli autorytet Kadłubka jako rzetelnego historyka. Jednocześnie bardzo wysoko ocenili jego umiejętności literackie, wiedzę prawniczą, retoryczną czy filozoficzną. Ich badania wykazały, że Wincenty był przedstawicielem XII-wiecznej szkoły dziejopisarskiej, która wykład historii pojmowała nie jako relację o faktach, ale zestawienie i objaśnienie literackich przykładów. Celem takiego zestawienia było wyjaśnienie czytelnikowi współczesnej mu rzeczywistości poprzez aktualizujący historię morał. Zdaniem badaczy europejskich Kadłubek był jednym z najważniejszych przedstawicieli humanizmu chrześcijańskiego końca XII i początku XIII wieku.
Szczególną rolę odegrała w dziejach Polski myśl polityczna Wincentego. Był on twórcą określenia państwa polskiego mianem Rzeczypospolitej. Według niego Polska nie była własnością monarchy, lecz społeczeństwa rządzącego się prawem stanowionym i wybierającego sobie władców. Tak rozumiana Rzeczpospolita powinna stać się – według Kadłubka – ojczyzną ludzi wolnych, bronioną męstwem swych obywateli, tworzących jeden naród. Całe jego dzieło to traktat historyczny, w którym udowadnia tezę, że najważniejszą wartością w życiu każdego człowieka i całej społeczności jest dobro ojczyzny oraz próbuje odpowiedzieć na pytanie, sformułowane na pierwszych kartach Kroniki: pod kim zaczęło się dzieciństwo naszych konstytucji?
Imię i przydomek Imię Na przywileju dla opactwa cystersów w Jędrzejowie, wystawionym przez Kazimierza Sprawiedliwego w roku 1166, imię Kadłubka zostało podane w formie Vincentius. Podobnie na dokumencie tego samego władcy z roku 1189 – Kadłubek został wpisany na listę świadków jako Vincentius magister.
Sam autor podał swoje imię na kartach Kroniki polskiej w formie Vincencius. W księdze IV, rozdziale 16, pod rokiem 1191 napisał: Vidit enim Vincencius, qui scripsit haec, et scimus quia verum est testimonium eius. Fragment ten uważany jest współcześnie za autentyczny, pochodzący od samego Wincentego. Rękopis eugeniuszowski Kroniki kończy się kolofonem, który jest najprawdopodobniej wstawką kopisty, dopisaną około połowy XIII wieku. W kolofonie tym imię autora zostało podane w formie Vincencius: Finit cronica siue originale regum et principum Polonie edita per magistrum Vincencium Cracouiensem episcopum. W pochodzącym z około połowy XIII wieku Kalendarzu kapituły krakowskiej Kadłubek został również określony jako Vincencius. Pod dniem 8 marca zanotowano w nim: Vincencius episcopus Cracoviensis, qui capitulo contulit decimas in Schow obiit et in Morimundo requiescit (ręką Jana Długosza dodano w XV wieku: id est in Andrzeyow).
Spisany w drugiej połowie XIII wieku Rocznik kapituły krakowskiej podał imię Kadłubka w formie Wincencius: MCCVIII Wincencius canonice electus a papa Innocencio confirmatus est et per Henricum archiepiscopum in episcopum Cracouiensem consecratus est; MCCXXIII Wincencius episcopus Cracouiensis cedit; MCCXXIII Wincencius episcopus Cracouiensis obiit et in Morimundo quiescit. Formę Wincencius zastosowano także w XIV-wiecznym Katalogu biskupów krakowskich.
W XII wieku w możnowładczych rodach polskich zaczęto używać, obok imion rodzimych, także imion chrześcijańskich – najczęściej aniołów, ewangelistów, apostołów i męczenników. Nie jest znany żaden Polak przed Kadłubkiem noszący imię Wincenty. Natomiast kult świętego Wincentego rozpoczął się na ziemiach polskich w roku 1145. Wówczas to Piotr Włostowic pielgrzymował do Magdeburga, skąd przywiózł do Wrocławia relikwie tego starożytnego męczennika. Relikwie te złożył we wzniesionym przez siebie kościele opactwa benedyktynów na Ołbinie. Kadłubek urodził się kilka lat po uroczystej translacji relikwii świętego Wincentego do Ołbina. Historycy powiązali więc jego imię z tym wydarzeniem i przypuszczają, że ojciec przyszłego kronikarza towarzyszył Piotrowi Włostowicowi w wyprawie do Magdeburga, bądź też że istniały w tym czasie jakieś szczególne więzy między rodzinami Kadłubka i Włostowica. O istnieniu takich związków świadczy również tekst Kroniki – Kadłubek wychwalał w nim Piotra Włostowica oraz jego potomków z rodu Łabędziów.
Przydomek Jako pierwszy przydomek Wincentego – w formie Cadlubonis – podał pod koniec XIII wieku, w tekście sporządzonym najprawdopodobniej w roku 1295, autor Kroniki wielkopolskiej. Powołał się on na tekst Kroniki Kadłubka pisząc: Vidit enim Vincencius Cadlubonis. Kopiści Kroniki wielkopolskiej z XV wieku często przekręcali podczas przepisywania niezrozumiały dla nich zapis Cadlubonis na Ladlubonis czy Ladkibonis. Zdaniem badaczy tych rękopisów świadczy to o tym, że w tym czasie drugie imię Wincentego było w skryptoriach nieznane. Natomiast na początku XIV wieku dwa imiona Kadłubka powtórzył za Kroniką wielkopolską anonimowy franciszkanin, autor tzw. Kroniki Mierzwy.
W połowie XV wieku nad jednym z rękopisów Kroniki wielkopolskiej pracował Sędziwoj z Czechła. W tak zwanym rękopisie Sędziwoja zachowały się jego próby wyjaśnienia nieznanego mu skądinąd zapisu Vincencius Cadlubonis. Sędziwoj dodał do tekstu dwie noty marginalne omawiające to zagadnienie. W jednej z nich uznał domniemane drugie imię Kadłubka za przydomek – jego zdaniem Wincenty był dictus Cadlub („zwany Kadłubem”). Natomiast w innym miejscu sprostował formę Cadlubonis, uznając ją za niepoprawnie zapisany patronimik Cadlubowicz.
W drugiej połowie XV wieku Jan Długosz w Żywotach biskupów krakowskich przytoczył informację z Kroniki wielkopolskiej, ale dokonał jej niewielkiej korekty – zdrobnił Cadlubonis na Cadlubkonis – zapisując: Fulcone mortuo, magister Vincentius Cadlubkonis, natione Polonus, de villa Carwow prope Opathow de domo et familia Rose. Najczęściej uczeni tłumaczą tę korektę grubiańskim brzmieniem „Kadłuba”, niestosownym dla rodowodu czy godności biskupa krakowskiego. Według Długosza bowiem, każdy biskup powinien być przedstawicielem nobilitas – z urodzenia, obyczaju i wykształcenia.
Spolszczona z Cadlubkonis Długosza forma Kadłubek – rozumiana jako przydomek lub patronimik – powszechnie przyjęła się w piśmiennictwie XVI wieku wśród autorów piszących w języku ojczystym. Jan Kochanowski używał domniemanego nazwiska Wincentego – Kadłubski – opierając się na nieznanych współcześnie przesłankach. Forma ta jednak nie przyjęła się, a w XVII wieku stosowano wobec autora Kroniki niemal wyłącznie, w języku polskim, określenie Wincenty Kadłubek. W dokumentach beatyfikacyjnych z XVIII wieku nowy błogosławiony określony został jako Vincentius Kadlubek.
Ponieważ „Kadłubkiem” nie nazwał się w Kronice sam Wincenty i nie określano go takim przydomkiem przez całe następne stulecie, część badaczy jest zdania, że zapis Cadlubonis w Kronice wielkopolskiej był czyimś wymysłem lub polegał na nieporozumieniu. Najczęściej przyjmuje się, że autor lub kopista Kroniki wielkopolskiej błędnie odczytał jakiś niejasny zapis z nieznanego współcześnie źródła. Wśród historyków, którzy akceptowali wiarygodność przydomka, występowały trzy stanowiska w sprawie jego znaczenia – Kadłubek mogło oznaczać „syna Kadłuba”, czyli „Kadłubowica”; ojciec Wincentego mógł nosić inne imię, ale zwano go „Kadłubem”; przydomek Wincentego pochodził od nazwy miejscowości, której znaczenie autor Kroniki wielkopolskiej źle zrozumiał i zinterpretował jako patronimik.
Najstarsze poświadczenie funkcjonowania imienia Kadłub w średniowiecznej Polsce pochodzi z roku 1424. Jednak hipoteza, że ojciec Wincentego miał na imię Kadłub, jest współcześnie odrzucana, gdyż odnaleziono dokumenty z drugiej połowy XII wieku, na których jego imię zapisano w formie „Stephanus”. Nie można jednak wykluczyć, że Stefan, ojciec Wincentego, nosił przydomek – nie ma jednak na to żadnych świadectw źródłowych. Ponieważ Stefan należał do stanu rycerskiego, wątpliwe jest, aby nadano mu jeden z przydomków przezwiskowych, których stosowanie znane jest wśród niższych warstw ówczesnego społeczeństwa (np. Głąb, Broda, Gębiec, Golec itp.). Dla XIV wieku poświadczone jest istnienie miejscowości Kadłubiec na Śląsku Opolskim, Kadłubek niedaleko Radomia oraz Kadłubowo koło Płońska na Mazowszu. Dwie pierwsze nazwy wyprowadzane są z „kadłuba” (w znaczeniu wydrążonego pnia drzewa), ostatnia ma charakter patronimiczny. Żadnej z nich nie można powiązać z Wincentym, nie ma więc też dowodu na to, że jego przydomek pochodził od nazwy miejscowości.
Magisterium Część źródeł z XIII i XIV wieku tytułuje Wincentego magistrem („mistrzem”). Tytulaturę taką uwypuklił Jan Długosz, nazywając biskupa krakowskiego magister Vincentius Cadlubkonis. Zwrot ten utrwalił się przez wieki tak bardzo, że w języku polskim termin „mistrz” funkcjonuje niekiedy w formie dodatkowego przydomka autora Kroniki polskiej, zapisywanego dużą literą – jako Mistrz Wincenty Kadłubek, Mistrz Wincenty lub Mistrz Wincenty zwany Kadłubkiem.
Na przełomie XII i XIII wieku tytuł magister pojawiał się na kartach dokumentów w trzech znaczeniach. Mógł oznaczać nauczyciela w sensie ogólnym, stanowisko scholastyka w szkole katedralnej lub też być stopniem naukowym wskazującym na ukończenie wydziału sztuk wyzwolonych.