mały|Wegański posiłek Weganizm – styl życia, którego jedną z cech jest stosowanie diety wegańskiej, czyli rezygnacja ze spożywania produktów zwierzęcych.
Weganie rezygnują ze spożywania nie tylko mięsa, ale także innych produktów pochodzenia zwierzęcego, których wytwarzanie wiąże się z eksploatacją zwierząt, takich jak nabiał, jajka oraz miód. Weganie nie stosują kosmetyków i nie kupują ubrań powstałych z odzwierzęcych surowców (skóry, futra, wełna, jedwab), nie biorą udziału w rozrywkach, w których wykorzystuje się zwierzęta (polowania, rodeo, cyrk). Bojkotują także wszelkie produkty testowane na zwierzętach. Zawieszenie przestrzegania tych zasad dopuszczają tylko wtedy, gdy jest to niezbędne do przetrwania.
Ludzie decydują się na weganizm ze względów etycznych, zdrowotnych, ekologicznych, duchowych, religijnych, społecznych lub ekonomicznych.
Historia stowarzyszeń wegańskich Towarzystwo Wegańskie (ang. Vegan Society) zostało założone w 1944 w Wielkiej Brytanii przez Donalda Watsona oraz Elsie Shrigley w celu zorganizowania wegetarian, którzy nie spożywali nabiału czy innych produktów odzwierzęcych..
Pierwsze stowarzyszenie wegańskie w USA zostało założone w Kalifornii w 1948 przez dr Catherine Nimmo i Rubin Abramowitz i następnie w 1960 włączone do Amerykańskiego Towarzystwa Wegańskiego (ang. American Vegan Society) założonego przez Jaya Dinshaha.
Dziś na całym świecie istnieje wiele towarzystw czy ruchów wegańskich. W Polsce weganizm promuje m.in. Stowarzyszenie Empatia.
W 1994 roku przewodniczący Towarzystwa Wegańskiego Louise Wallis ogłosił 1 listopada Światowym Dniem Wegan.
Definicja Słowo vegan zostało stworzone w 1944 roku przez Donalda Watsona (założyciela Towarzystwa Wegańskiego), który wykorzystał trzy pierwsze i dwie ostatnie litery ze słowa vegetarian.
W 1951 brytyjskie Towarzystwo Wegańskie (Vegan Society) oficjalnie zdefiniowało weganizm jako doktrynę polegającą na niewykorzystywaniu zwierząt. Rozumując w ten sposób, weganizm nie jest więc jakimś zbiorem praktyk, lecz swoistą zasadą, z której pewne praktyki logicznie wynikają.
Towarzystwo Wegańskie używa również innej, bardziej rozszerzonej definicji:
Najbardziej znana w Polsce organizacja promująca weganizm – Stowarzyszenie Empatia – pisze z kolei:
Filozofia
mały|alt=photograph|Carl Lewis, wielokrotny mistrz olimpijski w biegach i skoku w dal został weganinem w 1990 rokuBennett, Jannequin and Lewis, Carl. Very Vegetarian. Thomas Nelson Inc, 2001, s. vii-ix. mały|alt=photograph|Gary L. Francione Weganizm jako styl życia wynika najczęściej z pobudek etycznych. Zgodnie z filozofią praw zwierząt zwierzętom, tak jak ludziom, przysługuje ochrona ich podstawowych interesów, w tym prawa do życia i prawa do wolności od cierpienia. Skoro niemożliwe jest korzystanie z produktów zwierzęcych bez naruszania tych praw, należy zrezygnować z wykorzystywania zwierząt. Oznacza to rezygnację ze spożywania produktów odzwierzęcych, w tym mięsa, mleka, jaj, serów, miodu i innych. Zwykle łączy się to z rezygnacją z noszenia skórzanych ubrań, używania kosmetyków testowanych na zwierzętach oraz ze sprzeciwem wobec rozrywek związanych z wykorzystaniem zwierząt (czyli np. cyrku)http://www.vegansworldnetwork.org/topics.php, http://www.veganvalues.org..
Weganizm żywieniowy Weganie żywieniowi stosują dietę pozbawioną produktów pochodzenia zwierzęcego – z powodów zdrowotnych lub etycznych – ale wciąż korzystają z takich produktów w innych dziedzinach życia. Zgodnie z doniesieniami agencji Associated Press, ponad połowa z 1,5 tys. szefów kuchni ankietowanych w USA powiedziała, że przygotowuje dania wegańskie, a w restauracjach na całym świecie coraz częściej pojawiają się oznaczenia wegańskich potraw w menuHill, Michael. „Vegan diets becoming more popular, more mainstream”, Associated Press, 5 stycznia 2011.
Sherwell, Philip. „Bill Clinton’s new diet: nothing but beans, vegetables and fruit to combat heart disease”, The Daily Telegraph, 3 października 2010. Segal, David. Restaurants’ Best Press: ‘Bill Clinton Ate Here’, „The New York Times”, 25 października 2010. zobacz: Campbell, T. Colin. The China Study. Benbella Books, 2005. Stein, Joel. The Rise of the Power Vegans, „Bloomberg Businessweek”, 4 listopada 2010..
Weganizm ze względów etycznych mały|Peter Singer mały|Uczestnicy Marszu Wyzwolenia Zwierząt w Warszawie namawiający do weganizmu jako metody walki z wykorzystywaniem zwierząt, 4 września 2021.
Etyczni weganie uważają, że weganizm nie jest tylko dietą, ale filozofią, zbiorem zasad i wartości, których poszanowania domaga się poczucie sprawiedliwościhttp://www.veganmainstream.com/feature-interview-gary-francione-talks-about-justice-for-animals http://www.abolitionistapproach.com/veganism-just-another-way-of-reducing-suffering-or-a-fundamental-principle-of-justice-nonviolence/.. Gary L. Francione, filozof zajmujący się filozofią praw zwierząt twierdzi, że weganizm jest nie tylko sposobem na zmniejszenie ilości cierpienia, ale też wyrazem poszanowania fundamentalnej zasady sprawiedliwości i formą wypełnienia treścią zasady non violenceVeganism: Just Another Way of Reducing Suffering or a Fundamental Principle of Justice & Nonviolence? | Animal Rights: The Abolitionist Approach.. Ogólnie filozoficzne podstawy weganizmu w ruchu praw zwierząt mają dwojakie źródła – są to podejście oparte na prawach (deontonomistyczne) i utylitarystyczne. Przedstawicielami tego pierwszego podejścia są m.in. Francione i Tom Regan, drugi zaś sposób argumentacji znajdzie się w filozofii Petera Singera.
Profesor prawa i filozofii na Rutgers School of Law-Newark Gary L. Francione w swoich książkach i artykułach podkreśla, że jakiekolwiek wykorzystywanie zwierząt jest wewnętrznie i inherentnie złe, tak samo jak nieodłącznym złem są niewolnictwo czy rasizm bez względu na to jak surową bądź łagodną formę przybierająhttp://www.abolitionistapproach.com/compassionate-animal-use-is-nonsense/ http://www.abolitionistapproach.com/why-veganism-must-be-the-baseline/#more-4621 Gary L. Francione, Introduction to Animal Rights: Your Child or the Dog?, Philadelphia: Temple University Press, 2000.. Francione podkreśla, że weganizm nie jest żadnym ekstremum, a jedynie konsekwentnym wprowadzeniem w życie słusznej filozofii. „Ekstremalne jest to, że uważamy niektóre zwierzęta za członków naszej rodziny, podczas gdy w tym samym czasie wbijamy widelce w ciała innych zwierząt. Ekstremalne jest myślenie, że jest moralnie do zaakceptowania powodowanie cierpienia i śmierci innych czujących istot tylko dlatego, że lubimy smak produktów zwierzęcych albo dlatego, że lubimy wygląd ubrań zrobionych ze zwierząt”No, Ethical Veganism is Not Extreme | Animal Rights: The Abolitionist Approach. – twierdzi filozof. Dla Francione weganizm jest praktycznym conditio sine qua non dla każdego, kto uważa, że zwierzęta posiadają wewnętrzną wartość. Jeśli ktoś nie jest weganinem, a uważa, że ludzie mają jakiekolwiek obowiązki wobec zwierząt, to tak jakby argumentował na rzecz praw człowieka, jednocześnie nie widząc nic niewłaściwego w niewolnictwie. Amerykanin uważa, że spożywanie produktów pochodzenia zwierzęcego (np. jaj czy nabiału) jest równie niemoralne jak jedzenie mięsa. Krowy i kury nioski żyją dłużej, często w gorszych warunkach niż zwierzęta rzeźne, a i tak kończą w tych samych ubojniach. Profesor Rutgers School of Law-Newark jest krytyczny względem stanowiska konsekwencjonalistycznego, które dopuszcza okazjonalne odejście od weganizmuFrancione, Gary and Garner, Robert. The Animal Rights Debate: Abolition or Regulation. Columbia University Press, 2010, s. 62. zobacz też: Francione, Gary. „Mission Statement”, Animal Rights: The Abolitionist Approach, 1 lutego 2011..
Tom Regan, emerytowany profesor filozofii na North Carolina State University, jest przedstawicielem podejścia opartego na prawach, który twierdzi, że zwierzęta jako podmioty życia (ang. subjects-of-a-life) posiadają wewnętrzną wartość. Dzieje się tak dlatego, że mają one swoje pragnienia, życie emocjonalne, pamięć i zdolność do podejmowania działań nakierowanych na osiągnięcie zamierzonych celów. Z tego też powodu muszą być postrzegane przez człowieka jako cele same w sobie, a nie tylko środki do jego celuRegan, Tom. The Case for Animal Rights. University of California Press, 1983, s. 243.. Regan argumentuje, że prawo podmiotów życia do niebycia krzywdzonymi może być uchylone tylko przez inne, ważniejsze zasady moralne; ale – podkreśla filozof – powody podawane do uzasadnienia spożywania produktów odzwierzęcych – przyjemność podniebienia, wygoda, interes ekonomiczny – nie są wystarczające, by przeważyć na niekorzyść podmiotów życia, jakimi są zwierzętaRegan, 1983, s. 333–334, 394..
Peter Singer, profesor bioetyki na Princeton University, podchodzi do zagadnienia od strony utylitarystycznej. Twierdzi on, że przy podejmowaniu decyzji etycznych nie ma logicznego uzasadnienia, by cierpienie zwierząt traktować mniej poważnie niż analogiczne cierpienie ludzi. Jego zdaniem granicą, od której interesy danego bytu zaczynają się liczyć, jest granica świadomości. Kamień nie ma i nie może mieć interesów, ponieważ nie ma świadomości. Co innego zwierzęta, które są świadome i czujące. Australijczyk nie twierdzi, że zabijanie zwierząt w ogóle jest niedopuszczalne; utrzymuje natomiast, stojąc na stanowisku konsekwencjonalistycznym, że trzeba z niego zrezygnować, jeśli nie jest to konieczne dla naszego przetrwania. Z tego też powodu opowiada się za weganizmem jako najlepszym podejściem i za ciągłym polepszaniem warunków hodowli zwierząt w celu zmniejszenia ich cierpieniaCatherine Clyne, „Singer Says”, „Satya magazine”, 2006, dostęp 4 lutego 2011. Gilson, Dave. „Chew the Right Thing”, Mother Jones, 3 maja 2006. Broudy, Oliver. „The practical ethicist”, Salon, 8 maja 2006.. Singer ze wszystkich prezentowanych do tej pory stanowisk jest najmniej stanowczy i najbardziej skłonny do odstępstw od weganizmu. Zgadza się m.in. na tzw. wyjątek paryski (ang. Paris exemption). Gdy jesteś za granicą, w restauracji i nie masz możliwości zjedzenia posiłku wegańskiego, możesz pozwolić sobie na posiłek wegetariański – uważa bioetyk. Innymi słowy, w sytuacjach wyjątkowych, kłopotliwych można pozwolić sobie na odstępstwo od normyhttps://web.archive.org/web/20110827162917/http://www.utilitarian.net/singer/interviews-debates/200611--.htm http://www.whyvegan.org/the-paris-exemption-explained/ http://www.csmonitor.com/2004/1027/p15s02-lifo.html..
Z kolei Carol J. Adams, weganka i feministka, używa w swojej argumentacji pojęcia „nieobecnego desygnatu” (ang. absent referent) na określenie psycho-socjologicznego oderwania konsumenta od tego, co jest konsumowane. W swojej książce Polityka seksualna mięsa z 1990 r. napisała: „Za każdym mięsnym posiłkiem kryje się nieobecność - nieobecność śmierci zwierzęcia, którego miejsce zajmuje mięso. Nieobecny desygnat jest czymś, co oddziela jedzącego mięso od zwierzęcia i zwierzę od produktu końcowego. Funkcją nieobecnego desygnatu jest oddzielenie «mięsa» od jakiejkolwiek myśli, że było ono kiedyś zwierzęciem, utrzymywanie z dala od mięsa wszelkiego muczenia, gdakania i beczenia, nadzorowanie, abyśmy tego «czegoś» nie zaczęli postrzegać jako «kogoś»” Adams, Carol J. Polityka seksualna mięsa. Feministyczno-wegetariańska teoria krytyczna, tłum. Michał Stefański. Oficyna 21, 2022, s. 26-27..
Weganizm ze względów społeczno-politycznych mały|Prowegańskie hasła na Marszu Wyzwolenia Zwierząt w Warszawie w 2022.