Retwizan (ros. Ретвизан), następnie Hizen (jap. 肥前) – pancernik rosyjskiej Cesarskiej Marynarki Wojennej z początku XX wieku, należący do generacji przeddrednotów, zbudowany w USA. Nazwany na pamiątkę szwedzkiego okrętu liniowego „Rättvisan” (pol. Sprawiedliwość), zdobytego przez Rosjan w 1790 roku, był piątym i ostatnim okrętem marynarki rosyjskiej noszącym tę nazwę. W momencie wejścia do służby był jednym z najlepszych okrętów tej klasy na świecie, mimo to pozostał jedyną zbudowaną jednostką swojego typu. Odznaczył się w walkach pod Port Artur podczas wojny rosyjsko-japońskiej, będąc jednym z dwóch najsilniejszych okrętów rosyjskiej eskadry obok pancernika „Cesariewicz”. Okręt ten był szczególny także z powodu liczby służących na nim Polaków i zajmowanych przez nich stanowisk, z dowódcą okrętu włącznie. Zatopiony w bazie Port Artur w grudniu 1904 roku przez japońską artylerię, służył następnie po wydobyciu i remoncie pod banderą japońską jako „Hizen” do początku lat 20., biorąc ograniczony udział w I wojnie światowej. Po wycofaniu został zatopiony w 1924 roku jako okręt-cel.
Okręt miał wyporność normalną w granicach 13 tysięcy ton i długość 117,9 m. Napędzały go maszyny parowe, pozwalające na osiąganie prędkości do 18 węzłów. Uzbrojenie główne stanowiły cztery działa kalibru 305 mm w dwóch wieżach, uzupełniane przez 12 dział kalibru 152 mm i lżejszą artylerię.
Historia Daty do 1905 roku w kalendarzu juliańskim (starego stylu), po ukośniku w gregoriańskim
thumb|left|„Retwizan” przed wodowaniem Pancernik „Retwizan” został zbudowany w ramach rosyjskiego programu z 1898 roku wzmocnienia floty dla potrzeb Dalekiego Wschodu, w związku z rozbudową floty japońskiej. Głównym elementem programu była budowa pięciu pancerników o wyporności do 12 000 ton, z tego część okrętów miała być zamówiona za granicą. Na skutek osobistego przyjazdu właściciela amerykańskiej stoczni William Cramp & Sons w Filadelfii Charlesa Crampa i jego zabiegów u władz rosyjskich, rząd rosyjski zawarł z nim umowę na budowę jednego pancernika oraz krążownika „Wariag”. Oferta Crampa została wybrana i umowa podpisana w nadzwyczaj szybkim tempie, z ominięciem konkursowej procedury połączonej z oceną przez Morski Komitet Techniczny (MTK), do której stanęły inne stocznie. Okoliczności takiego zawarcia umowy z Crampem nie zostały wyjaśnione – być może wynikały z animozji między MTK a Głównym Zarządem Budowy Okrętów i Zaopatrzenia (GUKiS), który uzyskał w tej sprawie poparcie zwierzchnika marynarki – wielkiego księcia Aleksego, lub też grały rolę inne względy pozamerytoryczneRafaił M. Mielnikow: „Bronienoscy tipa Borodino” (Броненосцы типа «Бородино»), Sankt Petersburg 1996.
Ponieważ projekt okrętu nie był jeszcze gotowy w chwili podpisania umowy, w celu nadzoru nad projektowaniem i budową pancernika skierowano 13/25 czerwca 1898 roku do USA komisję pod przewodnictwem komandora Michaiła Danilewskiego. Danilewski, forsując wytyczne MTK, popadł jednak w konflikt z Crampem, w rezultacie został na skutek jego zabiegów odwołany i 10/22 listopada 1898 roku zastąpił go Polak w służbie carskiej, komandor Edward Szczęsnowicz. Mimo uznania opracowanego projektu za udany, Rosja nie zamówiła jednak dalszych jednostek tego typu, wybierając w zamian jako standardowy typ pancernika dla Dalekiego Wschodu wariant francuskiego „Cesarewicza”, budowany jako typ Borodino (ponownie za takim wyborem stały najwyraźniej personalne ambicje instytucji odpowiedzialnych za marynarkę i ich układy na dworze carskim).
thumb|„Retwizan” w 1902 w USA przed wyruszeniem do Rosji Budowę pancernika rozpoczęto w Filadelfii prawdopodobnie jesienią 1898 roku, a prace na pochylni w grudniu tego roku, pod numerem budowy 300. Car zaakceptował dla pancernika nazwę „Retwizan” (Ретвизан) 21 grudnia 1898 roku, a wciągnięto go na listę floty 11 stycznia 1899 roku, razem z innymi okrętami programu dla potrzeb Dalekiego Wschodu. Oficjalne położenie stępki miało miejsce dopiero 17/29 lipca 1899 roku, kiedy wykonane było już ok. 1000 ton konstrukcji kadłuba. Wodowanie kadłuba miało miejsce 10/23 października 1900 roku. Mimo szybkiego tempa robót, budowa miała opóźnienia z powodu zmian dokumentacji wymaganych przez stronę rosyjską, konieczności przyspieszenia prac przy krążowniku „Wariag” oraz opóźnienia w dostarczeniu wież artyleryjskich z Rosji (produkcji Zakładu Metalliczeskiego z Petersburga). W dniach 8–11 października 1901 roku miały miejsce próby odbiorcze okrętu, po czym stocznia usuwała do stycznia dostrzeżone usterki. „Retwizan” w końcu został odebrany i wszedł do służby rosyjskiej, podnosząc banderę i rozpoczynając kampanię 10/23 marca 1902 roku. Mimo że budowa opóźniła się w stosunku do planowanego oddania do służby w kwietniu 1901, był to i tak rekordowy czas budowy spośród ówczesnych rosyjskich pancerników (wliczając budowany we Francji „Cesariewicz”) i strona rosyjska nie żądała kar umownych, także z przyczyn częściowego udziału w opóźnieniu. Przy tym, jakość prac była oceniona jak bardzo dobra. Budowa, bez uzbrojenia i wież dostarczonych z Rosji, kosztowała 4 358 000 dolarów (8 628 840 rubli) oraz 489 839 dolarów za prace dodatkowe, głównie nie sprecyzowany w kontrakcie pancerz Kruppa (łącznie 4 847 839 dolarów – 9,6 mln rubli)Około 123 miliony współczesnych dolarów (). Same wieże dział kosztowały 502 tys. rubli.
Okręt otrzymał nazwę po zdobytym 22 czerwca 1790 roku przez fregatę „Wenus” w czasie bitwy pod Sveaborgiem szwedzkim 64-działowym okręcie liniowym „Rättvisan” (Sprawiedliwość), służącym następnie we flocie rosyjskiej pod oryginalną nazwą zapisaną fonetycznie jako „Ретвизан” („Rietwizan”)W artykule zastosowano transkrypcję „Retwizan” stosowaną w polskiej literaturze (m.in. Jan Gozdawa-Gołębiowski: Od wojny krymskiej do bałkańskiej, Gdańsk 1985; Józef Wiesław Dyskant: Port Artur 1904, Warszawa 1996), w związku z obcym pochodzeniem nazwy własnej.. Nazwę tę, dla upamiętnienia zwycięstwa nad Szwedami, nosiły następnie w rosyjskiej flocie trzy dalsze okręty liniowe: dwa żaglowe wyposażone w 74 armaty i parowo-żaglowy wyposażony w 84 armaty.
Opis konstrukcyjny Konstrukcja i ocena Cramp początkowo proponował pancernik wzorowany na amerykańskim „Iowa”, zwodowanym w jego stoczni w 1896 roku, lecz z uwagi na jego słabe parametry – przede wszystkim prędkość i zasięg, spotkało się to ze sprzeciwem Morskiego Komitetu Technicznego (MTK), który określił podstawowe wymagania dla projektu. Wśród nich była prędkość 18 węzłów i zasięg pływania 8300 mil morskich; określono też precyzyjnie zestaw uzbrojenia, które miało być dostarczone przez stronę rosyjską. MTK proponował w zamian rozwinięcie rosyjskiego typu Pierieswiet, którego dokumentację, jak też najnowszego czarnomorskiego pancernika „Potiomkin”, dostarczono Crampowi do zapoznania się. Ostatecznie zaprojektowany okręt łączył cechy konstrukcji amerykańskich, zwłaszcza typu Illinois i pewne cechy konstrukcji rosyjskich. Warto zauważyć, że typ Illinois dla marynarki USA, do którego należał budowany u Crampa USS „Alabama” – wodowany w 1898, miał słabszy pancerz Harveya i był wolniejszy. W rezultacie, powstał bardzo udany i nowoczesny okręt jak na swoje czasy, o zrównoważonych charakterystykach, mimo umiarkowanej wielkości, narzuconej kontraktem. Przy uzbrojeniu typowym dla pancerników tego okresu, jego opancerzenie zapewniało najlepszy ówczesny stopień ochrony, wykorzystując najnowszą stal pancerną Kruppa. Miało ono racjonalny układ, w którym gruby pancerz zapewniał ochronę mechanizmów istotnych dla ruchu okrętu przed pociskami przeciwpancernymi, a spora powierzchnia burt była chroniona cieńszym pancerzem przed stosowanymi powszechnie na przełomie wieków pociskami wybuchowymi. „Retwizan” miał najwyższy stosunek masy pancerza do wyporności projektowej spośród rosyjskich pancerników tego okresu – 25,9%. Był on zarazem pierwszym okrętem budowanym w USA, w którym zastosowano stal Kruppa – dla marynarki amerykańskiej zaczęto ją stosować dopiero od pancerników typu Maine, budowanych od 1899 roku. Okręt główny tego typu USS „Maine”, budowany w stoczni Crampa, zaprojektowany został przy wykorzystaniu doświadczeń z „Retwizana”, miał także podobną trzykominową sylwetkę. „Retwizan” był przy tym pierwszym nowoczesnym pancernikiem zbudowanym w USA na eksportNa podstawie Roger Chesneau, Eugène Kolesnik: Conway's All the World's Fighting Ships, 1860-1905, Conway Maritime Press, London, 1979, .
„Retwizan” prezentował lepszy poziom od pozostałych rosyjskich pancerników; porównywalny z nim był jedynie „Cesariewicz”, który miał wprawdzie grubszy główny pas pancerny i pancerz wież oraz rzadko wówczas spotykany system biernej ochrony przeciwtorpedowej kadłuba, lecz ogólnie mniejszą powierzchnię opancerzenia i mało udane rozmieszczenie artylerii średniej w wieżach. Zdaniem niektórych autorów, błędem strony rosyjskiej był wybór „Cesarewicza” jako bazy do opracowania standardowych rosyjskich pancerników, gdyż projekt „Retwizana” był dostępny szybciej, co mogło wpłynąć na wcześniejszą budowę nowych pancerników. Był on także bardziej technologiczny i podobny do projektów już znanych rosyjskim stoczniom, z artylerią średnią w kazamatach zamiast w komplikujących projekt wieżach, a sam kontraktowy czas budowy okrętu prototypowego był prawie półtora raza krótszy od „Cesariewicza” (30 wobec 46 miesięcy). Warto także zauważyć, że pancerniki typu Retwizan mogłyby z dużym prawdopodobieństwem spisać się lepiej w bitwie pod Cuszimą, niż czwórka typu Borodino; przy tym na skutek wprowadzonych zmian, seryjne pancerniki typu Borodino miały słabsze opancerzenie zarówno od „Cesariewicza”, jak i „Retwizana”. Co więcej, „Retwizan” okazał się o ponad 1,5 mln. rubli tańszy od „Cesariewicza” i podobny w cenie do „Oslabii”. „Retwizan” nie ustępował japońskiemu pancernikowi „Mikasa” budowy brytyjskiej, prezentującemu ówczesne szczytowe osiągnięcia w dziedzinie konstrukcji okrętów. W szczególności podobny był schemat i grubość pancerza kadłuba, natomiast „Mikasa” miał jedynie nieco lepsze opancerzenie artylerii, lecz był większym okrętem, nie wiązanym nieracjonalnymi rosyjskimi ograniczeniami wyporności. Z rosyjskich nowych projektów podobny do „Retwizana” był „Potiomkin”, będący dalekim rozwinięciem typu Pierieswiet, lecz miał on mniejszą prędkość, a jego budowa trwała znacznie dłużej. Za jedyną wadę „Retwizana” Rosjanie uważali zastosowanie kotłów parowych Niclausse’a, w teorii lżejszych i wydajniejszych, ale bardziej problematycznych w obsłudze i „kapryśnych” (władze rosyjskie zgodziły się na ustępstwo w tej kwestii wobec Crampa, mimo przyjęcia w rosyjskiej flocie standardowych kotłów Belleville’a), lecz poza jedną awarią w drodze do Rosji, dzięki starannej obsłudze nie sprawiały później w praktyce większych kłopotów.
Opis ogólny i kadłub thumb|„Retwizan” w latach 1902-1903 Architektura „Retwizana” była typowa dla przeddrednotów końca XIX wieku, z gładkim pokładem i uzbrojeniem głównym w dwóch wieżach na dziobie i rufie. Na śródokręciu pomiędzy wieżami była centralna nadbudowa, której ściany stanowiły przedłużenie burt. Z przodu i tyłu umieszczone były na niej dwie niewielkie nadbudówki, połączone z rurowymi masztami bojowymi z platformami lekkich działek (marsami bojowymi). Dziobowa nadbudówka obejmowała pancerną na dolnym piętrze i przeszklony pomost nawigacyjny na górnym; na jej dachu znajdował się jeszcze odkryty pomost. Pomiędzy nadbudówkami znajdowały się trzy wysokie stosunkowo cienkie kominy, a po ich bokach – łodzie ratunkowe i kutry spuszczane za pomocą żurawi. Dziobnica miała formę taranową. Okręt miał pełniejsze linie kadłuba od innych rosyjskich pancerników (stosunek 0,678). W odróżnieniu od nich, nie tylko udało się uniknąć przeciążenia konstrukcji po zbudowaniu, ale jeszcze uzyskano zapas wyporności 335,7 t, co świadczyło o dobrym poziomie projektu i wykonawstwa.