Karol Fryderyk Libelt (ur. 8 kwietnia 1807 w Poznaniu, zm. 9 czerwca 1875 w Brdowie) – polski filozof mesjanistyczny, działacz społeczny i polityczny, prezes Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.
Życiorys Urodził się w Poznaniu, na Chwaliszewie. Był synem szewca, który miał niemieckie korzenie. Ukończył Gimnazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu, w latach 1826–1830 studiował w Berlinie filologię klasyczną, filozofię i nauki matematyczno-przyrodnicze. Był tam ulubionym uczniem Hegla. W 1830 obronił doktorat i odbył krótką podróż poznawczą po Europie. Po powrocie do Polski wziął udział w powstaniu listopadowym jako artylerzysta, co zamknęło mu na kilka lat drogę do pracy nauczyciela. Postawa w kilku powstańczych bitwach przyniosła mu awans na podporucznika i krzyż Orderu Virtuti Militari.
Działalność społeczna i polityczna W 1840 mógł otworzyć w Poznaniu pensjonat dla uczniów, podjął także pracę nauczyciela w gimnazjum. Zaangażował się w działalność publicystyczną, publikował na łamach pism poznańskich (Tygodnik Literacki) i warszawskich, zainicjował wydawanie Dziennika Domowego i Roku ... pod względem oświaty, przemysłu i wypadków czasowych (1843–1846).
W latach 1841–1843 brał udział w cyklu wykładów – odczytów publicznych, zorganizowanych z inicjatywy Tytusa Działyńskiego w Sali Czerwonej Pałacu Działyńskich w Poznaniu, gdzie prowadził wykłady z zakresu estetyki. Teodor Teofil Matecki wykładał fizykę i chemię, Jędrzej Moraczewski – historię Polski i Słowiańszczyzny, Jakub Krotowski-Krauthofer – metodologię prawa, I. Lipski – agronomię, a Fabian Sarnecki uczył malarstwa.
Działał w kilku organizacjach, m.in. Towarzystwie Naukowej Pomocy (od 1841). Od 1838 należał do komitetu współpracującego z Towarzystwem Demokratycznym Polskim (tzw. Komitet Libelta), zajmującego się przygotowaniami powstania w Wielkopolsce. Był wyznaczony na reprezentanta Poznania w przyszłym Rządzie Narodowym. W związku z tym opracował powstańczą proklamację, będącą później podstawą manifestu krakowskiego. Aresztowany przez władze pruskie i postawiony przed sądem, został w procesie berlińskim skazany na 20 lat twierdzy (1847). Był jednym z założycieli Towarzystwa Przemysłowego Polskiego w Poznaniu w 1848 rokuPamiętnik Jubileuszowy Towarzystwa Przemysłowego w Poznaniu 1848–1923, Poznań 1923, s. 7.. thumb|Karol Libelt
Libelt na prośbę Edwarda Raczyńskiego opracował również instrukcję dla pracownika planowanego przez Raczyńskiego przysionka śmierci – kostnicy przeznaczonej dla osób obawiających się pogrzebania żywcem.
Uwolniony przez wydarzenia rewolucji 1848 powrócił do Poznania i został członkiem Komitetu Narodowego. Początkowo był zwolennikiem porozumienia z Prusami i wojny z Rosją, ale widząc fiasko tej opcji poparł tzw. wojnę ludową. Po niepowodzeniu walki zbrojnej zaangażował się w działalność Ligi Polskiej (1848–1850) oraz reprezentował poznańskie w parlamencie we Frankfurcie. Brał także udział w zjeździe polskim we Wrocławiu i Kongresie Słowiańskim w Pradze (1848), gdzie wystąpił z koncepcją niepodległej Polski jako państwa federacyjnego. Był jednym z autorów Manifestu zboru słowiańskiego do ludów Europy. W 1849 został wybrany do parlamentu pruskiego i kierował Kołem Polskim, ale wkrótce złożył mandat i skoncentrował się na pracy wydawniczej i publicystycznej w Dzienniku Polskim.
Po 1850, kiedy to odziedziczył Czeszewo, ograniczył działalność, chociaż ponownie pełnił mandat poselski i kierował Kołem Polskim, wielokrotnie występując w sprawach polskich. Aktywność polityczną zastąpił pracą organiczną. Był w gronie założycieli Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk i od 1868 pełnił funkcję jego prezesa. Działał także w innych organizacjach: w 1867 założył w Czeszewie kółko rolnicze. W kwietniu 1869 roku odbył naukową podróż do Galicji. Odwiedził wówczas z wykładami Kraków i Lwów, był serdecznie przyjmowany przez mieszkańców obu miast. Szczególną pamiątką z tej podróży jest album wręczony filozofowi przez młodzież akademicką, zawierający karty z ponad 300 podpisami słuchaczy Uniwersytetu Jagiellońskiego i Instytutu Technicznego w KrakowieA. Baszko, Podróż naukowa Karola Libelta do Galicji w 1869 roku i rękopiśmienna pamiątka po niej w zbiorach Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, „Biblioteka. Rocznik Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu” 21 (30), Poznań 2017, s. 43–77.. Do albumu dla Libelta wpisali się m.in. Michał Hieronim Bobrzyński, Karol Stanisław Olszewski czy Tadeusz BrowiczAlbum jest obecnie przechowywany w zbiorach specjalnych Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu; https://www.wbc.poznan.pl/publication/528148..
Był dwukrotnie żonaty. Pierwsza żona Elżbieta z Jaworskich Libelt zmarła krótko po ślubie (ślub i śmierć Elżbiety w roku 1834), z drugą, Marią z Szumanów Libelt, miał pięcioro dzieci: córki Felicję Anielę Libelt (1841–1845), Kazimierę z Libeltów Bendowską, Stanisławę z Libeltów Łepkowską, oraz dwóch synów: Pantaleona Libelta (ur. 1839) oraz Karola Libelta (1843–1863). Syn Karol zginął w powstaniu styczniowym, w potyczce pod Osowiem w okolicach Brdowa.
Zmarł 9 czerwca 1875 roku i został pochowany w Czeszewie.
Filozofia
Jako filozof Libelt dążył do stworzenia systemu filozofii narodowej (por. mesjanizm polski). Miała ona stanowić kompilację różnych współczesnych mu kierunków umysłowych, w oparciu o polską kulturę epoki romantyzmu. System filozoficzny Libelta przypomina intuicjonizm Henriego Bergsona. Filozofia ta oparta jest na mesjanizmie i heglizmie. Centralnym punktem jej oparcia jest stwierdzenie, że dialektyka rzeczywistości nie polega na logosie, sile rozumowej, fenomenie rozumu, ale na jednostce czucia – umie. Dialektyka zbudowana na umie (pochodzi od słowa umieć, umysł i końcówki rodzaju nijakiego w łacinie „-um”, dlatego filozofia nazywana jest umicką, bądź umysłową) budzi ontologię czucia – owo czuję, więc jestem. Jest więc to filozofia irracjonalna. Oparta na fenomenologii budzi przekonanie, że byty są formami umu i przejawiają się jako odczuwalne siły życiowo-egzystencjalne. Libelt jednak nie buduje egzystencjalizmu na takim umownym Élan vital, ale sięga do historiozofii Hegla i Wrońskiego. Przejawianie się umu w historii przypada na okres właśnie jego pracy. W epokach poprzednich wedle Libelta dominowali Niemcy – była to epoka rozumu, racjonalizmu i empiryzmu. Ludy słowiańskie włączając się do światowej kultury tworzyć mają w jego czasach filozofię dotąd nieznaną – opartą nie na doświadczeniu czy rozumie, ale na uczuciu, które jest właściwym świadectwem osobistym każdego bytu. Wedle Libelta epoka Słowian, głównie Polaków, będzie tą, w której ci ostatni udowodnią istnienie Boga, tak iż będzie to niewątpliwe, bo oparte na świadectwie umu. Mesjanistyczna nauka obudzić miała ducha narodu, zainicjować nowe prądy polityczne i Polska jako nauczyciel narodów miała zunifikować myśl ludzką w umie.
Byty Libelta są antropomorficzne. Bóg mesjanizmu był osobowy – byty też. Byt tu istotnie określa świadomość. Byt odczuwa. Filozofia czującego bytu określa ontologię narodową Polaków. Nie trudno doszukać się paraleli – Libelt był tylko jednym z piewców owej filozofii czucia. Bez trudu odnaleźć można byt czujący w Wielkiej improwizacji Dziadów Mickiewicza. Czucie przejawia się we wszystkich filozoficznych tekstach tego poety. Czucie i bezbrzeżność bytu i niebytu wobec czucia jest obecne w Balladach i romansach. Chwałę czucia głoszą główni twórcy romantyzmu polskiego – Juliusz Słowacki, Zygmunt Krasiński, Antoni Malczewski, a także Cyprian Kamil Norwid, zaliczający się do klasycyzmu, romantyzmu i parnasizmu europejskiego jednocześnie. Objawia się to nawet w muzyce Chopina – muzyczne subtelności i teoria powstawania dźwięku melodycznego opisywane są przez tegoż kompozytora jako wyrażenie ducha tak by były one odczuwalne, a nie odbierane rozumem, jak pragnie przy swoich dziełach na przykład Ludwig van Beethoven. Libelt był więc niejako koneserem i inicjatorem powstającego zjawiska kultury polskiej. Jeśli chodzi o ową filozofię słowiańską – istotnie zainicjował Libelt irracjonalizm słowiański. Irracjonalną filozofię będą głosić nie tylko August Cieszkowski, czy Bergson (którego ze względu na pochodzenie i gloryfikowanie tradycji słowiańskich można uznać za prekursora odmiany filozofii słowiańskiej), ale także Lew Tołstoj, Lew Szestow i Nikołaj Bierdiajew. Szestow powracając do paradoksu Epimenidesa uznał, że możliwe jest uchwycenie tylko nieoczywistości. Ta z kolei będzie najlepszym sposobem dowodzenia prawdy. Wkład Libelta w filozofię europejską jest więc ogromny tym bardziej, że obok Cieszkowskiego i Towiańskiego jest twórcą polskiej filozofii narodowej. Na estetyce Karola Libelta opierał się Heliodor Święcicki, przedstawiciel poznańskiej myśli filozoficzno-lekarskiej w obrębie polskiej szkoły filozofii medycyny, który głosił pogląd, że lekarz jest artystą oraz uznał ludzki organizm za przedmiot estetyczny, który podlega lekarskiemu działaniu realizującemu intencję estetycznąJ. Barański, J. Zamojski, Heliodor Święcicki, [w:] Polska szkoła filozofii medycyny. Przedstawiciele i wybrane teksty źródłowe, pod redakcją Michała Musielaka i Jana Zamojskiego, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Medycznego im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu, Poznań 2010, s. 230..
Niektóre prace O odwadze cywilnej. O miłości ojczyzny. Kwestia żywotna filozofii. System umnictwa, czyli filozofii umysłowej. Estetyka, czyli umnictwo piękne (1849) Poznań; Nakładem Księgarni Jana Konstantego Żupańskiego. Pisma różne. Listy. Mowa dr. Karola Fryderyka Libelta, którą miał na obronę swoją przed Królewskim Kameralnym Sądem w Berlinie na posiedzeniu dnia 7go. września 1847.
W kulturze Jest jednym z bohaterów polskiego serialu historycznego Najdłuższa wojna nowoczesnej Europy w reżyserii Jerzego Sztwiertni. Odtwórcą jego roli był Józef Fryźlewicz.
Przypisy
Bibliografia Maciej Bukowiecki, Mowa nad grobem ś.p. dr Karola Libelta (ur. 8 kwietnia 1807 w Poznaniu, um. 9 czerwca w Brdowie pod Gołańczą) miana w Czeszewie d. 14 czerwca 1875, Wągrowiec 1875. Irena Kosmowska, Karol Libelt jako działacz polityczny i społeczny ur. 1807 um. 1875, Poznań 1918. Andrzej Wojtkowski, Karol Libelt: w 50 rocznicę śmierci, Poznań 1925. Andrzej Wojtkowski, Karol Libelt jako wychowawca, Poznań 1927. Zdzisław Grot, Życie i działalność Karola Libelta (1807–1875), Poznań 1977. Adam Galos, Karol Libelt, w: Wielkopolski Słownik Biograficzny, Warszawa-Poznań 1981. Witold Jakóbczyk, Przetrwać nad Wartą 1815–1914, 55. część cyklu „Dzieje narodu i państwa polskiego”, Warszawa 1989. Polska szkoła filozofii medycyny. Przedstawiciele i wybrane teksty źródłowe, pod redakcją Michała Musielaka i Jana Zamojskiego, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Medycznego im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu, Poznań 2010. K. Libelt, Rozprawa geologiczno – antropologiczna, wstęp, wybór i opracowanie tekstu J. Linetty, Lednica 2013.
Linki zewnętrzne Rękopisy Karola Libelta w serwisie Polona. Karol Libelt, Internetowy Polski Słownik Biograficzny [dostęp 2022-03-10].
Kategoria:Członkowie Ligi Polskiej (1848–1850) Kategoria:Członkowie Towarzystwa Przemysłowego Polskiego w Poznaniu Kategoria:Polacy – więźniowie polityczni w zaborze pruskim Kategoria:Polacy w Wiośnie Ludów Kategoria:Polscy działacze społeczni zaboru pruskiego Kategoria:Uczestnicy Zjazdu Słowiańskiego w Pradze 1848 Kategoria:Działacze polistopadowych organizacji rewolucyjnych i niepodległościowych Kategoria:Prezesi Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk Kategoria:Polscy filozofowie XIX wieku Kategoria:Powstańcy wielkopolscy (1846) Kategoria:Członkowie Komitetu Narodowego (powstanie wielkopolskie 1848) Kategoria:Polscy posłowie do pruskiego Landtagu w Berlinie Kategoria:Posłowie do Parlamentu frankfurckiego Kategoria:Urodzeni w 1807 Kategoria:Zmarli w 1875 Kategoria:Odznaczeni Orderem Virtuti Militari (powstanie listopadowe) Kategoria:Biografie kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Ludzie urodzeni w Poznaniu Kategoria:Żołnierze artylerii powstania listopadowego