Brus (początkowo Bruss, także Brussa) – dawna gmina wiejska istniejąca do 1946 roku w woj. łódzkim. Siedzibą władz gminy była początkowo Łódź, a następnie Brus (obecnie część dzielnicy Polesie w Łodzi)Główny Urząd Statystyczny w Warszawie: Województwa centralne i wschodnie Rzeczypospolitej Polskiej – podział na gminy według stanu z dnia 1.IV 1933 roku, Książnica-Atlas, Lwów 1933..
1867–1918 Za Królestwa Polskiego gmina Brus należała do powiatu łodzińskigo (łódzkiego) w guberni piotrkowskiejPostanowienie z 17 (29) września 1866, ogłoszone 5 (17) stycznia 1867 (Dziennik Praw, rok 1866, tom 66, nr 219, str. 279)Postanowienie z 29 grudnia 1867 (10 stycznia 1868), ogłoszone 8 (20) lutego 1868 (Dziennik Praw, rok 1868, tom 67, nr 228, str. 359).
18 października 1906 z gminy Brus wyłączono część wsi Brus, część wsi Karolew, część wsi Rokicie Stare i część wsi Rokicie Nowe, włączając je do ŁodziRozporządzenie R.M. z dnia 18.10.1906 r..
18 sierpnia 1915 z gminy Brus wyłączono część wsi Rokicie Stare, część wsi Rokicie Nowe, część wsi Rokicie Wójtostwo oraz część folwarku Brus II i III, a obszar ten o ogólnej powierzchni 239,8068 ha włączono do ŁodziRozporządzenie Cesarsko-Niemieckiego Prezydenta Policji z dnia 18.08.1915 r..
1919–1939 W okresie międzywojennym gmina Brus należała do powiatu łódzkiego w woj. łódzkim.
24 lutego 1923 roku z gminy Bruss wyłączono osadę Ruda Pabianicka oraz miejscowości Nowe Rokicie i Chachuła i utworzono z nich miasto Ruda Pabianicka... W związku z tym, ludność gminy zmalała o 5127 (z 8168 do 3041) i obejmowała miejscowości: Bruss (wieś i folwark), Gadka Nowa (wieś), Gadka Stara (wieś), Nowy Józefów (wieś), Retkinia (wieś), Rokicie Stare (wieś), Rokicie-Wójtowstwo (wieś) i Smólsko (kolonia i folwark)Skorowidzu miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej.
1 kwietnia 1927 roku siedzibę gminy Bruss przeniesiono z Łodzi do folwarku Brus; równocześnie do gminy Brus przyłączono część obszaru zniesionej gminy Rszew (Srebrną), a także część obszaru gminy Rąbień (Stare Złotno, Leonów, Dąbrowę, Hutę Jagodnicę, Nowe Złotno i Cygankę), natomiast część obszaru gminy Brus włączono do gminy Gospodarz (Gadkę Starą, Gadkę Nową i Rudę Las)..
1 września 1933 gminę Brus podzielono na 9 gromad (sołectw)Łódzki Dziennik Wojewódzki. 1933, nr 18, poz. 229..
Bruss – wieś i folwark Bruss оraz remiza Kolejek Dojazdowych; Cyganka – kolonia Cyganka; Jagodnica – kolonia Huta Jagodnica i wieś Dąbrowa; Nowe Złotno – wieś, folwark Jagodnica Złotno i kolonia Jagodnica Złotno (A, B); Nowy Józefów – wieś Nowy Józefów oraz wieś i folwark Smulsko; Retkinia – wsie Retkinia-Brzózki, Retkinia-Zagrodniki, Retkinia-Piaski, Retkinia-Długa Kolonia, Retkinia-Działy i Retkinia-Mała Kolonia; Rokicie – wsie Rokicie Stare i Rokicie Wójtostwo; Srebrna – wieś i folwark Srebrna, wieś Srebrna Dąbrowa i wieś Srebrna-Smulsko; Stare Złotno – wsie Stare Złotno i Leonów.
Ponadto 15 marca 1937 gromadę Rokicie podzielono, tworząc z części wsi Rokicie Stare (graniczącej z gruntami miasta Łodzi do ulicy Obywatelskiej) nową gromadę o nazwie Rokicie NoweŁódzki Dziennik Wojewódzki. 1937, nr 6, poz. 80 (bez związku z wsią Nowe Rokicie, włączoną już w 1923 roku do miasta Ruda Pabianicka).
1939–1944 Po wybuchu II wojny światowej, gminę włączono do III Rzeszy. 1 stycznia 1940 Łodzi (odtąd Litzmannstadt) nadano uprawnienia miasta wydzielonego. Tego samego dnia Niemcy wcielili w granice miasta rozległe tereny przyległe, o powierzchni kilkakrotnie większej od dotychczasowej Łodzi (m.in. miasto Ruda Pabianicka, Brus, Radogoszcz, Łagiewniki, Nowosolną, Wiskitno, Chojny i inne)Atlas Historyczny Miasta Łodzi (Mapa rozwoju terytorialnego Łodzi).
PRL Po zajęciu Łodzi przez wojska sowieckie 19 stycznia 1945, rządy w Łodzi przejęła polska administracja. Ponieważ nowe władze państwowe nie uznały zmian administracyjnych wprowadzonych przez okupanta niemieckiego., przywrócono granice miasta z sierpnia 1939. Doprowadziło to do paradoksalnej sytuacji, kiedy to miejscowości włączone przez Niemców w granice Łodzi odzyskały swój samodzielny bytBandurka M., 1995; Koter M., Geneza układu przestrzennego Łodzi, 1969 (s. 162-163), a co z kolei uniemożliwiało szybkie porządkowanie spraw miasta po wyzwoleniu spod okupacji niemieckiej.
Ponieważ już wcześniej, 10 września 1944, Łódź zaliczono do województw miejskich. wywarło to niewątpliwie duży wpływ na decyzję rządu o powrocie do miasta większości obszarów włączonych do Łodzi w 1940 podczas okupacji niemieckiej. I tak już po ponad roku, 13 lutego 1946, powrócono do zmian niemieckich, w związku z czym gmina Brus została ponownie zniesiona, s. 66 (PDF – 2), kol. 1.: większą część jej obszaru włączono do Łodzi: w całości gromady: Bruss, Cyganka, Nowe Złotno, Retkinia, Rokicie i Stare Złotno oraz wieś Smulsko z gromady Nowy Józefów oraz utworzoną w 1937 roku gromadę Rokicie Nowe; poza Łodzią pozostały zatem tylko: w całości gromady Jagodnica i Srebrna oraz częściowo gromada Nowy Józefów (bez wsi Smulsko).
Niejasna jest kolejna przynależność administracyjna gromad nie włączonych do Łodzi w 1946 roku. W spisach powojennych w miejsce gromady Jagodnica figuruje gromada Dąbrowa w granicach gminy Rąbień, natomiast gromady Nowy Józefów i Srebrna już nie są podawaneInformator adresowy miast i gmin wiejskich Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa: Instytut Wydawniczy Kolumna, 1948.Wykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1.VII 1952 r., PRL, GUS, Warszawa., choć pod względem geograficznym winny przypaść gminie Rąbień.
Natomiast te trzy gromady wymienione są jako przynależne do gminy Brus w związku z reorganizacją administracji wiejskiej jesienią 1954. Gromady Srebrna i Nowy Józefów włączono "wyłączono z gminy Brus" i włączono do Konstantynowa ŁódzkiegoUchwała Nr 26/54 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi z dnia 4 października 1954 r. w sprawie zmian granic niektórych miast; w ramach Zarządzenia Nr Or. V-167/1/54 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi z dnia 22 listopada 1954 r. w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi z dnia 4 października 1954 r., dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi z dnia 1 grudnia 1954 r., Nr. 11, Poz. 39), a gromadę Dąbrowa "wyłączono z gminy Brus" i włączono do nowo utworzonej gromady RąbieńUchwała Nr 34/54 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi z dnia 4 października 1954 r. w sprawie podziału na nowe gromady powiatu łódzkiego; w ramach Zarządzenia Nr Or. V-167/1/54 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi z dnia 22 listopada 1954 r. w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi z dnia 4 października 1954 r., dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi z 1 grudnia 1954 r., Nr 11, Poz. 39).. Jak podaje Czesław Gumkowski (str. 4), Zarząd Gminy Brus został "całkowicie zlikwidowany" już jesienią 1945, a jego czynności przekazano starostwom grodzkim południowo-łódzkiemu i północno-łódzkiemu. Zapis wzmiankujący gminę Brus w 1954 roku został zapewne podyktowany brakiem wydania odpowiedniego rozporządzenia które miałoby formalnie ją znieść w 1946 roku (mowa jest tylko o włączaniu jej obszarów do Łodzi). W przeciwieństwie do gmin Radogoszcz i Chojny, które do Łodzi wcielono w całości, częściowe pozostawienie obszaru gminy Brus (a także gminy Łagiewniki) poza miastem Łodzią bez jednoczesnego jej zniesienia, spowodowało skutki formalnoprawne osiem lat później.
1 stycznia 1973 gromada Dąbrowa (z Jagodnicą i Hutą Jagodnicą) znalazła się w gminie Aleksandrów ŁódzkiUchwała Nr XIX/100/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi z dnia 9 grudnia 1972 w sprawie utworzenia gmin w województwie łódzkim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi z dnia 20 grudnia 1972, Nr. 14, Poz. 185).. 1 stycznia 1988 Dąbrowę (64 ha) włączono do Konstantynowa Łódzkiego, a Jagodnicę (134,04 ha) i Hutę Jagodnicę (103,00 ha) do Łodzi; ponadto do Łodzi włączono wchodzący od 1954 w skład Konstantynowa Łódzkiego Nowy Józefów (330 ha).. Tak więc po 1988 roku prawie cały obszar dawnej gminy Brus znajduje się w granicach Łodzi, oprócz Srebrnej i Dąbrowy, które przynależą do Konstantynowa Łódzkiego.
Zobacz też gmina Brusy gmina Stary Brus
Uwagi
Przypisy
Linki zewnętrzne
Kategoria:Dawne gminy w województwie łódzkim Kategoria:Brus (Łódź)