Zaratusztrianizm

220px|thumb|Faravahar, jeden z symboli zaratusztrianizmu przypuszczalnie symbolizuje Frawaszi, geniusza opiekuńczego mały|Święty Ogień w Świątyni Ognia w Jazdzie. Według tradycji, pali się już 500 lat. Zaratusztrianizm (zoroastryzm, awest. Daēnā Vañuhi; , Âjin-e Zaratoszt-i) – powstała w starożytności religia, której założycielem i twórcą podstawowych założeń zawartych w Gatach był według tradycji perski mistyk i reformator Zaratusztra. Należy do najstarszych znanych religii świata, której początki są skrajnie datowane między XV a VI w. p.n.e. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1748-0922.2006.00090_12.x

https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12110

Populacja Współcześnie szacuje się, że liczy ok. 100 - 200 tys. wyznawców, głównie w Indiach (Parsowie) i Iranie oraz w diasporze: większe społeczności w USA, Kanadzie, Australii, Nowej Zelandii, Wielkiej Brytanii, Niemczech, ZEA, ponadto niewielkie grupy w innych krajach Europejskich w tym w Polsce, Pakistanie, Azji Środkowej, i na Dalekim Wschodzie.

Geneza i datowanie Kluczowa zaratusztriańska teza dotycząca genezy religii zaratusztriańskiej wiąże jej powstanie z objawieniem Zaratusztry i odrzuceniem części starej religii: „Zaratusztra przyniósł ludzkości religię skupiającą się na kulcie Mazdy i odrzucającą dağuua” (dewy), jest przekonaniem podtrzymywanym w tradycji zaratusztriańskiej przez wieki” mały|Lokalizacja Arianem Waedżo według różnych hipotez naukowych od XIXdo XXI w. Korzenie Zaratusztrianizmu sięgają pierwotnych religii ludów indoeuropejskich. migrujących z Azji Środkowej na Płaskowyż Irański. W literaturze naukowej, począwszy od XIX w. pojawiły się liczne hipotezy lokalizujące kolebkę tej religii na częstokroć skrajnych obszarach Eurazji mapa 1. (m. in. polski uczony Ignacy Pietraszewski) przez samych zaratusztrian określanej jako kraina Arianem Vaedżo. Obecnie zarówno dowody lingwistyczne, archeologiczne (ossuaria, świątynie i miejsca kultu ognia) jak i geograficzne skłaniają uczonych do zawężenia lokalizacji do obszaru od dzisiejszego, północnego Afganistanu, Tadżykistan, i południowe dorzecza Amu Darii i Syr Darii

Jednoznaczne datowanie powstania tej religii na podstawie aktualnego stanu badań jest bardzo utrudnione z powodu braku bezpośrednich pisanych historycznych źródeł z epoki. Badacze nie są zgodni w datowaniu, które uzależnione jest między innymi od podejścia metodologicznego (tabela) Podejście najważniejsze

ProblemyWniosekFilologiczne (Boyce, Humbach)język Gathwczesna dataHistoryczno-geograficzne (Gnoli)kontekst Iranuśrednia dataKrytyczne/rytualne (Kellens, Skjærvø)natura tekstupóźna data oraz od uznania historyczności postaci jej twórcy Zaratusztry i datowania powstania Gath które są kanonem tej religii uznawanym za najstarsza część Awesty.

Wyróżnia się trzy rodzaje datowania i tradycję klasyczną

1„Wczesne datowanie” (II tysiąclecie p.n.e.)Mary Boyce ok. 1500–1200 p.n.e. argumenty: archaiczny język Gath (bliski wedyjskiemu sanskrytowi) społeczeństwo pasterskie (brak państwowości) Zaratusztra żył w epoce indoirańskiej . Helmut Humbach ok. 1200–1000 p.n.e. Stanley Insler II tysiąclecie p.n.e. (zbliżone do Boyce) analiza języka i struktury Gath

2 „Środkowe datowanie” (ok. 1000–800 p.n.e.)Gherardo Gnoli,ok. 1000 p.n.e. argumenty: geografia (Iran wschodni, Baktria) kontekst kulturowy kompromis między filologią a historią . Antonio Panaino ok. II/I tysiąclecie p.n.e. kosmologia, astronomia

3„Późne datowanie” (ok. 800–600 p.n.e.)

4. „Tradycję klasyczną” (starożytni Grecy)wymieniali najwcześniejszą datę powstania religii na ok. 6000 lat przed Platonem. Wiarygodność tych źródeł jest ograniczona. Obecnie najważniejszy spór dotyczy pytania, czy Gathy są: autentycznymi słowami Zaratusztry (Boyce) , czy późniejszym tekstem rytualnym (Kellens)? Współcześnie za najbezpieczniejszy konsensus naukowcy przyjmują datowanie: ok. 1200–800 p.n.e. przyp Iranica

Święte księgi Podstawowym tekstem religijnym zaratusztrian jest Awesta, zbiór hymnów, modlitw i tekstów rytualnych przekazywanych pierwotnie ustnie. Najstarszą jej częścią są Gaty, przypisywane samemu Zaratusztrze. Ostateczna redakcja Awesty nastąpiła w okresie sasanidzkim; znaczna część pierwotnego korpusu tekstów uległa zniszczeniu.

Zarys historii Zaratusztrianizm był religią wspieraną przez władców imperium Achemenidów, a następnie religią państwową Sasanidów. Po podbojach arabskich w VII w. n.e. stopniowo tracił znaczenie na rzecz islamu. Od VIII do X w. część wyznawców wyemigrowała do Indii, gdzie uformowała się społeczność Parsów. Do XI w. zaratusztrianie stali się w Iranie trwałą mniejszością religijną.

Wierzenia

Podstawowe założenia Zaratusztrianizm opiera się na kosmicznej opozycji dobra i zła, porządku (asza) i kłamstwa (druj). Najwyższym bogiem jest Ahura Mazda, określanym też jako spenta (posiadający moc)Zaratusztrianizm [w:] Słownik wiedzy o religiach. Kazimierz Banek [Red.]. Wydawnictwo Park Sp. Z o.o, Bielsko-Biała 2007. s. 369-381. . Jest on stwórcą świata i strażnikiem porządku kosmicznego. Jego przeciwnikiem jest Angra Mainju, personifikacja chaosu i destrukcji.

Religia ta ma charakter dualizmu etycznego, przy jednoczesnym uznaniu jednego najwyższego boga. Człowiek, obdarzony wolną wolą, uczestniczy w kosmicznej walce dobra ze złem poprzez swoje myśli, słowa i czyny.

Kosmologia i eschatologia Świat znajduje się w fazie walki dobra ze złem, która zakończy się odnową świata (fraszokereti). Nastąpi wtedy zmartwychwstanie umarłych, sąd nad duszami oraz ostateczne zwycięstwo dobra. Ważną rolę odgrywa postać przyszłego zbawcy – Saoszjanta.

Życie pośmiertne Po śmierci dusza staje przed sądem na Moście Czinwat. Sprawiedliwi trafiają do Domu Pieśni (odpowiednik nieba), źli do Domu Najgorszej Myśli (piekła), a dusze pośrednie do stanu przejściowego.

Etyka i praktyki religijne Zasady etyczne zaratusztrianizmu streszcza formuła:

„dobre myśli, dobre słowa, dobre uczynki” (humata, huchta, hwareszta).

Istotną rolę odgrywa kult czystości oraz rytuały mające na celu utrzymać rytualną czystość człowieka oraz jego otoczenia. W przypadku np. kontaktu z ciałem zmarłego należało odbyć rytuał oczyszczenia polegający na obmyciu się w obecności kapłana mieszanką wody, bydlęcego moczu oraz piasku, a następne poddanie się dziewięciodniowej kwarantannie. Wśród innych czynności rytualnego oczyszczenia wskazuje się obcinanie włosów i paznokci.

Współczesność Największą społeczność zaratusztrian stanowią Parsowie w Indiach. W Iranie wyznawcy tej religii mają status mniejszości konstytucyjnej. Liczba wiernych systematycznie maleje, m.in. z powodu niskiego przyrostu naturalnego i sekularyzacji.

Wpływ na inne religie W literaturze naukowej wskazuje się na możliwy wpływ zaratusztrianizmu na rozwój pojęć eschatologicznych w judaizmie, chrześcijaństwie i islamie, takich jak sąd ostateczny, zmartwychwstanie czy dualizm dobra i zła, choć zakres tych wpływów pozostaje przedmiotem sporów.

Bibliografia Zoroastrianism, Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Zoroastrianism Zoroastrianism: Beliefs and mythology, Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Zoroastrianism/Beliefs-and-mythology Zaratusztrianizm, ZPE.gov.pl – opis wierzeń i eschatologii. https://zpe.gov.pl/a/przeczytaj/D13yOwnw9

Przypisy

Linki zewnętrzne Zaratusztrianie - strona polskich wyznawców Światowa organizacja Zaratusztrian Bogaty materiał literatury średnioperskiej Glosariusz zaratusztriański Zoroastrianism , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-13].

Kategoria:Byłe Artykuły na Medal Kategoria:Artykuły, które powinna mieć każda Wikipedia (powyżej 30k)