thumb|190px|Symbol narodowy Polski Symbole narodowe – symbole, które w obrębie danego narodu, a także w jego relacjach ze światem zewnętrznym, katalizują formowanie się tożsamości narodowej oraz służą jej podtrzymywaniuMichael E. Geisler, National Symbols, Fractured Identities. Contesting the National Narrative, Middlebury 2005, s. XV i nn.. (Ujęcia ogólno-przekrojowe pojęcia symbolu narodowego, mimo istnienia stosunkowo obfitej socjologicznej i kulturoznawczej literatury przedmiotu analizującej konkretne symbole narodowe poszczególnych narodów, tak w podstawowych publikacjach przedstawiających badania nad narodami, nacjonalizmem i tożsamością narodową, jak i w publikacjach referencyjnych, są rzadkie).
Funkcje symboli narodowych Funkcje symboli narodowych w ujęciu historyczno-ewolucyjnym mogą być odmienne w zależności od stadium rozwojowego danego naroduUjęcie takie prezentuje David Marsland w artykule National symbols, w: Athena S. Leoussi (red.), Encyclopedia of Nationalism, New Brunswick 2001; w ujęciu tym Michael E. Geisler dostrzega nadmierne uwypuklenie odrębności poszczególnych stadiów rozwojowych przy zatraceniu symultaniczności przedstawianych zjawisk.. W początkowych etapach formowania się narodów pewne symbole skupiają wokół siebie współtworzące ruchy narodowe organizacje i jednostki, utrwalając też ich zaangażowanie w tych ruchach. Po ukształtowaniu się państwowości symbole narodowe służą budowaniu wizerunku danego narodu w politycznych i ekonomicznych relacjach zewnętrznych, natomiast wewnątrz danego państwa legitymizacji istnienia i programów ruchów narodowych. Po osiągnięciu tych celów symbole narodowe przyjmować mogą (w czasach pokoju) funkcje znaków towarowych, stabilizować wizerunek narodu na płaszczyźnie gospodarczej i w stosunkach międzynarodowych; w czasach wojny i zaburzeń wewnętrznych podtrzymywać lojalność obywateli wobec ośrodków centralnych.
Prócz funkcji formowania i podtrzymywania tożsamości narodowej, którą pełnią symbole narodowe, wyróżnić można także funkcję odróżniania danej zbiorowości od innej, na podstawie współdzielonych przez członków poszczególnych zbiorowości kodów kulturowych, oraz funkcję pośredniczenia między empiryczną rzeczywistością państwa a pojęciowo-wyobrażeniową rzeczywistością narodu. Pierwsza z tych funkcji, odróżnianie jednej zbiorowości od drugiej na podstawie współdzielonego kodu służącego do odczytania znaczenia symboli, typowa jest dla całej sfery symbolicznej, podobną funkcję pełnią np. symbole religijne. W przypadku symboli narodowych elementem znaczącym są tu zazwyczaj odniesienia do wydarzeń z historii danego narodu, do dzielonej przez jego członków, a skondensowanej w formie symbolu, zbiorowej pamięci historycznej, przy czym pamięć ta stanowi więź konwencjonalną między dzielącymi ją członkami narodu. Symbol narodowy pełni więc funkcję "szwu" między jednostkami, umożliwiając im samoindentyfikowanie się ze zbiorowością. W funkcji pośredniczenia między narodem a państwem państwo, poprzez stałe eksponowanie symboli narodowych w przestrzeni publicznej, wprowadza więź skojarzeniową między sobą a ideą narodu, legitymizując tym samym swoje istnienie. Ponadto symbole te służą państwu jako znaki władzy, komunikujące, że stanowi ono siłę o charakterze hegemonicznym.
Typologia i formy symboli narodowych Symbole narodowe klasyfikuje się ze względu na ich status prawno-ustawowy, nośnik materialny lub semiotyczny oraz funkcję społeczną i historyczną. Standardowy podział obejmuje formy oficjalne (sankcjonowane państwowo) oraz nieoficjalne (zakorzenione w kulturze i tradycji ludowej).
Oficjalne państwowe symbole prawne W większości państw system prawno-ustawowy definiuje zbiór oficjalnych symboli państwowych podlegających ochronie prawnej. Są to najczęściej: Herb państwowy i godło państwowe – kompozycja znakowa (często oparta na zasadach heraldycznych) reprezentująca suwerenność. Zgodnie ze ścisłą terminologią heraldyczną godło stanowi sam wizerunek (np. Orzeł Biały), natomiast herb zawiera godło umieszczone w polu tarczy herbowej. Flaga państwowa i barwy narodowe – płat tkaniny o określonych proporcjach i układzie barw lub sam zestaw kolorów zdefiniowany w rejestrach (np. przestrzeni CIELAB). Barwy narodowe wywodzą się najczęściej bezpośrednio z kolorystyki herbu państwowego. Hymn państwowy – oficjalna pieśń reprezentacyjna, wykonywana podczas uroczystości państwowych, zatwierdzona aktem prawnym najwyższej rangi (często w randze ustawy lub zapisów konstytucyjnych). Pieczęć państwowa – fizyczny stempel lub jego wycisk używany przez organ suwerenny do uwierzytelniania aktów prawnych najwyższej rangi (np. Pieczęć Rzeczypospolitej Polskiej).
Symbole antropomorficzne i faunistyczno-florystyczne Poza znakami państwowymi narody wykształciły tradycyjne nośniki tożsamości zbiorowej: Personifikacje narodowe – wyobrażenia antropomorficzne alegoryzujące naród lub państwo, wywodzące się z ikonografii antycznej lub XIX-wiecznego romantyzmu (np. Polonia, Germania, Wuj Sam). Symbole ożywione (flora i fauna) – gatunki roślin i zwierząt przypisane do tożsamości państwowej. Często reprezentowane w godłach (np. orzeł, lew), jak również występujące samoistnie jako symbole botaniczne lub zoologiczne (np. liść klonowy w Kanadzie, koniczyna w Irlandii, kwiat wiśni w Japonii, kiwi w Nowej Zelandii).
Symbole geograficzne, zabytkowe i kulturowe Miejsca pamięci i obiekty geograficzne – formy ukształtowania terenu (np. góra Fudżi, Ararat), obiekty architektoniczne lub historyczne (np. Wawel, Wieża Eiffla) stanowiące punkty odniesienia dla mitu założycielskiego lub ciągłości historycznej narodu. Patroni i bohaterowie narodowi – postacie historyczne lub hagiograficzne podniesione do rangi uosobienia cnót obywatelskich lub walki o niepodległość (np. Tadeusz Kościuszko jako bohater narodowy Polski i Stanów Zjednoczonych). Symbole kulturowe i materialne – tradycyjne stroje narodowe, instrumenty muzyczne, utwory literackie oraz potrawy pełniące rolę identyfikatora etnograficznego w relacjach zewnętrznych.
Przypisy