Over the Rainbow, niekiedy „Somewhere Over the Rainbow” – klasyczna ballada skomponowana przez Harolda Arlena z tekstem Yipa Harburga do musicalu filmowego fantasy Czarnoksiężnik z Oz z 1939, w którym zaśpiewała ją, wówczas 17-letnia odtwórczyni głównej roli, Judy Garland.

Utwór został nagrodzony Oscarem w kategorii „Najlepsza piosenka oryginalna” (dla kompozytorów) i stał się sztandarową piosenką Garland. Wkrótce stała się ona również standardem muzyki rozrywkowej popowej oraz jazzowej zarówno w wersji wokalnej, jak i instrumentalnej. Znalazła się w repertuarze wokalistów i muzyków takich jak Barbra Streisand, Mariah Carey, Beyoncé, Ariana Grande, Céline Dion, Harry Styles, Jennifer Hudson, Aretha Franklin, Mary Lou Williams, Ray Charles, Frank Sinatra, Eric Clapton, Keith Jarrett, Les Paul, , Jo Stafford, Sarah Vaughan, Doris Day, grupę a capella Pentatonix i wielu innych artystów na całym świecie. Ogromną popularność zdobyły dwie wersje Israela „Iz” Kamakawiwoʻole. Polskie nagrania i wykonania to m.in. Kayah, Edyta Górniak i Czesław Niemen.

Dziedzictwo kulturowe W 1981 oryginalne nagranie Judy Garland wprowadzone zostało do Grammy Hall of Fame. W 2001 utwór uplasował się na pierwszym miejscu listy Piosenki XX wieku sporządzonej przez Recording Industry Association of America oraz National Endowment for the Arts. W 2004 zajął pierwsze miejsce w zestawieniu najlepszych amerykańskich piosenek filmowych stulecia 100 Years...100 Songs organizacji American Film Institute. W 2014 uhonorowany został przez Songwriters Hall of Fame nagrodą Towering Song dla autorów piosenek, które na przestrzeni lat miały unikalny wpływ na kulturę.

W 2017 piosenka w oryginalnym wykonaniu Garland wprowadzona została do amerykańskiego Narodowego Rejestru Nagrań w Bibliotece Kongresu jako utwór, która „wyróżnia się znaczeniem kulturalnym, historycznym lub artystycznym”.

Błyskawiczna popularność w 1939 Balladę nagrała jako pierwsza po Garland, dwa miesiące później, piosenkarka Bea Wain w grudniu 1938 jednak wytwórnia MGM zablokowała jej singiel do czasu premiery filmu. W kilkanaście dni po premierze filmu, która miała miejsce 15 sierpnia 1939, kolejne wersje piosenki wspinały się na listach przebojów, a w połowie września cztery nagrania znajdowały się już w pierwszej dziesiątce: Glenn Miller z orkiestrą (wokalista Ray Eberle, #1) Bob Crosby z orkiestrą (wokalista Teddy Grace, #2) Judy Garland (z Victorem Young i jego orkiestrą, #5) Larry Clinton z orkiestrą (wokalistka Bea Wain, #10).

„Over the Rainbow” wraz z „White Christmas” Irvinga Berlina wybrane zostały przez amerykańskich żołnierzy w czasie II wojny światowej za symbol tęsknoty za ojczyzną. Piosenka stała się po latach także hymnem społeczności LGBT oraz inspiracją tęczowej flagi.

Standard jazzowy Utwór stał się szybko jednym ze standardów jazzowych. Nagrywali go Art Tatum, Ella Fitzgerald, Louis Armstrong czy Art Pepper, który wykonywał improwizacje solowe na saksofonie altowym. Innymi uznanymi wykonawcami byli m.in. Eric Clapton, Modern Jazz Quartet, Keith Jarrett czy Les Paul. W 1976 piosenkę interpretowali Sunny Murray, i David Murray (historyczne z 1977).

Historia piosenki Tekst oryginalnyWprowadzenie filmoweSomeplace where there isn’t any trouble...Do you suppose there is such a place, Toto?There must be.It’s not a place you can get to by a boat or a train.It’s far, far away...Behind the moon, beyond the rain Zwrotka wstępuWhen all the world is a hopeless jumbleAnd the raindrops tumble all around,Heaven opens a magic lane.When all the clouds darken up the skywayThere’s a rainbow highway to be found,Leading from your window paneTo a place behind the sun.Just a step beyond the rain. Zwrotka głównaSomewhere over the rainbow, way up high,There’s a land that I heard of once in a lullaby.Somewhere over that(/the) rainbow, skies are blue,And the dreams that you dare to dream really do come true.

2x [Someday I’ll wish upon a star and wake up where the clouds are far behind me.Where troubles melt like lemon drops high(/away) above the chimney tops,That’s where you’ll find me.

Somewhere over the rainbow, bluebirds fly.Birds fly over the(/that) rainbow; why (then), oh why can’t I?]

If happy little bluebirds fly beyond the rainbow,Why, oh why can’t I? Druga (rzadka) zwrotka(w pomieszczeniu czarownicy)Someday I’ll wake and rub my eyes,And in that land beyond the skies you’ll find me.I’ll be a laughing daffodil,And leave the silly cares that fill my mind behind me.

If happy little bluebirds fly beyond the rainbow,Why, oh why can’t I? Producent koordynator musicalu Czarnoksiężnik z Oz Arthur Freed chciał ballady, która rywalizować będzie z popularną wtedy piosenką filmową “Someday My Prince Will Come” z animowanego hitu Disneya Królewna Śnieżka i siedmiu krasnoludków z 1937 roku.

, autor tekstu, chciał, by piosenka przedstawiała historię małej dziewczynki, która miała kłopoty i chciała uciec z Kansas – miejsca suchego, jałowego i bezbarwnego – i która nie widziała w swoim życiu niczego kolorowego poza tęczą. Melancholijna melodia Harolda Arlena wraz z jego tekstem przedstawiają pragnienie jej ucieczki z „beznadziejnego chaosu” tego świata do „jasnego, nowego świata ponad tęczą”, gdzie „problemy topnieją jak cytrynowe dropsy”.

Ballada została pierwotnie usunięta z filmu przez kierownictwo wytwórni MGM, które uważało, że spowalnia ona akcję jednak po wstawiennictwie m.in. Freeda została przywrócona. W sierpniu 1939 wydano jako singiel studyjną wersję piosenki. Wersja filmowa, nagrana przez Garland w październiku 1938, ukazała się dopiero w 1956, gdy wytwórnia wydała jego ścieżkę dźwiękową.

Zwrotka wstępu „When all the world is a hopeless jumble...” nie została wykorzystana w filmie, wykonywana jest przeważnie w adaptacjach teatralnych lub nagraniach niektórych piosenkarzy współczesnych. Mniej znana druga zwrotka „Someday I’ll wake and rub my eyes...” miała być wykorzystana w jednej ze scen, gdy bohaterka Dorotka zamknięta jest w pomieszczeniu w zamku czarownicy jednak w filmie powtarza ona tylko główną zwrotkę, zwrotka ta wykorzystywana jest czasami w adaptacjach teatralnych.

Inne wykonania Jako standard popowy i jazzowy ballada interpretowana była w zróżnicowanej stylistyce przez bardzo dużą ilość artystów. W bazie coverów i sampli Second Hand Songs zestawionych jest 1248 wersji (październik 2021). Niektóre wykonania, które osiągnęły większą rozpoznawalność i / lub sukces komercyjny:

1947: Frank Sinatra – album Songs by Sinatra 1952: Rosemary Clooney i Harry James – album Hollywood’s Best 1957: Art Pepper – albumy z 1957, 1978 oraz 1982 1960: – wersja doo-wop (US Billboard Hot 100 #16) 1961: Tony Bennett – album Sings a String of Harold Arlen 1961: Ella Fitzgerald – album Ella Fitzgerald Sings the Harold Arlen Songbook 1963: Ray Charles – album Ingredients in a Recipe for Soul 1965: – singiel (AUS #2) 1966: – album Over the Rainbow (album US R&B #20). Patti LaBelle nagrała później na swój album wersję solową, piosenka ta stała się jej sztandarowym utworem, który wykonywała na swoich koncertach w interpretacji inspirowanej muzyką gospel. 1969: Czesław Niemen – włoska wersja zatytułowana „Arcobaleno” na jego pierwszym singlu w tym kraju (obok „Io Senza Lei” – włoskiej wersji „Dziwny jest ten świat”) 1978: Mireille Mathieu – album Alle Kinder dieser Erde 1978: Shirley Bassey – album Yesterdays 1980: Jerry Lee Lewis – singiel oraz album Killer Country 1980: – medley z „” (UK #15, DE #42) 1981: Willie Nelson – album Somewhere Over the Rainbow (US Billboard Country Albums #1) 1981: Phil Collins – album Face Value (szczyty list lub top 10 w wielu krajach na całym świecie). Pod koniec ostatniego utworu na płycie, „Tomorrow Never Knows”, piosenkarz śpiewa wybrane fragmenty tekstu (4:14 – 4:43). Collins mówił w wywiadach, że zazwyczaj rozgrzewał tą piosenką struny głosowe przed nagraniami i postanowił dodać ją jako ukryty żart. 1986: – 27 lipca samodzielnie zamyka, grając na pianinie, piąty i największy z serii siedmiu koncertów w Burglengenfeld przeciw budowie zakładu utylizacji paliwa jądrowego w Wackersdorf. Z widownią 100 tys. ludzi i udziałem gwiazd był to ówcześnie największy w historii koncert rockowy w Niemczech i został określony jako 'niemiecki Woodstock' 1987: Barbra Streisand – album live One Voice (US #9, NZ #7 i inne) 1988: Harry Nilsson – album A Touch More Schmilsson in the Night (reedycja albumu A Little Touch of Schmilsson in the Night z 1973) 1989: Olivia Newton-John – album Warm and Tender 1992: Erasure wykonywało standard w trakcie całej swojej trasy koncertowej „The Phantasmagorical Entertainment” 1992: Eva Cassidy – album The Other Side (pośmiertnie album-kompilacja Songbird z 1998 UK #1 i wysoko na niektórych światowych listach) (pośmiertnie singiel w 1999: IRE #27, UK #42). Nagranie to wybrane zostało przez BBC do kompilacji Songs of the Century (1999) 1993: Israel „Iz” Kamakawiwoʻole – medley w wersji akustycznej z wykorzystaniem ukulele z piosenką „What a Wonderful World” Louisa Armstronga w najlepiej sprzedającym się w historii albumie jakiegokolwiek hawajskiego artysty Facing the Future (singiel pośmiertnie w 2007: UK #46) (singiel pośmiertnie 2010-11: FR #1, DE #1, AT #4, CH #3, ES #10, LU #1). Ta wersja została nagrana przez artystę w 1988 w jednej próbie. Piosenka znajdowała się przez 340 tygodni (luty 2021) na pierwszym miejscu zestawienia US Billboard co jest rekordem wszystkich list muzycznych tej organizacji. To właśnie ta wersja standardu jest bardzo często licencjonowana na potrzeby filmów, seriali i reklam oraz była także coverowana np. przez Cliffa Richarda. Z kolei jego samodzielna wersja ballady w pośmiertnym teledysku z 2010 obejrzana został przez widzów ponad miliard razy 1994: Marusha – singiel (DE #3, AT #13, CH #2)

1995: Jewel – koncert / musical telewizyjny The Wizard of Oz in Concert: Dreams Come True

1995: Keith Jarret – album live La Scala 1996: Tori Amos – EP Hey Jupiter 1998: Mariah Carey – wykonała medley „” z „Over The Rainbow” w hołdzie dla Patti LaBelle w trakcie gali nagród magazynu 1999: – album Are a Drag 2000: Cosmic Gate – singiel (DE #29, CH #82) 2001: Cliff Richard – singiel z albumu Wanted – wykorzystał wersję Kamakawiwoʻole (UK #11) 2002: Eric Clapton – album live One More Car, One More Rider (JPN #12 i inne) 2003: – album sprzedał się w ilości 550 tys. sztuk 2005: Katherine Jenkins – album Living a Dream (UK #4, UK Classical #1 i inne) 2005: Kylie Minogue – digital-only live singiel z jej trasy koncertowej Showgirl: The Greatest Hits Tour 2006: James Last – program koncertowy 2006 i 2007 2006: Leona Lewis – w ramach programu talent show The X Factor 2007: Beyoncé – koncert „Live at Movies Rock” 2007: Rufus Wainwright – album live Rufus Does Judy at Carnegie Hall – zapis koncertu z Carnegie Hall (2006) będącego hołdem dla ikonicznego koncertu Garland z 1961 2009: Melody Gardot – album My One and Only Thrill (listy na całym świecie) 2010: Jacky Cheung – koncert i album Private Corner Mini Concert 2010: Jeff Beck – album Emotion & Commotion (listy w USA oraz europejskie) 2012: – ich instrumentalny cover i teledysk został obejrzany przez widzów ponad 52 mln razy 2013: Helge Schneider – album Sommer, Sonne, Kaktus! (DE #1, AT #12, CH #66) 2014: Pink – wykonała piosenkę na 86. gali Oscarów 2015: Josh Groban – album musicalowy Stages (album US, AUS, CAN, IRE: #2; NZ, UK #1; NLD #5 i inne) 2015: Joey Alexander – album My Favorite Things ówcześnie 11-letniego pianisty jazzowego (US Billboard Jazz Albums #1) 2015: Włodek Pawlik & Kayah – koncert i album-kompilacja 25 Lat RMF FM 2016: Katy Perry – zaśpiewała piosenkę w trakcie gali charytatywnej dla szpitala dziecięcego 2017: Pentatonix – EP PTX, Vol. IV: Classics w wersji a capella (mini-album US #4, CAN #8, AUS #10 i inne)