Zabrze

Zabrze (niem.: do 1915 , w latach 1915–1945 , ) – miasto w Polsce na prawach powiatu położone w województwie śląskim, na Wyżynie Śląskiej, nad rzekami Kłodnicą i Bytomką. Leży na Górnym Śląsku w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym. Jest jednym z ośrodków centralnych konurbacji górnośląskiej.

Według danych GUS z 31 grudnia 2024 roku, miasto było zamieszkiwane przez 152 461 osób, co czyniło je wówczas 22. pod względem liczby ludności miastem w Polsce.

Położenie Miasto Zabrze jest położone w południowo-zachodniej Polsce, w zachodniej części województwa śląskiego i Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP), na Wyżynie Katowickiej, nad rzekami Kłodnicą i Bytomką, w dorzeczu Odry.

Według danych z 1 stycznia 2010 powierzchnia miasta wynosiła 80,4 km².

Miasto sąsiaduje z miastami Bytom, Gliwice i Ruda Śląska oraz powiatami gliwickim i tarnogórskim.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa katowickiego.

Podział administracyjny

Dzielnice i osiedla 17 września 2012 Rada Miejska zadecydowała o nowym podziale administracyjnym miasta. Zabrze zostało podzielone na 18 dzielnic, które stanowią jednostki pomocnicze miastaZestawienie liczby mieszkańców z uwzględnieniem podziału na dzielnice na dzień: 30-09-2013.. 18 października 2021 powstały w Zabrzu 3 nowe dzielnice: Skłodowskiej-Curie, Poremba i Śródmieście.

Demografia Według danych GUS z 31 grudnia 2014 miasto miało 177 188 mieszkańców. W 2018 miasto liczyło 173 784 mieszkańcówZatrważające dane GUS. Te polskie miasta wyludniają się najszybciej. Łódź i Częstochowa wysoko.. Od 1991 liczba ludności Zabrza nieprzerwanie się zmniejsza.

W 1991 w Zabrzu odnotowano największą liczbę ludności – 205 789 osób.

Piramida wieku mieszkańców Zabrza w 2014. 690x480px

Miasto znane jest również jako największe na Górnym Śląsku skupisko społeczności romskiej; w 2014 i 2018 roku zamieszkiwało je ok. 500 przedstawicieli tej narodowości. W Zabrzu zasiedlają głównie kamienice przy ul. Buchenwaldczyków oraz ul. Henryka Sienkiewicza.

Pochodzenie Pomimo że Zabrze znajdowało się na Ziemiach Odzyskanych, powojenna ludność miasta składała się w większości z autochtonów, gdyż na tym terenie dominowała liczebnie ludność etnicznie polsko-śląska, która po 1945 roku została pozytywnie zweryfikowana narodowościowo i nie została wysiedlona. Była też duża grupa ludności polsko-śląskiej przybyłej do Zabrza z innych obszarów woj. katowickiego i z woj. opolskiego. Według prof. Leszka Kosińskiego struktura ludnościowa Zabrza w 1950 roku pod względem pochodzenia terytorialnego przedstawiała się następująco: PochodzenieLiczba mieszkańcówProcentowoAutochtoni116 00367,30%Woj. katowickie18 95010,99%Obszary w granicach ZSRR10 3235,99%Zagranica oprócz ZSRR6 2693,64%Woj. krakowskie4 8262,80%Woj. kieleckie2 5671,49%Woj. rzeszowskie2 3141,34%Woj. warszawskie z Warszawą2 1231,23%Woj. poznańskie1 3150,76%Woj. opolskie1 1380,66%Woj. łódzkie z Łodzią9740,57%Woj. lubelskie8900,52%Woj. bydgoskie6470,38%Woj. białostockie2780,16%Woj. wrocławskie2080,12%Pozostali3 5302,05%Ludność napływowa ogółem56 35232,70%Ludność ogółem172 355100%

Nazwa Nazwa Zadbrze (Sadbre) oznacza osadę położoną za debrami, tj. dołami, gąszczem leśnym. Wyrazy debrz, gwarowe debr, debrze to „urwiste, zarosłe wzgórza, wśród, których płynie potok” pochodzą od prasłowiańskiego *dъbrъ. Zobacz: Debrza. Przez uproszczenie Zadbrze → Zabrze można błędnie skojarzyć Zabrze z Zaborzem, jego dzielnicą, ta nazwa potwierdza tylko silne zalesienie tego terenu. Podobne pochodzenie mają nazwy rzek: Brda (wcześniej Dba ← Drba) i Zbrzyca (←Dbrzyca) oraz nazwy miejscowe jak np. Zadebra, DebrznoStanisław Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław 1984, s. 70, 442..

W łacińskiej księdze Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Sadbre. Kronika ta wymienia również wsie, które w procesach urbanizacyjnych zostały wchłonięte przez późniejsze miasto i stanowią jego części bądź dzielnice jak Zaborze jako Sabors, Biskupice w formie Byscupitz, Grzybowice we fragmencie Grzibonem solvitur decima more polonico oraz Rokitnicę we fragmencie Rokytnicza in parte nostre dyocesis decima more polonicoLiber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.H. Markgraf, J. W. Schulte, „Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis”, Breslau 1889..

W alfabetycznym spisie miejscowości na terenie Śląska wydanym w 1830 we Wrocławiu przez Johanna Knie miejscowość występuje pod obecną, polską nazwą Zabrze, która używana była również w języku niemieckim jako: Zabrze (wieś), Klein Zabrze (kolonia), Zabrze Bergmännisch (zakłady górnicze). Na wniosek rady gminy z 1914, pruskim dekretem królewskim z 21 lutego 1915, zmieniono nazwę miejscowości z Zabrze na Hindenburg, aby upamiętnić marszałka Paula von Hindenburga, który z sukcesami walczył z wojskami rosyjskimi od początku I wojny światowej. Od 12 kwietnia 1920, na wniosek Międzysojuszniczej Komisji Rządzącej i Plebiscytowej, posługiwano się oficjalnie nazwą Zabrze (Hindenburg O.-S.). Po rozwiązaniu komisji w dniu 10 lipca 1922 powrócono do używania nazwy Hindenburg O.-S., jako argumentację podając, iż decyzja komisji z 1920 nigdy nie została przekazana w sposób pisemny. Urzędową nazwę Zabrze przywrócono z dniem 1 grudnia 1945, co potwierdzono na szczeblu rządowym zarządzeniem z 7 maja 1946 (z mocą od 19 maja 1946)Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. ()..

Historia

mały|Dawny Hotel Admiralspalast (ul. Wolności 305) mały|Gmach Poczty w Zabrzu (UP Zabrze 1, pl. Dworcowy 1) mały|Zabrze – kamienice przy ul. Wolności 246–248 i ul. Staromiejskiej 2–4 mały|Sąd Rejonowy w Zabrzu (ul. 3 Maja 21) mały|Hala dawnej huty „Zabrze” / Huty Donnersmacka mały|Aleja Bohaterów Monte Cassino z widokiem na komin Elektrociepłowni Fortum Zabrze mały|Panorama z widokiem na KWK „Makoszowy” mały|Komenda Miejska Państwowej Straży Pożarnej (dawna straż pożarna Huty Donnersmarcka, ul. Stalmacha 22) mały|Północna pierzeja placu Krakowskiego mały|Plac Dworcowy mały|Północno-wschodnia część placu Teatralnego

Średniowiecze Osady istniały tu przed najazdem Mongołów. W 1243 roku odnotowano pierwszą wzmiankę o osadzie na terenie dzisiejszego Zabrza, Biskupicach – 25 marca został wystawiony przez księżną kaliską Wiolę dokument, w którym zrzeka się na rzecz biskupa wrocławskiego prawa poboru daniny i innych opłat z (tj. wsi zwanej Biskupice koło Bytomia). W 1260 roku doszło do rozszerzenia przez księcia opolskiego Władysława przywilejów, nadanych biskupowi wrocławskiemu w 1243. Obejmowało m.in. prawo do poszukiwania na tym terenie rud srebra i ołowiu. Przyczyniło się to do zwiększenia osadnictwa w rejonie Biskupic.

Na przełomie XIII i XIV wieku powstaje dokument (Rejestr Ujazdu), gdzie w części (Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) pojawia się pierwsza wzmianka o Zabrzu (, gdzie interpretowane jest jako miejsce za debrami – zarośniętymi dołami z płynącym wśród wzgórz strumieniem; to łacińskie „albo”, a jest interpretowane jako „wieś Konradów”). Dokument wymienia wśród innych osad: Biskupice, Zaborze, Grzybowice oraz Rokitnicę Zachodnią. Z kolei Rokitnica Wschodnia zostaje wspomniana pierwszy raz w roku 1310, zaś rok później pojawia się pierwsza wzmianka o Mikulczycach (jako ).

XVI–XVIII wiek W 1548 roku biskup wrocławski Baltazar von Promnitz wydał w Nysie przywilej górniczy dla terenów Biskupic, Zabrza, Rudy i Sośnicy, a prawo do wydobywania rud w Biskupicach i okolicy (w tym i w Zabrzu) otrzymali bracia Mikołaj i Jan Birawscy. W 1570 roku właścicielem Zabrza został czeski szlachcic Szambor Dluhomil, który po zagarnięciu części ziemi chłopskiej założył alodium z drewnianym dworem.

Podczas wojny trzydziestoletniej w 1639 roku w Zabrzu i Sośnicy wojska Ernsta von Mansfelda grabią żywność. W 1642 roku nowym właścicielem został Aleksander Bielski, który na miejscu drewnianego zbudował murowany piętrowy dwór, stajnie, owczarnię, słodownię i gorzelnię. W 1672 roku Zabrze zamieszkiwało jedynie 34 gospodarzy. W 1675 roku dobra zabrzańskie nabył kanclerz księstwa opolsko-raciborskiego, baron Jerzy Welczek (Wilczek). Działalność Welczka i jego następców (wśród nich m.in. Johann Bernhard III hrabia von ) przyczyniła się do rozwoju gospodarczego tych terenów. W Zabrzu powstał browar, młyny wodne, tartaki.

W 1731 roku przy obecnej ul. Kondratowicza istniała kolonia nazywana (Kuźnica). W ramach wprowadzania nowego podziału administracyjnego Śląska w 1743 roku utworzono powiat bytomski, w którego skład weszły: Biskupice, Makoszowy, Mikulczyce, Rokitnica Wschodnia, Zaborze i Zabrze wraz z istniejącymi w tym czasie koloniami i przysiółkami, a także powiat toszecki, w którego skład weszły Grzybowice i Rokitnica Zachodnia. W 1749 roku właścicielami Zabrza zostaje ród Duninów.

1769–1921 1769–1790 – właścicielem dóbr zabrzańskich jest (Maciej Wilczek). W trakcie tzw. kolonizacji fryderycjańskiej założył on szereg nowych osad wokół Zabrza: Maciejów (od imienia założyciela), Dorota (od imienia jego żony) i Pawłów (od imienia syna). W pobliżu zabrzańskiego dworu powstała następnie kolonia, nazywana początkowo Sand Kolonie (Kolonia Piaskowa) bądź Schloss Kolonie (Kolonia Zamkowa). Z czasem uzyskała urzędową nazwę Klein Zabrze, czyli Małe Zabrze. Jako ostatnią utworzono osadę Kończyce, nazwane tak od nazwy miejscowości Kończyce Wielkie na Śląsku Cieszyńskim, skąd pochodzili przodkowie tej gałęzi Wilczków. Następuje rozwój hutnictwa: w spisie 14 wielkich pieców z odlewniami żeliwa na Górnym Śląsku, sporządzonym w 1774 r., figuruje również Zabrze. 1790 – odkrycie przez Salomona Isaaca z Brabancji na pograniczu dzielnic Zaborze i Pawłów łatwych w eksploatacji złóż węgla kamiennego o grubości 1 metra 1792–1822 – budowa Kanału Kłodnickiego. Jego przedłużenie, Kanał Sztolniowy, wybudowany w latach 1801–1812 w dolinie Bytomki, dotarł do Zabrza.

1793 powstanie chłopskie według spisu z tego roku Zabrze obejmowało: majątek ziemski, kościół, szkołę, 34 chłopów, 6 zagrodników, 2 młyny, 32 pracowników najemnych – łącznie 305 mieszkańców; Małe Zabrze: kolonię 12 zagród z 31 mieszkańcami; Zaborze: majątek ziemski, 15 chłopów, 7 zagrodników, 14 pracowników najemnych 1796 – uruchomienie pierwszej zabrzańskiej kopalni państwowej Królowa Luiza (początek budowy 1790). Na przełomie XIX i XX w. obszar pola górniczego kopalni wynosił 19 km², wydobywano 3 mln ton węgla rocznie, a zatrudniano ok. 8 tys. robotników 1797 – uruchomienie kopalni Amalia, zlikwidowanej na rzecz Concordii 1799 – rozpoczęto budowę Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej do odwadniania kopalń z całego regionu, a potem do spławu węgla. Jej ujście na powierzchnię połączono z Kanałem Sztolniowym. 1819–1830 – budowa Kronprinzstrasse (Drogi Następcy Tronu) łączącej Królewską Hutę z Gliwicami. Na odcinku od Poremby do Maciejowa dała ona początek dzisiejszej ul. Wolności 1826 – kupno całego dominium zabrzańskiego przez byłego starostę bytomskiego, hrabiego Karola Łazarza Henckla von Donnersmarcka 1843 – uruchomienie kopalni Concordia 1845 (1 października) – otwarcie odcinka linii kolejowej z Opola do Świętochłowic przez Gliwice i Zabrze – przedłużenie trasy mającej początek we Wrocławiu. Ostatni odcinek, kończący się w Mysłowicach, oddano do użytku rok później. Równocześnie powstał dworzec kolejowy, wybudowany w polach Małego Zabrza, obecnie nieistniejący 1851 – ekspedycja poczty na trasie kolei górnośląskiej, ustanowienie urzędu listonosza, budowa huty Donnersmarcka 1852 uruchomienie fabryki kotłów Koetza 17 stycznia – wydanie przez władze rejencji opolskiej pozwolenia na organizowanie w czwartki targów na terenie Starego Zabrza (stąd nazwa Donnerstagmarktplatz – Plac Targów Czwartkowych). W 1875 przeniesiono je w rejon placu Warszawskiego 1856 – otwarcie pierwszego szpitala