mały|Jasna 28.1 (Bodleian MS J2) Awesta ( – „pochwały”, ) – kompilacja starożytnych świętych tekstów religijnych wyznawców zaratusztrianizmu (zoroastryzmu), które powstały prawdopodobnie w okresie od połowy II tysiąclecia do VII wieku p.n.e.
Języki Awesty Awesta powstała w języku irańskim – w dwóch odmianach języka awestyjskiego: starszej i młodszej. Język awestyjski był używany w Azji Środkowej i na obszarze współczesnego Afganistanu w latach ok. 1500–500 p.n.e. Najstarsza część Awesty (Gathy), przypisywana Zaratusztrze, została zapisana w odmianie staroawestyjskiej. Wykazuje ona bardzo duże podobieństwo do sanskrytu.
Historia powstania Pierwotny tekst Awesty był przekazywany z pokolenia na pokolenie przez kapłanów zaratusztriańskich w formie recytacji. Według historiografów sasanidzkich pierwsze pisemne wersje Awesty powstały prawdopodobnie między VII a VI wiekiem p.n.e. Według tradycji perskiej zostały one zniszczone w IV wieku p.n.e. podczas podboju państwa Achemenidów przez Aleksandra Macedońskiego. Odtworzono je, ponownie zredagowano i uzupełniono o komentarze w czasach dynastii partyjskiej i sasanidzkiej. Proces spisywania Awesty zainicjował prawdopodobnie król Partów Wologazes, jednak dotąd nie odnaleziono pochodzącego z tej epoki rękopisu, który by to potwierdzał. Zasadniczą redakcję Awesty przeprowadzono z polecenia założyciela dynastii Sasanidów, Ardaszira I (226–241); w III wieku uzupełnił ją kapłan Tansar, a ostatecznej redakcji dokonano za panowania Szapura II (309–379).
Stan obecny
Do naszych czasów zachowało się jedynie 25% oryginalnych tekstów; obecnie składają się one z 21 ksiąg (ok. 83 tys. słów), zwanych naskami. Większość z nich spisano wierszem – stanowią one najstarszą znaną formę staroirańskiej poezji sylabicznej. Dzieli się je na pięć części: Jasna (Yasna), czyli liturgia – najważniejsza i najstarsza część Awesty, zbiór liturgicznych modlitw i religijnych inwokacji. Zawiera Gathy. Gathy – najstarsze hymny i psalmy: 1–6, 7 (id. Jasna 37), 8, Hom Jaszt (rozdz. 9–11), kredo zaratusztriańskie (rozdz. 12), (rozdz. 13–27); część przypisywana samemu Zaratusztrze (rozdz. 29–54.1): Święte modlitwy (Aszem Wohu i Jata Ahu [Ahunwara]), Ahunawaiti Gatha (rozdz. 29–34), Jasna Haptanhaiti (rozdz. 35–42), Usztawaiti Gatha (rozdz. 43–46), Spentamainjusz Gatha (rozdz. 47–50), Wohukszatra Gatha (rozdz. 51), Wahisztoiszti Gatha (rozdz. 53), Airjęmā Aszjo (rozdz. 54.1), Airjema-Iszjo (rozdz. 54.2); pozostałe: rozdz. 54–72. Visparat (Wisprat), czyli wszyscy sędziowie – zbiór inwokacji i modlitw do wszystkich patronów. Vendidad (Wendidad, Wendidat, Widewdat), czyli prawo przeciw demonom – prawo kanoniczne i przepisy rytualne. Składa się z 22 rozdziałów, zwanych fargardami. Zawiera zasady prawa religijnego; traktuje o zachowaniu czystości, ceremoniach oczyszczania i opiece nad pożytecznymi zwierzętami. Jaszty, czyli pieśni pochwalne – hymny religijne ku czci bóstw. Njajisan Chorda Awesta, czyli Młoda Awesta – zbiór różnorodnych modlitw przeznaczonych do odmawiania przez świeckich w różnych okolicznościach. Powstała w IV wieku n.e. w języku pazand. Fragmenty – zbiór rozproszonych tekstów i modlitw z zaginionego kanonu Awesty.
Zend Zend to komentarze do Awesty; najobszerniejsze z nich odnoszą się do Vendidadu. Większość z nich zredagowano za panowania dynastii Sasanidów w średnioirańskim języku pahlawi. Najmłodsze pochodzą z IX wieku.
Inne teksty odnoszące się do Awesty Przed XIV wiekiem w językach pahlawi i pazand powstało wiele tekstów odnoszących się do niezachowanych fragmentów Awesty, a także obszerna literatura dewocyjna, hagiograficzna i uzupełniająca. Fragmenty tych pism, które odnoszą się do pierwotnego tekstu, są przedmiotem sporów teologicznych i naukowych. Arda Viraz Namag Bundahiszn Wielki Bundahiszn Czidag Andarz i Porjotkeszan Wybór z Adarbada Mahraspandana Dadestan-i Denig Denkard (IX w.) Listy Manuszczira (881 n.e.) Menog-i Khrad teksty w języku pazand Riwajat Adur-Farnbaga Riwajat Farnbag-Srosz Pouczenia Adarbada Mahraspandana Wybór wierzeń i legend Zadsprama Szajest Ne-Szajest Szkand-gumanig Vizar Zand-i Vohuman Jaszt
Przekłady i publikacje Pierwszego europejskiego przekładu Awesty – na język francuski – dokonał Abraham Hyacinthe Anquetil-Duperron w 1771 roku. Nadany mu tytuł Zend-Avesta jest kwestią sporną. Przyjmuje się, że właściwszą nazwą zbioru obejmującego Awestę i komentarze byłaby Apastak wazand.
Na język polski Awestę (Wendidad, Wisperad i Jasnę, czyli tzw. Wielką Awestę) przetłumaczył prof. Ignacy Pietraszewski w dziele pt. Miano słowiańskie w ręku jednej familji od trzech tysięcy lat zostające, czyli nie Zendawesta, a Zędaszta, to jest życiodawcza książeczka Zoroastra (Berlin, 1857). Przekład ten został wznowiony pod nieco zmienionym tytułem: Miano Słowiańskie, czyli nie Zendawesta, a Zędaszta, to jest Życiodawcza książeczka Zoroastra albo Awesta Wielka (Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2011, ). Tekst przygotowali do druku, zredagowali i opatrzyli wstępem Julian Edgar Kassner i Andrzej Sarwa.
Kolejny pełny przekład na język polski ukazał się w trzech częściach: Awesta. Wendidad (cz. 1), tłum. Piotr Żyra i Andrzej Sarwa, wstęp Andrzej Sarwa, Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2010, ; Awesta. Sîrôzahy, Yasty, Nyâyisy (cz. 2), tłum. Piotr Żyra, Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2011, ; Awesta. Yasna, Visparad, Âfrînagân, Gâhs i pozostałe fragmenty (cz. 3), tłum. Piotr Żyra, Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2011, . Nie jest to jednak przekład z języków oryginalnych.
Zobacz też Szahname
Przypisy Miano Słowiańskie czyli nie Zendawesta a Zędaszta to jest Życiodawcza książeczka Zoroastra albo Awesta Wielka
Linki zewnętrzne Awesta – nowe tłumaczenie na język polski Zbiór ksiąg i tekstów zaratusztriańskich
Kategoria:Święte księgi Kategoria:Zaratusztrianizm