Ustawa o języku polskim – polska ustawa, uchwalona przez Sejm RP, regulująca kwestię prawną związaną z językiem polskim.

Ustawa była wielokrotnie nowelizowana, czasami nawet kilka razy w tym samym roku. Wszystkie nowelizacje są omówione poniżej.

Geneza Pomysłodawcą ustawy o języku polskim był Walery Pisarek, który na I Forum Kultury Słowa w 1995 roku we Wrocławiu uzasadniał jej potrzebę obawami, że język polski może wkrótce przestać istnieć.

Jak się okazało, obawy te podzielały również niektóre inne osoby, patrz np.

Jan Miodek pisał:

Z poglądami Walerego Pisarka polemizował na Forum Kultury Słowa Zygmunt Saloni, ale jego głos przeszedł praktycznie bez echa.

Część autorów sugeruje, że odczucie silnego zagrożenia języka polskiego wynika po części z samej działalności popularyzatorskiej prowadzonej przez polonistów-preskryptywistów. Zdaniem Janusza S. Bienia stwierdzenia o zagrożonej polszczyźnie były całkowicie pozbawione podstaw. Według Tadeusza Piotrowskiego wykreowane zagrożenie wynika z podporządkowywania się tradycyjnym autorytetom polonistycznym (i przekonania, że mechanizmem języka „sterują” autorytety medialne czy instytucje), a także z charakteru polskiej polityki językowej, nastawionej na nieprzejrzystą, preskryptywną regulację języka. Autor uważa, że wpływ angielszczyzny nie stanowi poważnego zagrożenia dla języka ojczystego; ponadto język polski znajduje się w grupie 85 języków świata o największej liczbie użytkowników.

Projekty Pierwszy projekt został przedstawiony przez Walerego Pisarka na Forum Kultury Słowa i opublikowany w cytowanym wyżej artykule w materiałach pokonferencyjnych. Projekt ten stanowił punkt wyjścia do prac prowadzonych w Ministerstwie Kultury. Jak Walery Pisarek informował o tym w wywiadzie, ponieważ uzgodnienia międzyresortowe i dyskusje w Radzie Legislacyjnej przy premierze się przeciągały, minister Zdzisław Podkański spowodował złożenie w październiku 1997 r. nieco zmienionego projektu jako projektu poselskiego posłów PSL (druk sejmowy nr 10). W pierwszym czytaniu 8 stycznia 1998 r. projekt został odrzucony i skierowany do kilku komisji sejmowych. Projekt rządowy został złożony w lipcu 1998 r. (druk sejmowy nr 561). Oba projekty były następnie omawiane wspólnie.

Ustawa i jej nowelizacje Ustawa z 7 października 1999 r. Ustawę przyjęto przy znaczącej liczbie głosów przeciwnych (w III czytaniu 200 głosów za, 179 przeciw, 15 wstrzymujących się).

Przyczyny jej wprowadzenia określono w preambule: język polski stanowi podstawowy element narodowej tożsamości i jest dobrem narodowej kultury ze względu na doświadczenie historii, kiedy walka zaborców i okupantów z językiem polskim była narzędziem wynaradawiania z powodu ochrony tożsamości narodowej w procesie globalizacji uznanie, że polska kultura stanowi wkład w budowę wspólnej, różnorodnej kulturowo Europy, a zachowanie tej kultury i jej rozwój są możliwe tylko poprzez ochronę języka polskiego. uznanie tej ochrony za obowiązek wszystkich organów i instytucji publicznych Rzeczypospolitej Polskiej i powinność jej obywateli.

Postanowienia ustawy przepisy ustawy obowiązują na całym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej ustawa nie narusza praw mniejszości narodowych oraz nie gwałci prawa do wyznawania różnych kultów religijnych ochrona języka polskiego polega w szczególności na: dbaniu o poprawne używanie języka i doskonaleniu sprawności językowej jego użytkowników oraz na stwarzaniu warunków do właściwego rozwoju języka jako narzędzia międzyludzkiej komunikacji przeciwdziałaniu jego wulgaryzacji szerzeniu wiedzy o nim i jego roli w kulturze upowszechnianiu szacunku dla regionalizmów i gwar, a także przeciwdziałaniu ich zanikowi promocji języka polskiego w świecie wspieraniu nauczania języka polskiego w kraju i za granicą ustawa nadaje status urzędowy językowi polskiemu w: konstytucyjnych organach państwa organach jednostek samorządu terytorialnego i podległych im instytucji w zakresie, w jakim wykonują zadania publiczne terenowych organach administracji publicznej instytucjach powołanych do realizacji określonych zadań publicznych organach samorządu innego niż samorząd terytorialny oraz organach organizacji społecznych, zawodowych, spółdzielczych i innych podmiotów wykonujących zadania publiczne

Ochrona prawna języka polskiego w życiu publicznym Podmioty wykonujące zadania publiczne na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej dokonują wszelkich czynności urzędowych w języku polskim, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej. Umowy międzynarodowe zawierane przez Rzeczpospolitą Polską powinny mieć polską wersję językową, stanowiącą podstawę wykładni, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej. Języka polskiego używa się w obrocie prawnym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej pomiędzy podmiotami polskimi oraz gdy jedną ze stron jest podmiot polski. Dotyczy to w szczególności nazewnictwa towarów i usług, ofert, reklamy, instrukcji obsługi, informacji o właściwościach towarów i usług, warunków gwarancji, faktur, rachunków i pokwitowań. Posługiwanie się w obrocie prawnym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej wyłącznie obcojęzycznymi określeniami, z wyjątkiem nazw własnych, jest zakazane. Obcojęzyczne opisy towarów i usług oraz obcojęzyczne oferty i reklamy wprowadzane do obrotu prawnego muszą jednocześnie mieć polską wersję językową. Jeżeli stroną umowy, której wykonanie ma nastąpić na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jest podmiot polski, umowę sporządza się w języku polskim. Język polski jest językiem nauczania oraz językiem egzaminów i prac dyplomowych w szkołach publicznych i niepublicznych wszystkich typów, w państwowych i niepaństwowych szkołach wyższych oraz w placówkach oświatowych i innych instytucjach edukacyjnych, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej. Napisy i informacje w urzędach i instytucjach użyteczności publicznej, a także przeznaczone do odbioru publicznego oraz w środkach transportu publicznego sporządza się w języku polskim.

Za naruszenie tych zasad grozi kara grzywny (art. 15); ta wersja ustawy pozwalała dodatkowo zasądzić nawiązkę w wysokości do 100 000 zł.

Powyższe postanowienia nie dotyczą: nazw własnych obcojęzycznych dzienników, czasopism, książek oraz programów komputerowych, z wyjątkiem ich opisów i instrukcji działalności dydaktycznej i naukowej szkół wyższych, szkół i klas z obcym językiem wykładowym lub dwujęzycznych, nauczycielskich kolegiów języków obcych, a także nauczania innych przedmiotów, jeżeli jest to zgodne z przepisami szczególnymi twórczości naukowej i artystycznej zwyczajowo stosowanej terminologii naukowej i technicznej znaków towarowych, nazw handlowych oraz oznaczeń pochodzenia towarów i usług.

Rada Języka Polskiego Ustawa przewidziała także powołanie Rady Języka Polskiego, która ma mieć charakter instytucji opiniodawczo-doradczej w sprawach używania języka polskiego. Nie rzadziej niż co dwa lata Rada ma obowiązek przedstawiać Sejmowi i Senatowi sprawozdanie o stanie ochrony języka polskiego. Każdy organ może zasięgnąć opinii Rady w wypadku wystąpienia istotnych wątpliwości dotyczących użycia języka polskiego, opinia Rady może mieć formę uchwały. Producenci i importerzy mogą występować z wnioskami o pomoc w razie występowania wątpliwości co do użycia odpowiedniej formy językowej dla oznaczenia towarów lub usług o obcojęzycznych nazwach lub opisach.

Nowelizacja z 31 marca 2000 r. Jeszcze przed wejściem ustawy w życie została ona znowelizowana przez ustawę z dnia 31 marca 2000 r. o zmianie ustawy o radiofonii i telewizji i ustawy o języku polskim. Nowelizacja miała charakter formalny. Ustawa o języku polskim zmieniała obowiązującą wówczas ustawę o radiofonii i telewizji. Zmiany te zostały uwzględnione w nowej ustawie z 31 marca 2000 r., więc odpowiedni fragment (art. 17 pkt 1) ustawy o języku polskim stracił rację bytu. Chodziło o dodanie wymogu Nadawcy dbają o poprawność języka swoich programów i przeciwdziałają jego wulgaryzacji.

Nowelizacja z 18 lipca 2002 r. Ustawa z dnia 18 lipca 2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną zmodyfikowała art. 3 pkt 8 ustawy o języku polskim, który stwierdzał, że umowa sporządzona w języku obcym nie stanowi uprawdopodobnienia faktu dokonania czynności prawnej. W znowelizowanej wersji nie dotyczy to umów o świadczenie usług drogą elektroniczną zawartych z usługodawcą niebędącym podmiotem polskim.

Nowelizacja z 11 kwietnia 2003 r. Ustawa z dnia 11 kwietnia 2003 r. o zmianie ustawy o języku polskim dodała do ustawy obszerny rozdział Urzędowe poświadczanie znajomości języka polskiego, usuwając jednocześnie art. 3 ust. 3 stwierdzający, że sprawy te drogą rozporządzenia reguluje minister właściwy do spraw oświaty i wychowania.

Nowelizacja z 2 kwietnia 2004 r. Ustawa z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o języku polskim dotyczyła kilku kwestii.

Art. 1 Pierwotny przepis (Przepisy ustawy dotyczą ochrony języka polskiego i używania go w działalności publicznej oraz w obrocie prawnym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej) został uściślony:

Art. 5 Pierwotny przepis (Podmioty wykonujące zadania publiczne na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej dokonują wszelkich czynności urzędowych w języku polskim) został uzupełniony o oświadczenia woli.

Art. 7 Budzące wątpliwości sformułowanie języka polskiego używa się w obrocie prawnym przeredagowano:

Dodany art. 7a Artykuł ten zastępuje i uściśla postanowienie, że używanie języka polskiego dotyczy w szczególności nazewnictwa towarów i usług, ofert, reklamy, instrukcji obsługi, informacji o właściwościach towarów i usług, warunków gwarancji, faktur, rachunków i pokwitowań, które znajdowało się w art. 7. Na uwagę zasługuje zwłaszcza art. 7a pkt 3:

Dodany art. 7b Artykuł ten zastępuje i modyfikuje postanowienie (Kontrolę wykonywania obowiązków, o których mowa w ust. 1, 3 i 4, sprawuje Inspekcja Handlowa oraz Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów.), które stanowiło wcześniej pkt 5 art. 7:

Art. 8 Artykuł ten został doprecyzowany przez jawne wymienienie prawa pracy, a jednocześnie osłabiony przez pkt. 2 i 3:

Punkty te zostały potem uznane za niezgodne z Konstytucją – patrz niżej.

Art. 11 Wyliczenie okoliczności, do których nie stosuje się ustawy o języku polskim, zostało uzupełnione o punkt

Art. 13 Do osób upoważnionych do występowania do Rady Języka Polskiego o sformułowanie opinii dodano m.in. Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów oraz Głównego Inspektora Inspekcji Handlowej.

Art. 15 Opis działań podlegających karze grzywny dostosowano do wprowadzonych w ustawie zmian. Zlikwidowano możliwość orzekania nawiązki w wysokości do 100 000 zł z przeznaczeniem na Fundusz Promocji Twórczości.

Nowelizacja z 6 stycznia 2005 r. Ustawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym stwierdzenie zawarte w art. 2 pkt 2 ustawy o języku polskim, że ustawa nie narusza praw mniejszości narodowych i grup etnicznych uzupełnia o społeczności posługującej się językiem regionalnym.

Nowelizacja z 27 lipca 2005 r. Ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym usunęła szkoły wyższe z art. 9 ustawy o języku polskim, który brzmiał pierwotnie: Język polski jest językiem nauczania oraz językiem egzaminów i prac dyplomowych w szkołach publicznych i niepublicznych wszystkich typów, w państwowych i niepaństwowych szkołach wyższych oraz w placówkach oświatowych i innych instytucjach edukacyjnych, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 września 2005 r. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 września 2005 r. sygn. akt K 38/04 stanowił, że cytowany wyżej art. 8 pkt 2 i 3 ustawy o języku polskim: jest niezgodny z art. 2 Konstytucji przez to, że narusza reguły prawidłowej legislacji, jest niezgodny z art. 76 Konstytucji przez to, że nie zapewnia należytej ochrony konsumentów i osób świadczących pracę przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi.