thumb|250px|Ketamina – przykład dysocjanta Dysocjanty – grupa związków chemicznych, substancji psychoaktywnych, których działanie polega głównie na redukowaniu lub blokowaniu (często w sensie fizycznym) sygnałów z mózgu do „świadomości”. Efekty działania dysocjantów są opisywane jako depersonalizacja, analgezja, odrealnienie oraz uczucie śnienia na jawie. Deprywacja sensoryczna i dysocjacja mogą ułatwić wgląd w swoją osobowość. Uczucie śnienia na jawie i halucynacje sprawiają, że dysocjanty odczuwalnie przypominają psychodeliki.
Mechanizm działania większości dysocjantów połączony jest z antagonizmem receptora NDMA (kwasu N-metylo-D-aparaginowego), jednakże niektóre z substancji działających nieselektywnie wpływają na układ dopaminowy i/lub opioidowy, przez co mogą być w stanie wywoływać bardziej bezpośrednią i powtarzalną euforię bądź inne efekty zbliżone bardziej do innych popularnych substancji psychoaktywnych. Dlatego też dysocjanty uważane są za substancje o potencjale uzależniającym, w przeciwieństwie do psychodelików (tj. LSD lub DMT). Niektóre dysocjanty, jak fencyklidyna (PCP) mogą wywoływać właściwości stymulujące, jednakże zdecydowana większość dysocjantów wykazuje właściwości depresyjne, często wywołujące sedację, spowolnienie oddechu, nudności, dezorientację, analgezję, anestezję, ataksję, zaburzenia pamięci i mowy i amnezję, co sprawia, że używanie ich niesie podobne ryzyko jak w przypadku opioidów, włączając w to skrajną bradykardię, mogącą prowadzić do śmierci (zwłaszcza przy użyciu bardzo dużych dawek). Przykładami dysocjantów są fencyklidyna, ketamina i dekstrometorfan, a także podtlenek azotu (tzw. gaz rozweselający) i szałwia wieszcza,muscymol, memantynę, ksenon.
Efekty działania Do efektów działania dysocjantów można zaliczyć dysocjację, halucynacje, manię, katalepsję, analgezję i amnezję.
Ketamina, w szczególności jej lewoskrętny enancjomer (S-ketamina, esketamina), wykazuje silne i bardzo szybko działające efekty przeciwdepresyjne. Działania przeciwdepresyjne ketaminy wciąż nie są znane. W 2019 roku amerykańska Agencja Żywności i Leków zatwierdziła użycie ketaminy, w szczególności esketaminy do leczenia depresji lekoopornej. Ketamina w formie esketaminy podawanej donosowo jest dostępna w Polsce pod nazwą Spravato. Ketamina używana jest także w formie terapii eksperymentalnej dla bólu przewlekłego i zespołu stresu pourazowego. Ketaminę można uznać za ewolucję fencyklidyny.
Fencyklidyna, popularna w latach 60. i 70. w USA jako substancja rekreacyjna, obecnie nie jest używana w medycynie. Jej efekty działania są często pokrewne z działaniami ketaminy, lecz fencyklidyna odznacza się zdecydowanie silniejszym działaniem stymulującym, i także groźnymi efektami ubocznymi w przypadku przedawkowania, często odznaczających się manią, epizodami szczególnej agresji i działaniami destrukcyjnymi. Zdobyła wczesne uznanie jako substancja używana w tworzeniu naukowego modelu schizofrenii.
Zastosowanie Zastosowanie medyczne Wiele dysocjantów, w szczególności ketamina znajduje szerokie zastosowanie w anestezjologii w trakcie operacji chirurgicznych i w premedykacji przed zastosowaniem innych substancji znieczulających. Szczególnie popularna jest w chirurgicznym opracowaniu ran. Dekstrometorfan używany jest jako środek wstrzymujący kaszel, często znajduje się w popularnych lekach niwelujących objawy przeziębienia dostępnych bez recepty, najczęściej w połączeniu z pseudoefedryną i paracetamolem bądź ibuprofenem. Dostępny jest także jako popularny syrop na kaszel.
Zastosowanie rekreacyjne Niektóre dysocjanty są używane rekreacyjnie. Ketamina i podtlenek azotu są często używanymi substancjami w kontekście rekreacyjnym. Fencyklidyna (PCP) była popularnym środkiem psychoaktywnym w latach 60. i 70., w szczególności na zachodzie USA. Obecnie jest rzadko spotykana, jednakże jej odmiany dostępne są jako środki eksperymentalne, wraz z innymi arylocykloheksyloaminami. Dekstrometorfan potrafi być używany rekreacyjnie, szczególnie wśród młodzieży ze względu na dużą dostępność. W dawkach wyższych niż terapeutyczne potrafi wywoływać efekty dysocjacji.
Zobacz też delirianty dysocjacja anestetyki halucynogeny
Przypisy