Styl narodowy – styl poszukiwany w krajach europejskich w XIX i na początku XX wieku, zwłaszcza w architekturze i rzemiośle, który opierałby się na formach specyficznych dla danego państwa i który w sposób świadomy dla twórcy dzieła i jego odbiorcy byłby nośnikiem pewnych idei: narodowościowych czy czasem nawet nacjonalistycznychM. Omilanowska, Nacjonalizm a style narodowe w architekturze europejskiej XIX i początku XX wieku, [w:] Nacjonalizm w sztuce i historii sztuki 1789–1950, Warszawa 1998, s. 146.. Szczególnie chętnie sięgano do form zaczerpniętych ze sztuki ludowej i rodzimej bądź z przeszłości.
Próby stworzenia stylu narodowego były wynikiem rodzącej się świadomości narodowej, rosnącego zainteresowania historią i tradycją (w tym także architekturą ludową) i eklektycznej postawy ówczesnych architektów. Tym niemniej samo wykorzystanie wzorów z przeszłości nie było wystarczające, by uznać je za próbę stworzenia stylu narodowego; niezbędny był drugi czynnik – polityczny. Style narodowe mogły być zarówno narzędziem utrwalania dominacji i akcentowania jednościM. Omilanowska, Nacjonalizm a style narodowe w architekturze europejskiej XIX i początku XX wieku, [w:] Nacjonalizm w sztuce i historii sztuki 1789–1950, Warszawa 1998, s. 152., jak i reakcją obronną i próbą zaznaczenia własnej odrębności.
Dążenia do stworzenia stylu narodowego występowały w całej niemal Europie (zwłaszcza w Niemczech i Europie Środkowo-Wschodniej: w Czechach, Węgrzech, Rumunii, Skandynawii, Rosji, Polsce), a także poza nią (np. w USA, Japonii czy TurcjiM. Omilanowska, Nacjonalizm a style narodowe w architekturze europejskiej XIX i początku XX wieku, [w:] Nacjonalizm w sztuce i historii sztuki 1789–1950, Warszawa 1998, s. 145.). Zdaniem potrzeba poszukiwania stylu narodowego pojawiała się bądź w krajach niewielkich w momencie zwrotnym dla ich niezależności (np. Katalonia, Irlandia) bądź w krajach, które aspirowały do odgrywania większej roli, niż w rzeczywistości odgrywały (np. Niemcy i Rosja)J. Gerle. What is vernacular? or, the search for the „mother-tongue of forms”, [w:] Art and the National Dream, Dublin 1993, s. 143–154. Za: M. Omilanowska, Nacjonalizm a style narodowe w architekturze europejskiej XIX i początku XX wieku, [w:] Nacjonalizm w sztuce i historii sztuki 1789–1950, Warszawa 1998, s. 146..
Postulat stworzenia stylu narodowego realizowany był na trzech poziomach: prostego wprowadzania do dzieła elementów rodzimych (ludowych bądź z przeszłości), wypracowywania całego stylu, opartego na przekształconych formach dawnych lub ludowych i tworzenia zupełnie nowego, oryginalnego styluK. Stefański, Polska architektura sakralna w poszukiwaniu stylu narodowego, Łódź 2002, s. 10..
Niemcy Niemcy były krajem, w którym najwcześniej (bo już z końcem XVIII wieku) pojawił się postulat tworzenia sztuki narodowej. O architekturze narodowej pisał Goethe w 1773 roku w artykule Von deutscher Baukunst. Za styl narodowy uznano neogotyk; do jego spopularyzowania przyczyniła się inicjatywa ukończenia budowy katedry w Kolonii, która od średniowiecza stała niedokończona. Neogotyk dominował w XIX-wiecznych kościołach i budynkach publicznych. Po zjednoczeniu Niemiec w 1871 roku funkcję gotyku przejął neorenesans, potem neoromanizm i neobarok.
Pod wpływami angielskimi powstał, obecny także w Austrii, – miejscowa odmiana romantyzmu narodowego, obecna głównie w budownictwie mieszkalnym.
thumb|K. Ton, katedra Chrystusa Zbawiciela, Moskwa
Rosja
Także w Rosji poszukiwanie stylu narodowego uobecniło się jeszcze w 1. połowie XIX wieku. Stworzony wówczas styl, nazywany bizantyjskim, sięgał do tradycyjnych form architektury cerkiewnej. W latach 20. XIX w. powstały cerkwie zaprojektowane przez Wasilija Stasowa (w Kijowie, 1826–1830 i Poczdamie, 1827–1832). Styl spopularyzował przede wszystkim Konstantin Ton (Thon), autor katedry Chrystusa Zbawiciela (1839–1843) i pałacu kremlowskiego w Moskwie (1839–49). Od około połowy wieku styl bizantyński był już uważany za narodowy; popierali go carowie.
Od połowy wieku rosło także zainteresowanie sztuką ludową. W 1850 Nikołaj Nikitin wzniósł dom, zwany Izbą Pogodina, oparty na wzorach ludowych i tym samym zapoczątkował serię podobnych realizacji w tzw. stylu pseudorosyjskim. Także ten styl z czasem otrzymał miano narodowego.
Następnym krokiem była twórczość kilku artystów, którzy tradycyjne motywy przetwarzali w duchu fantazyjno-eklektycznym: Wiktora Gartmana (autora m.in. Muzeum Politechniki w Moskwie, ok. 1870) i Iwana Ropeta. Z końcem XIX wieku obaj stworzyli kilka obiektów w Abramcewie dla Sawwy Mamontowa, zaliczanych już do nurtu neorosyjskiego. Ich naśladowcy (np. Wiktor Wasniecow), cały czas posługując się rodzimymi formami, tworzyli dzieła silnie je przetwarzające, fantazyjne i bardziej ekspresyjne.
Inne kraje Próby stworzenia stylu narodowego w krajach peryferyjnych, takich jak Węgry, Skandynawia, Rumunia, Polska, pojawiły się na fali tzw. romantyzmu narodowego w latach 80. XIX wieku. Początkowo sięgano do wzorów sztuki wysokiej. W Czechach do renesansu nawiązywał . W Rumunii stworzono tzw. styl neorumuński, oparty na architekturze XVII i XVIII wieku. Na Węgrzech do stworzenia tzw. stylu węgierskiego przyczynił się Ödön Lechner, tworzący budowle łączące motywy barokowe i orientalne (te drugie miały nawiązywać do wschodniego pochodzenia Madziarów). W Skandynawii nawiązywano do nordyckich tradycji, zwłaszcza z czasów romańskich. W Polsce (o czym mowa jest niżej) sięgano po miejscowe odmiany gotyku, tworząc tzw. gotyk wiślano-bałtycki i nadwiślański.
Z końcem lat 80. (a w Rosji nawet 20 lat wcześniej) pojawiło się zainteresowanie sztuką ludową. W Danii w oparciu o budownictwo drewniane tworzył . W Norwegii architektura nurtu dragestilen nawiązywała do romańskich kościołów masztowych (stavkirke); podobne tendencje występowały w Finlandii i Szwecji. W Czechach wzory ludowe spopularyzowały się w latach 90.; wtedy też w Polsce powstał styl zakopiański.
Pod koniec stulecia na poszukiwania stylu narodowego wpływ miały: działalność ruchu Arts and Crafts oraz secesja, powstałe w opozycji do tradycji klasycznych i akademizmu oraz sięgające po wzory sztuki niskiej, lokalnej. W Czechach tworzył Dušan Jurkovič; na Węgrzech Ede Torczkay-Wigand i .
Polska Dla Polaków pozbawionych w XIX wieku samodzielnego państwa poszukiwanie stylu narodowego związane było z chęcią podkreślenia własnej niezależności i wagi dorobku kulturalnego. Ważną rolę odegrało zainteresowanie kulturą (a zwłaszcza architekturą) ludową, obecne w działalności m.in. Oskara Kolberga, Jana Karłowicza czy Władysława Matlakowskiego. Ta fascynacja polską ludowością, która – oprócz chęci zachowania tożsamości narodowej – powodowana była także oświeceniową potrzebą poznania i romantycznym zachwytem dla tego, co ludowe, stała się podstawą dla tworzenia stylu narodowego. Poszukiwania prowadzono także w obrębie stylów z przeszłości: gotyku, renesansu czy baroku.
Pierwsze polemiki na temat architektury narodowej miały miejsce około połowy XIX wieku. W 1847 roku Lucjan Siemieński pisał, że duch narodu jest obecny w wiejskich kościółkach i kapliczkachL.S., O architekturze chrześcijańskiej, „Przyjaciel Ludu”, 1847, s. 228. Za: K. Stefański, Polska architektura sakralna w poszukiwaniu stylu narodowego, Łódź 2002, s. 19–20.. Józef Ignacy Kraszewski stwierdzał: [..] na wsiach więc prawdziwie polsko-słowiańskiego budownictwa rozwoju szukać trzebaJ.I. Kraszewski, Listy, „Gazeta Warszawska”, 1852, nr 1, s. 6. Za: K. Stefański, Polska architektura sakralna w poszukiwaniu stylu narodowego, Łódź 2002, s. 20.. W odpowiedzi na ten głos Franciszek Tournelle postulował odrodzenie polskiej architektury poprzez sięgnięcie do sztuki rodzimejF.T., Listy z Włocławka, „Gazeta Warszawska”, 1952, nr 13, s. 6. Za: K. Stefański, Polska architektura sakralna w poszukiwaniu stylu narodowego, Łódź 2002, s. 20.. Wtedy też pojawiły się wypowiedzi podkreślające piękno i odrębność polskich kościołów gotyckich. Józef Kremer pisał: A ten Marjacki kościół nasz i z duszy i z ciała jest istnym przedstawcą wszystkich polskich kościołów z epoki gotyckiego stylu; a w formie wieży mariackiej, jego zdaniem, się zebrały wszystkie uczucia, wszystkie tęsknoty naszego krajuJózef Kremer, O tryptyku z wystawy archeologicznej krakowskiej, Wilno 1859, s. 55–91. Za: K. Stefański, Polska architektura sakralna w poszukiwaniu stylu narodowego, Łódź 2002, s. 20–21.; autor pod pseudonimem Ostoja na łamach „Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” zauważył, że stworzenie architektury narodowej powinno bazować na formach gotyckichOstoja, Kilka słów o architekturze narodowej, Kronika, „Wiadomości Krajowe i Zagraniczne”, 1860, nr 15, s. 3–4. Za: K. Stefański, Polska architektura sakralna w poszukiwaniu stylu narodowego, Łódź 2002, s. 21.. Rafał Krajewski odpowiedział, że stylu narodowego nie można po prostu stworzyć – musi on narodzić się samoistnieR. Krajewski, O architekturze narodowej, „Gazeta Codzienna”, 1860, nr 125, s. 1. Za: K. Stefański, Polska architektura sakralna w poszukiwaniu stylu narodowego, Łódź 2002, s. 20.. Po tych pierwszych głosach bardziej pogłębione polemiki miały miejsce w ostatniej ćwierci XIX wieku.
Style wiślano-bałtycki, przejściowy i nadwiślański thumb|Józef Pius Dziekoński, bazylika katedralna św. Michała Archanioła i św. Floriana Męczennika w Warszawie Jedną z propozycji stylu narodowego stał się tzw. styl wiślano-bałtycki – odmiana neogotyku, stosowana głównie w architekturze sakralnej. Koncepcję tę wypracowali w latach 60. i 70. krakowscy badacze Władysław Łuszczkiewicz i Józef Łepkowski w oparciu o przekonanie o wspólnych cechach gotyku Pomorza i ziem polskich. Łuszczkiewicz postulował badanie polskich zabytków i uważał, że współczesna architektura powinna odrodzić się na bazie rodzimej odmiany stylów średniowiecznych. Podobne idee propagował Łepkowski, pisząc: Tylko długie studiowanie zabytków na stumilowej przestrzeni od Marienburga przez Litwę, Płockie, Wielkopolskę, Wiślicę, aż po Przeworsk, w jedną ujęte całość zgromadzić by mogło wzory na odbudowanie naszej starej szkołyJ. Łepkowski, Sztuka. Zarys jej dziejów..., Kraków 1872, s. 157–160. Za: K. Stefański, Polska architektura sakralna w poszukiwaniu stylu narodowego, Łódź 2002, s. 25.. Koncepcje tych badaczy przyniosły jednak znaczny odzew z pewnym opóźnieniem i przede wszystkim w Królestwie Polskim.
W latach 80. problematyką odrodzenia architektury polskiej – zwłaszcza sakralnej – zajmowali się Karol Matuszewski i Franciszek Ksawery Martynowski. Pierwszy z nich propagował styl wiślano-bałtycki, który wówczas zdobywał już znaczną popularność w Kongresówce. Nie brakowało także krytyków tej koncepcji; byli nimi m.in. wspomniany już Martynowski czy Zygmunt Kiślański. W tym samym czasie głos zabrał Łuszczkiewicz, prezentując wnioski ze swoich badań nad małopolskim gotykiem. Stwierdził wówczas – tym samym zaprzeczając wcześniej prezentowanym poglądom – że nie można wiązać ze sobą gotyku małopolskiego i pomorskiegoW.Łuszczkiewicz, Pionierowie gotycyzmu w Polsce. Architektura cysterska i wpływ jej pomników na gotycyzm krakowski XIV wieku, „Ateneum”, 1882, t. II; W. Łuszczkiewicz, Czy można konstrukcyę kościołów gotyckich krakowskich XIV wieku uważać za cechę specyalną ostrołuku w Polsce?, [w:] Pamiętnik pierwszego Zjazdu Historycznego Polskiego imienia Jana Długosza, Kraków 1887, s. 53. Za: K. Stefański, Polska architektura sakralna w poszukiwaniu stylu narodowego, Łódź 2002, s. 34.. Pisał: Powierzchowność badacza sprzed lat spowodowała połączenie budowli ostrołukowych XIV stulecia Pomorza, Prus, Brandenburgii z budowlami Małopolski w jeden styl, bądź odcień stylowy, „wiślano-bałtycki”W.Łuszczkiewicz, Kilka słów o naszem budownictwie w epoce ostrołukowej i jego cechach charakterystycznych, PT, 1887. Za: K. Stefański, Polska architektura sakralna w poszukiwaniu stylu narodowego, Łódź 2002, s. 61..