mały|Plakat brytyjski z I wojny światowej, zwracający uwagę na zagrożenie, jakie stanowi powietrzne bombardowanie z niemieckich sterowców Obrona cywilna – system, którego celem jest ochrona ludności, zakładów pracy i urządzeń użyteczności publicznej, dóbr kultury, ratowanie i udzielanie pomocy poszkodowanym w czasie wojny oraz współdziałanie w zwalczaniu skutków klęsk żywiołowych i katastrof.
Zadania obrony cywilnej na świecie Zgodnie z Protokołami dodatkowymi do Konwencji genewskich z 12 sierpnia 1949 r., dotyczącymi ochrony ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół I) oraz dotyczący ochrony ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół II), zadaniami obrony cywilnej są:
służba ostrzegawcza; ewakuacja; przygotowanie i organizowanie schronów; obsługa środków zaciemnienia; ratownictwo; służby medyczne, włączając w to pierwszą pomoc oraz opiekę religijną; walka z pożarami; wykrywanie i oznaczanie stref niebezpiecznych; odkażanie i inne podobne działania ochronne; dostarczanie doraźnych pomieszczeń i zaopatrzenia; doraźna pomoc dla przywrócenia i utrzymania porządku w strefach dotkniętych klęskami; doraźne przywrócenie działania niezbędnych służb użyteczności publicznej; doraźne grzebanie zmarłych; pomoc w ratowaniu dóbr niezbędnych dla przetrwania; dodatkowe rodzaje działalności, niezbędne dla wypełnienia któregoś z zadań wyżej wymienionych, w tym planowanie i prace organizacyjne.
Obrona cywilna w Polsce po 1989 Aktualny stan prawny (od 1 stycznia 2025) 1 stycznia 2025 roku weszła w życie ustawa z dnia 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej (), która reguluje te zagadnienia.
Nowe przepisy mają na celu zlikwidowanie luki prawnej dotyczącej funkcjonowania obrony cywilnej, która powstała po wejściu w życie ustawy z 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny. Rząd przygotował wcześniej projekt tzw. megaustawy o ochronie ludności, zakładający połączenie zagadnień związanych z obroną cywilną, zarządzaniem kryzysowym oraz reagowaniem na skutki sytuacji kryzysowych. Projekt ten zawierał jednak wiele kontrowersyjnych przepisów, w tym propozycję wprowadzenia nowych stanów nadzwyczajnych, i ostatecznie nie został skierowany do Sejmu.
Nowa ustawa opiera się na siedmiu filarach:
System ostrzegania i alarmowania Ewakuacja i przyjęcie ludności Schrony i ukrycie dla ludności Wzmacnianie społecznej odporności Budowanie zasobów i struktur ochrony ludności i obrony cywilnej Funkcjonowanie ochrony ludności w czasie wojny Finansowanie ochrony ludności i OC
Różnice pomiędzy ochroną ludności a obroną cywilną Ustawa stanowi, że chwilą wprowadzenia stanu wojennego i w czasie wojny:
ochrona ludności staje się obroną cywilną; organy ochrony ludności stają się organami obrony cywilnej; podmioty ochrony ludności stają się podmiotami obrony cywilnej; zasoby ochrony ludności stają się zasobami obrony cywilnej.
Struktura ochrony ludności i obrony cywilnej Ustawa wydziela dwa rodzaje uczestników ustawy. Są to organy ochrony ludności i podmioty ochrony ludności.
Organami odpowiedzialnymi za ochronę ludności w Polsce są:
1. Terytorialne organy ochrony ludności:
wójt, burmistrz lub prezydent miasta, starosta, wojewoda, minister właściwy do spraw wewnętrznych.
2. Pozostałe organy ochrony ludności:
marszałek województwa, minister kierujący działem administracji rządowej, w ramach którego działają lub są nadzorowane: podmioty ochrony ludności, organy obsługiwane przez te podmioty.
3. Podmioty ochrony ludności
Podmioty dzielą się w myśl ustawy na dwa rodzaje. Zgodnie z Rozdziałem 3 art. 17 ustawy są to podmioty wpisane enumeratywnie w ustawę o ochronie ludności (39 podmiotów) w tym:
Rządowe Centrum Bezpieczeństwa; jednostki organizacyjne Państwowej Straży Pożarnej; ochotnicze straże pożarne; zakładowe straże pożarne, służby, inspekcje i straże;
Rządowa Agencja Rezerw Strategicznych; przedsiębiorstwa zapewniające podstawowe usługi (np. oczyszczanie miasta, dostarczenie wody); społeczne organizacje ratownicze; podmioty lecznicze; organizacje pozarządowe: PCK, PZW, PZŁ Caritas Polska, Aeroklub Polski, organizacje harcerskie i skautowe objęte Honorowym Protektoratem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej
Nowa ustawa pozwala organom ochrony ludności w celu zapewnienia wykonania zadań ochrony ludności lub obrony cywilnej mogą zawierać porozumienia z:
organizacjami pozarządowymi realizującymi zadania ochrony ludności lub obrony cywilnej; podmiotami wskazanymi w art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2024 r. poz. 1491 i 1761), realizującymi zadania ochrony ludności lub obrony cywilnej; podmiotami prognozującymi i monitorującymi zagrożenia; przedsiębiorcami i innymi podmiotami świadczącymi usługi pomocy doraźnej i pomocy humanitarnej; przedsiębiorstwami państwowymi lub spółkami prawa handlowego, w tym spółkami, w których Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego posiadają udziały lub akcje; innymi podmiotami prowadzącymi działalność gospodarczą niezbędną do zapewnienia realizacji zadań ochrony ludności lub obrony cywilnej
Finansowanie Obrony Cywilnej Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej wprowadza system wielopoziomowego finansowania zadań związanych z bezpieczeństwem obywateli. Środki pochodzą z budżetu państwa, samorządów terytorialnych oraz spółek Skarbu Państwa.
Z budżetu państwa finansowane są m.in.:
Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej, opracowywany przez ministra właściwego ds. wewnętrznych, dotacje celowe na budowę, remonty i utrzymanie budowli ochronnych oraz miejsc schronienia, wydatki obronne – co najmniej 0,3% PKB rocznie, z czego 0,15% na zadania obronne, środki z Funduszu Modernizacji Bezpieczeństwa Publicznego i Ochrony Ludności, który wspiera inwestycje i zadania administracji rządowej i samorządowej.
Samorządy (gminy, powiaty, województwa) realizują zadania w ramach własnych budżetów oraz mogą korzystać z rezerwy celowej na zarządzanie kryzysowe.
Dodatkowo, spółki Skarbu Państwa i jednostki samorządu terytorialnego mogą przekazywać do 0,3% zysków netto na fundusz modernizacji systemu ochrony ludności.
Sytuacja obrony cywilnej w Polsce w III RP Z dniem 23 kwietnia 2022 r. weszła w życie ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny (). Nowa ustawa uchyliła starą ustawę z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej () , która w Dziale IV wyczerpująco regulowała problematykę obrony cywilnej. Nowa ustawa nie zawiera takich przepisów, i tym samym, do końca 2024 r. w Polsce nie było podstaw prawnych funkcjonowania obrony cywilnej
Do 22 kwietnia 2022 r. organizacją obrony cywilnej w Polsce zajmowała się Obrona Cywilna Kraju, której szefem był Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej. Szefowie Obrony Cywilnej na poziomie gminy, powiatu i województwa opracowywali i opiniowali tzw. plany obrony cywilnej, które były najważniejszą instrukcją dla władz cywilnych w przypadku wystąpienia zagrożenia dla ludności.
Szefem Obrony Cywilnej na poziomie województwa był wojewoda, na poziomie powiatu lub miasta na prawach powiatu – starosta lub prezydent miasta, na poziomie gminy – wójt, burmistrz, prezydent miasta.
Podstawowymi jednostkami organizacyjnymi były formacje obrony cywilnej, które składać się mogły z oddziałów przeznaczonych do wykonywania zadań ogólnych, jak i jednostek specjalistycznych (np. ratownictwa). Były tworzone decyzją terenowych organów administracyjnych oraz pracodawców.
9 września 1991 r. prezydent Lech Wałęsa ratyfikował protokoły dodatkowe do Konwencji genewskich z 12 sierpnia 1949 r., dotyczącymi ochrony ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych oraz dotyczący ochrony ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych. Rada Ministrów wprowadziła je w życie, zaś 24 kwietnia 1992 r.
Obrony cywilnej w Polsce 1945–1989 Terenowa Obrona Przeciwlotnicza (TOPL) Była to formacja organizowana w Polsce po II wojnie światowej, odpowiedzialna za przygotowanie ludności cywilnej oraz infrastruktury państwowej do obrony przed zagrożeniami z powietrza, zwłaszcza w kontekście potencjalnych ataków bombowych i atomowych zgodnie z ().
Bezpośrednio po rozpoczęciu wyzwalania terytorium Polski w 1944 roku, przy tworzących się strukturach administracyjnych i wojskowych powoływano referaty Obrony Przeciwlotniczej. Początkowo odpowiedzialność za te działania spoczywała na Głównym Inspektoracie Artylerii Wojska Polskiego. W 1946 roku powołano Sztab Obrony Przeciwlotniczej Państwa, który składał się z wydziałów obrony czynnej i biernej. W tym okresie utrzymano w mocy przedwojenne przepisy z lat 1934 i 1937.
W lipcu 1950 roku, przed wprowadzeniem nowego ustawodawstwa, przy Prezydium Rządu utworzono Komendę Główną Terenowej Obrony Przeciwlotniczej (KG TOPL) oraz jej struktury przy radach wojewódzkich. Rok później, w 1951 roku, weszła w życie ustawa, która formalnie określiła zadania TOPL.
Zadania TOPL Na mocy ustawy z 1951 roku do głównych zadań TOPL należało:
przygotowanie ludności, zakładów pracy, obiektów komunikacyjnych i instytucji publicznych do obrony przed atakami z powietrza oraz likwidacji ich skutków, budowa systemów alarmowania, zaciemniania i ewidencjonowania zniszczeń, organizacja i szkolenie służb ratowniczych i pomocniczych, przystosowywanie budownictwa do potrzeb ochrony, planowanie zaopatrzenia w sprzęt ochronny i środki ratunkowe, prowadzenie akcji obronnych oraz szkolenia ludności.
W realizacji tych zadań wspierały TOPL organizacje społeczne, takie jak Ochotnicza Straż Pożarna, Polski Czerwony Krzyż, Związek Młodzieży Polskiej oraz Liga Kobiet.
Zimna wojna i zmiany strukturalne W obliczu wzrostu zagrożenia bronią jądrową oraz eskalacji zimnej wojny, w 1959 roku powołano Komitet Obrony Kraju, który doprecyzował zadania TOPL w nowym kontekście. Obejmowały one m.in. planowanie ewakuacji, przygotowanie schronów i stworzenie warunków do funkcjonowania państwa w czasie wojny.
W 1963 roku wprowadzono nowe przepisy na mocy Rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie służby wojskowej w systemie obrony terytorialnej, które formalizowały pojęcie Obrony Terytorialnej. Część zadań TOPL została przekazana właśnie tej formacji, która miała przygotowywać zarówno działania militarne, jak i cywilne na wypadek wojny. Autorem planu operacyjnego terytorialnej obrony kraju był generał dywizji Bolesław Chocha.
Przekształcenie TOPL W grudniu 1965 roku TOPL została rozwiązana jako odrębna struktura i włączona w system Obrony Terytorialnej Kraju (OTK). Na jej bazie powołano Inspektorat Powszechnej Samoobrony (IPS), który działał w ramach szerszego systemu, obejmującego m.in. Szefostwa Wojsk Obrony Wewnętrznej, Wojsk Obrony Pogranicza oraz Inspektorat Obrony Terytorialnej.
Nowe zadania IPS obejmowały m.in.:
organizację powszechnej samoobrony ludności, alarmowanie o zagrożeniach z powietrza, współpracę z władzami przy ewakuacji i militaryzacji wybranych jednostek, realizację przedsięwzięć technicznych chroniących ludność, dostarczanie środków ochrony indywidualnej, prowadzenie szkoleń obronnych dla obywateli.
Stworzenie Obrony Cywilnej W 1973 roku zapadła decyzja o organizacji nowego systemu Obrony Cywilnej pod kryptonimem „KRAJ-73”. Na mocy uchwały Rady Ministrów nr 111/73 z dnia 18 maja 1973 r. określono jej cele, zadania oraz strukturę organizacyjną. Podczas tworzenia OC uwzględniono doświadczenia płynące z funkcjonowania wcześniejszych formacji, takich jak Terenowa Obrona Przeciwlotnicza (TOPL) oraz Powszechna Samoobrona.
Nowa organizacja została ukierunkowana przede wszystkim na ochronę ludności cywilnej, zakładów pracy, obiektów użyteczności publicznej i dóbr kultury. Do jej podstawowych zadań należało również ratowanie i niesienie pomocy poszkodowanym w czasie wojny, a także udział w działaniach mających na celu zwalczanie skutków klęsk żywiołowych.