thumb|200px|Pierwsza strona wydania Historii Polski z 1612 r. thumb|200px|Wincenty Kadłubek ze swoją kroniką. Wzgórze katedralne w Sandomierzu
Kronika Polski () – kronika historii Polski, obejmująca jej dzieje od czasów pradawnych po rok 1202. Została spisana przez Wincentego Kadłubka na polecenie księcia Kazimierza II Sprawiedliwego.
Dzieło to, liczące cztery księgi, zostało napisane po łacinie i obok Kroniki... Galla Anonima stanowi główne źródło wiedzy o historii Polski do końca XII w. W pierwszej księdze kroniki wątki dziejów Polski przeplatają się z dziejami legendarnymi i historią starożytną. W celu osiągnięcia efektów estetycznych lub moralnych autor swobodnie przeinaczał w niej fakty.
Wincenty Kadłubek rozpoczął swą pracę pisarską najprawdopodobniej w 1190 roku i trwała ona jeszcze z pewnością w 1205 roku (w IV księdze można znaleźć informacje dotyczące bitwy pod Zawichostem, która rozegrała się 19 czerwca 1205 roku), a została przerwana w 1208 roku, kiedy Kadłubek objął godność biskupa krakowskiego.
Kronika została wydana (po łacinie) po raz pierwszy w roku 1612, wydanie polskojęzyczne natomiast pochodzi z 1862 roku.
Autor Autorem Kroniki polskiej był Wincenty, pod koniec XIII wieku określany tytułem mistrza. W latach 1208–1218 był on biskupem krakowskim, po czym zrezygnował z tej godności i zamieszkał w klasztorze Cystersów w Jędrzejowie, gdzie zmarł w 1223 roku. Po śmierci cieszył się lokalnym kultem, lecz dopiero w 1764 roku został beatyfikowany.
Według Mariana Plezi są to prawie wszystkie pewne dane, jakie możemy przytoczyć z jego życiorysu. Brygida Kürbis uważa jednak, że o życiu drugiego polskiego kronikarza wiemy więcej, dzięki temu, że był biskupem krakowskim, uczestniczył w wystawianiu dokumentów w charakterze świadka lub wydawcy.
Źródła średniowieczne dosyć lakoniczne wspominały postać Wincentego. Istnieje o nim krótka zapiska nekrologiczna w Kalendarzu katedry krakowskiej. Podobnie rzecz się ma ze wzmianką w Roczniku kapituły krakowskiej i Katalogu biskupów krakowskich. Inne wzmianki znajdują się w Kronice wielkopolskiej i bulli papieża Innocentego III z 1208 roku. Są to niemal wszystkie współczesne źródła wspominające mistrza Wincentego. W samej Kronice... imię Wincenty występuje w trzech miejscach, w rozdziałach 4, 17 i 13. Nie znamy dokładnej daty urodzenia mistrza Wincentego. W dokumencie z 1189 roku określany był tytułem mistrza, czyli nauczyciela. Musiał mieć wówczas przynajmniej 30 lat. Przypuszcza się więc, że Wincenty urodził się między 1150 a 1160 rokiem. Imię Wincenty było popularne po sprowadzeniu relikwii św. Wincentego do Wrocławia w 1145 roku. Przynależność rodowa kronikarza jest również kwestią hipotez. Jan Długosz zaliczał go do rodu Różyców, Brygida Kürbis za krewnego Lisów lub Łabędziów. W swoim dziele Wincenty nie podaje o tym wiadomości.
Tradycja z czasów przed Długoszem (Nekrolog jędrzejowski) podaje, że Kadłubek urodził się w Kargowie pod Stopnicą; natomiast według Jana Długosza i akt beatyfikacyjnych w Karwowie niedaleko Opatowa.
Posiadanie przez rodzinę Wincentego dóbr ziemskich pozwala stwierdzić badaczom, że pochodził ze znacznego rodu rycerskiego. Nie jest jasne pochodzenie przydomka biskupa Wincentego – Kadłubek. Wincenty nie był znany z nazwą Kadłubek za życia, lecz dopiero po śmierci. Nazwa Kadłubek pochodzi według badaczy od imienia lub przezwiska ojca późniejszego biskupa, które miało brzmieć Kadłub; ewentualnie był to przydomek od nazwy miejscowej. Edukację Wincenty odbył poza krajem zapewne w Bolonii we Włoszech bądź w Paryżu we Francji, a być może w obydwu ośrodkach podobnie jak biskup Iwo Odrowąż. W roku 1189 przebywał już w Polsce w środowisku duchowieństwa krakowskiego.
Dokładna funkcja, jaką miał sprawować w tamtym okresie pozostaje w kręgu hipotez - możliwe, że był pracownikiem kancelarii książęcej, lub scholastykiem kapituły krakowskiej. Nic też nie wiadomo o zaangażowaniu politycznym mistrza Wincentego w okresie panowania tak lubianego przez niego w jego dziele Kazimierza Sprawiedliwego (do 1194 roku) czy za początków panowania jego syna Leszka Białego. Postać Wincentego pojawia się dopiero w 1208 roku, kiedy to został wybrany biskupem krakowskim. Był to pierwszy wybór w Polsce biskupa przez kapitułę, zgodnie z ideałami reformy kościelnej wprowadzanej na ziemiach polskich przez arcybiskupa Kietlicza. Elektorzy jednak podzielili się głosami w sprawie kandydatury i głos należał do papieża Innocentego III, który bullą z 28 marca 1208 roku zatwierdził Wincentego jako biskupa krakowskiego.
O jego dziesięciu latach rządów nad diecezją nie wiadomo wiele. Był wówczas drugim dostojnikiem Kościoła w Polsce po arcybiskupie gnieźnieńskim. Dokumenty przekazały wiadomości o jego udziale w wielu zjazdach kościelnych: w 1210 roku w Borzykowie, w 1212 roku w Mstowie, jak i też w Mąkolnie, w 1214 roku w Wolborzu na synodzie prowincjonalnym. Biskup Wincenty znajduje się też na liście uczestników IV soboru laterańskiego, który odbył się w 1215 roku i był soborem powszechnym. Podczas swoich rządów biskup Wincenty prowadził też działalność fundacyjną. Już wcześniej nadał on dwie wsie Czerników i Gojców pod Opatowem, opactwu Cystersów w Sulejowie. Podarował też Cystersom z Koprzywnicy wieś Niekisałkę. Nadania te świadczyły o dużych względach dla Cystersów, jak i też o stosunkach rodzinnych Wincentego. Wszystkie nadane bowiem wsie były położone blisko jego rodzinnych włości lub też należały do jego ojcowizny. Biskup Wincenty wystawiał też dokumenty dla wielu kościołów w tym rejonie, rozstrzygając przy tym spory o prawo patronatu, dziesięciny, darowizny.
Nic nie wiadomo o powodach rezygnacji Wincentego ze stolicy biskupiej w Krakowie. Istnieje wiele hipotez na ten temat. Zrezygnował on z funkcji biskupa i osiadł jako zakonnik w klasztorze Cystersów w Jędrzejowie. Kalendarz katedry krakowskiej podaje jako datę jego śmierci 8 marca 1223 roku. Pochowany został w konwencie, przed wielkim ołtarzem. 26 kwietnia 1633 roku odnaleziono jego miejsce pochówku i przeniesiono jego zwłoki spod posadzki kościoła do jego ściany. Rok później na synodzie prowincjonalnym w Warszawie polski episkopat wyniósł Wincentego jako kandydata na błogosławionego i wysłał w tej sprawie pismo do Stolicy Apostolskiej. Dopiero w 1680 roku wszczęto proces beatyfikacyjny, który toczył się z przerwami i wielkimi trudnościami. Kult Wincentego jako błogosławionego ogłoszono dopiero 18 lutego 1764 roku przez papieża Klemensa XIII.
Miejsce powstania źródła Wincenty zwany Kadłubkiem zapisał się w historii głównie jako drugi kronikarz dziejów ojczystych poprzez swoje jedyne dzieło Kronikę polską. Nie jest to jednak kronika we właściwym tego słowa znaczeniu, jako że nie zawiera całego właściwego jej szkieletu chronologicznego. Nie ma w niej ani jednej daty rocznej, występują tylko sporadycznie daty dzienne. Jest to podobnie jak dzieło Galla Anonima rodzaj dziejopisarstwa wieków średnich określanych jako „gesta”. Tradycyjne przekonanie, że to klasztory były najczęściej miejscami, w których kompilowano kroniki, zaważyło na przekonaniu badaczy, że ostateczna redakcja dzieła dokonała się w klasztorze w Jędrzejowie po roku 1218, choć skala tej redakcji jest przedmiotem dyskusji wśród badaczy - niektórzy twierdzą, że Kadłubek dopisał w Jędrzejowie jedynie czwartą księgę kroniki, inni zaś, że to właśnie tam powstała cała kronika. Pewną poszlaką w tym zakresie jest również fakt, iż to w Jędrzejowie przechowywano średniowieczny rękopis, który do XVIII wieku uchodził za autograf samego mistrza Wincentego. Później okazało się jednak, że był to rękopis N2 o wiele późniejszy, a na pewno nie autograf czy oryginał dzieła biskupa krakowskiego. Powstanie kroniki badacze widzą w inicjatywie Kazimierza Sprawiedliwego (prolog 4, 1–2). Autor zwraca się do władcy trzy razy imiennie słowami (rozdział 4, 11 i 12): „uides ergo, Kazimire”. Wskazuje to na zwrot do osoby żyjącej – zapewne inicjatora napisania dzieła.
Czas powstania źródła Czas powstania źródła jest kwestią sporną, jako że nie dostarcza nam ono zbyt wielu wskazówek. Nie dysponujemy też innymi zewnętrznymi poszlakami pozwalającymi na określenie czasu powstania źródła. Tekst dzieła urywa się na wydarzeniach roku 1202, choć warto zwrócić uwagę, że dzieło było kontynuowane jeszcze po roku 1205, o czym świadczą wzmianki w rozdziałach 4, 24 i 19. Wspomniany już zwrot: „uides ergo, Kazimire” wskazujący na osobę żyjącą, świadczy o tym, że kronika została zaczęta jeszcze za życia Kazimierza Sprawiedliwego, czyli przed rokiem 1194. Zapewne po wyborze na biskupa krakowskiego w 1208 roku, autor nie miał czasu na jej kontynuowanie i dokończył ją po ustąpieniu z tego stanowiska. Pewne jest natomiast, że dzieła swego Kadłubek nie ukończył i rozstał się z nim wraz ze swoją śmiercią w 1223 roku.
Autentyczność i stan zachowania źródła Tradycja rękopiśmienna dzieła Wincentego Kadłubka jest dosyć bogata. Niemiecki badacz H. Zeissberg znał 49 rękopisów. W tym samym czasie August Bielowski znał ich tylko 31. Z kolei pod koniec dwudziestego wieku Marian Plezia powoływał się już tylko na 29 rękopisów. Bezpowrotnie przepadły dwa rękopisy. Do czasu powstania listopadowego należały one do zbiorów Warszawskiego Towarzystwa Naukowego i Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego. Po 1831 roku zagarnęli je Rosjanie i wywieźli do Petersburga podobnie jak wiele innych rękopisów polskich, gdzie były przechowywane w Cesarskiej Bibliotece Publicznej. Na mocy traktatu ryskiego zostały rewindykowane i w latach dwudziestych XX wieku wróciły do Polski, do Biblioteki Narodowej w Warszawie. Ich sygnatury z Petersburga to: O vel. IV 2 i Lat. Q chart. I 91. W 1944 roku podobnie jak wiele innych cennych zbiorów, zostały spalone przez Niemców po powstaniu warszawskim. W połowie XIX wieku przepadł też jeden z rękopisów Muczkowskiego, być może nie bezpowrotnie i leży gdzieś nierozpoznany. 30 znanych dziś rękopisów dzieli się na 12 grup według ich miejsca przechowywania. Konieczne wydaje się w tym miejscu krótkie omówienie każdego z nich. Oznaczenia są podane za M. Plezią i w nawiasie za A. Bielowskim. Informacja oprócz oznaczenia dotyczy, gdzie dany rękopis jest przechowywany, na jakim materiale został napisany, kiedy i gdzie oraz jego sygnatura.
Rękopisy Rękopisy Baworowskich – Biblioteka Narodowa w Warszawie B1 (XX), sygn. Baw.34 (dawniej Hist.30), papierowy, XVII w. B2 (VII), sygn. Baw.29 (dawniej Hist.31), papierowy, 1450 w Krakowie. B3 (VIII), sygn. Baw.35 (dawniej Hist.32), papierowy, 1435–1436 w Krakowie. Rękopisy Czartoryskich – Biblioteka Czartoryskich w Krakowie C1 (XXVII), sygn. 1312, papierowy, 1435–1436 w Krakowie. C2 (XXVI), sygn. 1313, papierowy, 1481 w Lublinie. C3 (XXIV), sygn. 1315, papierowy, 1449–1451 w Krakowie. C4 (XXVIII), sygn. 1316, papierowy, 1467 w Łowiczu. C5 (XXV), sygn. 1317, papierowy, 1446 Kraków (?). C6 (VII), sygn. 1318, papierowy, 1450 w Krakowie. Rękopis Działyńskich – Biblioteka PAN w Kórniku D (III), sygn. 183, papierowy, 1455 w Krakowie. Rękopisy Wiedeńskie – Österreichische National Bibliothek w Wiedniu E (II), sygn. 480, pergaminowy, XIV w. w Poznaniu (?) F (I), sygn. 3416, papierowy, 1480 prawdopodobnie poza Polską. Rękopisy Jagiellońskie – Biblioteka Jagiellońska w Krakowie J1 (IV), sygn. 228, papierowy, 1437 w Mogilnie. J2 (XVI), sygn. 2196, papierowy, 1451–1459 w Opatowcu. J3 (XI), sygn. 2569, papierowy, 1462 w Krakowie. J4 (XII), sygn. 2570, papierowy, 1455 w Krakowie. J5 (XIII), sygn. 2571, papierowy (?). J6 (XIV), sygn. 2572, papierowy, 1451 w Krakowie (?). J7 (XV), sygn. 2573, papierowy, 1469–1471 w Poznaniu lub w Krakowie. J8 (XVII), sygn. 2574, papierowy, 1435–1436 w Krakowie. Rękopisy Kapitulne – Archiwum i Biblioteka Krakowskiej Kapituły Katedralnej w Krakowie K1 (XVIII), sygn. 218, papierowy, 1446 w Krakowie. K2 (XIX), sygn. 221, papierowy, ok. 1471 w Sandomierzu. Rękopis Muczkowskiego – Biblioteka Śląska w Katowicach M (XXI), sygn. R 142 III, papierowy, 1440.