thumb|200px|Medal Zebrzydowskiego, z ok. 1600–1620 r. Mikołaj Zebrzydowski herbu Radwan (ur. 1553, zm. 17 czerwca 1620) – wojewoda krakowski od 1601 roku, marszałek wielki koronny w 1597 roku, wojewoda lubelski w 1589 roku, marszałek Trybunału Głównego Koronnego w 1595 rokuZłota księga szlachty polskiej, r. XVIII, Poznań 1896, s. 128., starosta generalny krakowski od 1585 roku, starosta stężycki w latach 1582–1588, starosta rycki w latach 1585–1620, starosta lanckoroński w latach 1590–1598, starosta śniatyński w latach 1596–1620Urzędnicy województwa krakowskiego XVI-XVIII wieku. Spisy". Oprac. Stanisław Cynarski i Alicja Falniowska-Gradowska. Kórnik 1990, s. 275., starosta bolesławski, starosta szadkowski w 1588 rokuw tym roku uzyskał dożywocie na starostwo szadkowskie po śmierci cześnika koronnego Andrzeja Zebrzydowskiego, Krzysztof Chłapowski, Starostowie niegrodowi w Koronie 1565-1795 Materiały źródłowe, Warszawa, Bellerive-sur-Allier 2017, s. 174.Andrzej Zebrzydowski był w rzeczywistości podczaszym koronnym., rotmistrz wojska powiatowego województwa krakowskiego w 1589 rokuDariusz Kupisz, Wojska powiatowe samorządów Małopolski i Rusi Czerwonej w latach 1572 – 1717, Lublin 2008, s. 422..

Życiorys Syn Floriana Zebrzydowskiego i Zofii Dzikówny z Pierśni, brat Jana. W latach 1560–1569 uczył się w Kolegium Jezuitów w Braniewie, skąd wyniósł dobre wykształcenie oraz głęboką pobożność. Brał udział w wojnie Stefana Batorego z Gdańskiem w 1576 oraz walkach z Carstwem Rosyjskim. Poseł na sejm 1582 roku z województwa lubelskiegoPosłowie ziemscy koronni 1493-1600, pod red. Ireny Kaniewskiej, Warszawa 2013, s. 279..

Związał się w tym czasie z obozem kanclerza Janem Zamojskim, stając się z czasem politycznym oponentem Zygmunta III Wazy. W 1585 został starostą generalnym krakowskim. Był marszałkiem sejmiku województwa krakowskiego w 1587 rokuZłota księga szlachty polskiej, r. XXV, Poznań 1903, s. 143.. Poseł na sejm pacyfikacyjny 1589 roku z województwa krakowskiegoPosłowie ziemscy koronni 1493-1600, pod red. Ireny Kaniewskiej, Warszawa 2013, s. 319.. W 1589 roku był sygnatariuszem ratyfikacji traktatu bytomsko-będzińskiego na sejmie pacyfikacyjnymCodex diplomaticus Regni Poloniae et Magni Ducatus Lituaniae, wydał Maciej Dogiel, t. I, Wilno 1758, s. 238.. W 1589 roku został wojewodą lubelskim, a w latach 1601–1620 był wojewodą krakowskim. W latach 1596–1600 był marszałkiem wielkim koronnym.

Po śmierci Zamoyskiego w 1605 r. stanął na czele opozycji przeciw Zygmuntowi III Wazie. W kwietniu 1606 roku uczestniczył w zjeździe w StężycyStanisław Płaza, Rokosz Zebrzydowskiego, Kraków 1989, s. 4. i stanął na czele rokoszu przeciwko królowiJ. Maciszewski, Próby mediacyjne Piotra Tylickiego w dobie rokoszu sandomierskiego (1606–1608), [w:] Kościół katolicki w Małopolsce w średniowieczu i we wczesnym okresie nowożytnym, red. W. Kowalski, J. Muszyńska, Kielce–Gdańsk 2001.

W czerwcu 1606 uczestniczył w zjeździe pod LublinemAlexander Rembowski, Rokosz Zebrzydowskiego : materyały historyczne poprzedzone przedmową i rozprawą pod tytułem Konfederacya i rokosz w dawnem prawie państwowem polskiem, Warszawa 1893, s. 195.. 7 października 1606 roku podpisał z królem ugodę pod JanowcemAlexander Rembowski, Rokosz Zebrzydowskiego : materyały historyczne poprzedzone przedmową i rozprawą pod tytułem Konfederacya i rokosz w dawnem prawie państwowem polskiem, Warszawa 1893, s. 213.. Mimo ugody wziął udział w drugiej fazie rokoszu i 24 czerwca 1607 roku podpisał pod Jeziorną akt detronizacji Zygmunta III WazyHenryk Scmitt, Kilka uwag w sprawie rokoszu Zebrzydowskiego, w: Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego t. III, Poznań 1865, s. 61.. W 1606 roku rokosz został stłumiony w wyniku bitwy stoczonej w lipcu 1607 roku pod Guzowem. Po klęsce rokoszu odsunął się od życia politycznego i coraz częściej, zwłaszcza w latach po śmierci żony, spędzał czas w klasztorze. Ze względu na znaną w całym kraju pobożność miał znakomite kontakty z Rzymem (Stolicą Apostolską). Pod wpływem dzieła holenderskiego teologa Christiana Adrichomiusza, opisującego Jerozolimę w czasach Chrystusa, postanowił w 1602 ufundować Kalwarię Zebrzydowską.

Jako senator był obecny na sejmach: 1603, 1605, 1607, 1609, 1613 (I) i 1615 rokuLeszek Andrzej Wierzbicki, Senatorowie koronni na sejmach Rzeczypospolitej, Warszawa 2017, s. 181..

Żonaty z Dorotą Herburtówną, córką Jakuba i Elżbiety z Czuryłów. Miał czworo dzieci, z których Anna, najstarsza córka wstąpiła (1603) do klasztoru Bernardynek św. Agnieszki w Krakowie i przyjęła imię Ludgarda; Gryzelda wstąpiła w 1614 r. do klasztoru Karmelitanek bosych w Krakowie, w którym żyła jako Teresa od Świętych; trzecia córka Zofia wyszła za mąż (1608) za Macieja Smoguleckiego, starostę bydgoskiego, a po jego śmierci – za Stanisława Niemojewskiego, kasztelana chełmińskiego. Pierworodnym synem Mikołaja był Jan. W 2020 roku ukazała się pierwsza w polskiej historiografii monografia Mikołaja Zebrzydowskiego: T.Graff, B. Wołyniec, E.E. Wróbel, Mikołaj Zebrzydowski 1553–1620. Szkic biograficzny, Kraków 2020. W Kalwarii Zebrzydowskiej na rynku stanął natomiast pomnik wojewody. Mikołaj Zebrzydowski został pochowany w Krakowie, na Wawelu.

Przypisy

Kategoria:Absolwenci i studenci Kolegium Jezuitów w Braniewie Kategoria:Członkowie dworu Zygmunta III Wazy Kategoria:Fundatorzy obiektów sakralnych I Rzeczypospolitej Kategoria:Konfederaci sandomierscy (1606) Kategoria:Ludzie związani z Kalwarią Zebrzydowską Kategoria:Marszałkowie sejmikowi (województwo krakowskie) Kategoria:Marszałkowie Trybunału Głównego Koronnego Kategoria:Polscy działacze kontrreformacji Kategoria:Posłowie na sejm zwyczajny 1582 Kategoria:Posłowie na sejm pacyfikacyjny 1589 Kategoria:Posłowie na Sejm I Rzeczypospolitej (województwo krakowskie) Kategoria:Posłowie na Sejm I Rzeczypospolitej (województwo lubelskie) Kategoria:Rotmistrzowie wojsk powiatowych (województwo krakowskie) Kategoria:Senatorowie na sejmie zwyczajnym 1603 Kategoria:Senatorowie na sejmie zwyczajnym 1605 Kategoria:Senatorowie na sejmie zwyczajnym 1607 Kategoria:Senatorowie na sejmie zwyczajnym 1609 Kategoria:Senatorowie na sejmie zwyczajnym 1615 Kategoria:Senatorowie na sejmie zwyczajnym 1613 Kategoria:Senatorowie świeccy I Rzeczypospolitej Kategoria:Senatorowie za panowania Zygmunta III Wazy Kategoria:Starostowie bolesławscy Kategoria:Starostowie generalni krakowscy Kategoria:Starostowie lanckorońscy Kategoria:Starostowie ryccy Kategoria:Starostowie stężyccy Kategoria:Starostowie szadkowscy Kategoria:Starostowie śniatyńscy Kategoria:Sygnatariusze aktu detronizacji Zygmunta III Wazy 1607 Kategoria:Sygnatariusze ugody pod Janowcem 1606 Kategoria:Sygnatariusze traktatu bytomsko-będzińskiego 1589 Kategoria:Uczestnicy wojny polsko-rosyjskiej 1577–1582 (strona polska) Kategoria:Uczestnicy zjazdu pod Lublinem 1606 Kategoria:Uczestnicy zjazdu w Stężycy 1606 Kategoria:Urodzeni w 1553 Kategoria:Wojewodowie krakowscy (I Rzeczpospolita) Kategoria:Wojewodowie lubelscy (I Rzeczpospolita) Mikołaj Zebrzydowski Kategoria:Zmarli w 1620