Ulica Bednarska w Łodzi

Ulica Bednarska w Łodzi – ulica w północnej części dawnej łódzkiej dzielnicy Górna, stanowiąca granicę oddzielającą trzy obszary SIM: Górniak od Chojen (na odcinku od ul. Rzgowskiej do ul. Unickiej) i Górniak od Kuraka (na odcinku od ul. Unickiej do ul. Pabianickiej), łącząca ulicę Rzgowską z ulicą Pabianicką i stanowiąca przedłużenie powstałej znacznie wcześniej ulicy Wólczańskiej. Posesje po północnej, nieparzystej stronie ulicy są położone na Górniaku, zaś posesje po stronie południowej, parzystej – na Chojnach (między ulicami Rzgowską a Unicką) i na Kuraku (między ulicami Unicką a Pabianicką).

Ulica Bednarska rozpoczyna się od skrzyżowania z ul. Rzgowską, początkowo prowadzi w kierunku południowo-zachodnim, za skrzyżowaniem z ul. Juliana Korsaka skręca na północny zachód i kończy się na skrzyżowaniu z ul. Pabianicką. Jej przedłużeniem ku północy, za skrzyżowaniem z ul. Pabianicką, jest ulica Wólczańska. Nazwa ulicy, pochodząca od rzeczownika „bednarz” określającego rzemieślnika wytwarzającego naczynia z drewna, nie ma terenowego uzasadnienia.

Ulica ma status drogi powiatowej (nr 1105E). Na całej jej długości obowiązuje ruch dwukierunkowy. Przecina ona park im. Legionów, obejmujący obszar dawnego parku fabrykanckiego Ernsta Leonhardta (po północnej, nieparzystej stronie ulicy) i dawnego parku ZUS (po stronie południowej, parzystej).

Początkowy odcinek ulicy, do skrzyżowania z ul. Unicką (posesje pod numerami 3–9 i 2–20), należy do rzymskokatolickiej parafii Matki Boskiej Anielskiej, natomiast dalsza część ulicy (posesje pod numerami 24–42) – do rzymskokatolickiej parafii św. Łukasza Ewangelisty i św. Floriana.

Historia Historia Do roku 1918 thumb|Willa Schweikertów przy ul. Bednarskiej 42 – niegdyś siedziba łódzkiego „Se-ma-fora”, obecnie 17. Oddziału w Łodzi Erste Banku Polska S.A. – widok ze skrzyżowania z ul. Pabianicką (maj 2007) thumb|Dawna willa Wilhelma Völkera pod numerem 15, obecnie siedziba Domu Dziecka nr 6 im. S. Jachowicza (kwiecień 2012) Mierząca około 800 m długości ulica Bednarska została poprowadzona w większości przez tereny dawnych, pouwłaszczeniowych i poparcelacyjnych kolonii i osiedli rolniczych – wsi Dąbrówka Mała i Chojny Nowe oraz Kolonii Chojny (Chojen AB), zaś w niewielkiej części (na końcowym odcinku) – przez teren Nowego Rokicia, zwartej wsi należącej początkowo do klucza rudzkiego kapituły krakowskiej, późniejszej wsi rządowej, przebudowanej i sprywatyzowanej w I połowie XIX w. Tereny te zostały włączone w granice administracyjne Łodzi dopiero rozporządzeniem rady ministrów z 18 października 1906 roku. Ukazuje je Płan ziemiel prisojediniennych k gorodu Łodzi (Планъ земель присоединенныхъ къ городу Лодзи), wykonany w skali 1:8400 w 1907 roku przez geometrę Hilarego Szymańskiego. Na wskazanym obszarze widoczne są jedynie Szosa Pabianicka i ul. Rzgowska. Ulica Bednarska jest już natomiast widoczna na Planie miasta Łodzi sporządzonym około roku 1910 i dołączonym jako dodatek do rocznika „Czas. Kalendarz na Rok 1911”.

Już około 1896 roku, a więc kilkanaście lat przed wytyczeniem ulicy Bednarskiej, w pobliżu późniejszego jej skrzyżowania z Szosą Pabianicką, została wzniesiona okazała willa, która stała się rezydencją rodziny Schweikertów – łódzkich fabrykantów pochodzenia niemieckiego, których własnością od 1875 roku była fabryka wyrobów bawełnianych, mieszcząca się w pobliżu – po drugiej stronie Szosy Pabianickiej, przy ul. Wólczańskiej (vel Wólskiej) 215 (obecnie dawne gmachy fabryczne zajmuje Politechnika Łódzka). Ponieważ na elewacji wilii (ob. przy ul. Bednarskiej 42) znajduje się kartusz z inicjałami „SI”, zdaniem historyka sztuki prof. Krzysztofa Stefańskiego z UŁ nie jest całkowicie pewne, czy została ona wybudowana przez rodzinę Schweikertów, czy też byli oni kolejnymi jej właścicielami.

W 1906 roku niemiecki fabrykant z Saksonii Ernst Leonhardt, współwłaściciel pobliskiej fabryki wyrobów wełnianych Towarzystwa Akcyjnego Sukiennej Manufaktury „Leonhardt – Woelker – Girbardt”, ufundował założenie przyfabrycznych ogrodów działkowych dla robotników. Powstały one na terenie wzdłuż wytyczanej ulicy Bednarskiej. Teren ogrodów, noszących imię Stefana Błaszczyka (obecnie pod numerem 19/21), sąsiaduje od wschodu z parkiem im. Legionów. Są one najstarszymi zachowanymi w Łodzi pracowniczymi ogrodami działkowymi. Z upływem lat, w wyniku postępującej urbanizacji, obszar ogrodów uległ znacznemu zmniejszeniu. W końcu pierwszej dekady XXI w. zajmowały powierzchnię 2,3 ha i obejmowały 62 działki. Granice ogrodów są obecnie (2017) wyznaczane przez: ul. Doroty (od północy i wschodu), ul. Bednarską (od południa) i wschodnią granicę posesji od nr 6 do nr 16 przy ul. Pabianickiej (od zachodu).

Przy ulicy Bednarskiej 15 i 15 A Towarzystwo Akcyjne Sukiennej Manufaktury „Leonhardt – Woelker – Girbardt” wybudowało w latach 1907–1909 dwie niemal bliźniacze postsecesyjne wille dla Ernsta Leonhardta, usytuowane w ogrodowo-parkowym otoczeniu (część parku sięgająca do wytyczanej ul. Bednarskiej Leonhardt zakupił nieco wcześniej, w 1905 roku). Zamieszkali w nich wspólnicy Leonhardta – jego szwagier, Wilhelm Völker (Woelker) – i Saksończyk Hilmar Girbardt. Prywatny park był ogrodzony, od strony ul. Bednarskiej miał dwa wejścia (trzecie prowadziło z Szosy Pabianickiej), jednak aż do 1952 roku – mimo zmian właścicieli – nie był dostępny publicznie. Prawdopodobnie jeszcze przed I wojną światową wybudowano też w parku, wzdłuż ulicy Bednarskiej, korty tenisowe, które istniały tam do lat 60.

W roku 1911 ulica Bednarska po raz pierwszy została uwzględniona w taryfie domów. Według stanu na 1 października 1911 roku do miejskich ksiąg wieczystych była wpisana zaledwie jedna nieruchomość przy ulicy Bednarskiej – pod numerem hipotecznym 4052, należąca do Heinricha (Henryka) Haara. Dwa lata później w taryfie domów znalazły się ponadto nieruchomości: pod numerem hipotecznym 4235, której właścicielem był Hugon Schäfer, oraz pod numerem 5 (nr hip. 4356), należąca do Emila Diesnera.

W latach 1915–1918 okupujący Łódź Niemcy wprowadzili nazewnictwo niemieckojęzyczne – od roku 1916 do zakończenia okupacji miasta w roku 1918 ulica Bednarska nosiła nazwę Böttcherstraße ( – „bednarz”), po odzyskaniu przez Polskę niepodległości przywrócona została polska nazwa przedwojenna.

Lata 1919–1945 Tuż po wojnie, w taryfie posesji przy ul. Bednarskiej wyszczególniono, oprócz istniejących wcześniej, nieruchomość pod numerem 7 (nr hip. 4356), należącą do Franciszka i Juljanny Kańczuckich.

W roku 1930 w Biurze Projektów Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie powstał projekt, opracowany w zespole architektów pod kierunkiem Jana Kukulskiego, w ramach tzw. ogólnopolskiej akcji mieszkaniowej ZUS podjętej przez Stowarzyszenie Budowlano-Mieszkaniowe ZUS, zakładający budowę nowoczesnego osiedla mieszkaniowego dla pracowników łódzkich zakładów ubezpieczeniowych w kwartale ulic: Bednarska – Unicka (planowana wówczas do wytyczenia) – Nowo Pabianicka (w latach 1933–1940 i po II wojnie światowej Sanocka) – Adolfa Dygasińskiego (istniejąca i widoczna na planie miasta już około 1910, nazwana prawdopodobnie w 1930). Kwartał o kształcie zbliżonym do trapezoidalnego i powierzchni 7 ha planowano ponadto rozciąć nową ulicą (hetm. Stefana Żółkiewskiego), a tym samym podzielić go asymetrycznie na większą część zachodnią (określoną jako kwartał „robotniczy”) i mniejszą część wschodnią (określoną jako kwartał „urzędniczy”). Projekt przewidywał budowę 12 bloków mieszkalnych i założenie położonego centralnie parku w pierwszej z nich oraz budowę 2 bloków w drugiej. Niektóre źródła podają, że jednym z projektantów łódzkich budynków był Józef Szanajca (w latach 1929–1933 etatowy projektant ZUS), co kwestionuje Jakub Zasina, wskazując, iż podpis Szanajcy nie widnieje pod żadnym z projektów budynków osiedla, przechowywanych w Archiwum Państwowym w Łodzi.

Z uwagi na ograniczone możliwości finansowe opracowano dokumentację techniczną, która nie objęła całego projektu, a przez to zrealizowano tylko jego część. W latach 1930–1932 z planowanych 14 bloków wzniesiono 7 (łącznie 514 mieszkań): dwa najdłuższe (około 200-metrowe), czterokondygnacyjne, z wewnętrznym otwartym dziedzińcem, przy ul. Bednarskiej 24 i 26 w kwartale „urzędniczym” i pięć w kwartale „robotniczym” (przypisane do ul. Adolfa Dygasińskiego – nr 6 i 10 oraz do ul. Nowo Pabianickiej, obecnie Sanockiej – nr 20, 22 i 24). Mieszkania w blokach przy ul. Bednarskiej 24 i 26 były na ogół większe i bardziej komfortowe od tych w blokach w kwartale „robotniczym”. 36 z nich składało się z trzech pokoi, kuchni, łazienki i spiżarni (lub tzw. służbówki) o łącznej powierzchni użytkowej 85 m². Były wyposażone w piece węglowe, instalacje gazowe z piecykami firmy „Siemens”, toalety, podłogi wyłożone parkietem, drzwi i okna z mosiężnymi okuciami. We wszystkich blokach zamontowano po raz pierwszy w Łodzi okna zespolone (typu szwedzkiego) i płycinowe drzwi wewnętrzne. Oświetlenie klatek schodowych wyposażono w wyłączniki czasowe odcinające przepływ prądu po upływie 3 minut od włączenia oświetlenia. Każda część osiedla była ogrodzona stalową siatką krępowaną rozpiętą na ramach, którą stopniowo porosło dzikie wino. Furtki w ogrodzeniu były zamykane na noc przez dozorcę. Aż do lat 50. XX w. osiedle miało własne ujęcie wody poprzez studnię głębinową zlokalizowaną na terenie parku ZUS.

Zgodnie z projektem jeszcze w 1930 roku wytyczono planowane nowe ulice (Unicką i hetm. Stefana Żółkiewskiego). Nieco później, w latach 1933–1934, utworzono według projektu łódzkiego architekta zieleni Stefana Rogowicza prawie trzyhektarowy park (znacznie większy od pierwotnie planowanego), rozciągający się między ulicami Bednarską i Sanocką, oddzielający bloki w kwartale „robotniczym” od ul. hetm. Stefana Żółkiewskiego.

Powstałe bloki mieszkalne reprezentują funkcjonalizm w obrębie stylu modernistycznego, stąd porównuje się je m.in. z realizacjami niemieckiego Bauhausu i Le Corbusiera we Francji. Rolę ich zespołu w strukturze przestrzennej miasta projekt określał jako samodzielny element krystalizujący, zaś rangę w krajobrazie miejskim – jako dominantę układu przestrzennego w skali architektonicznej i urbanistycznej. Nowe osiedle otrzymało początkowo nazwę Z.U.P.U. (Zakładu Ubezpieczeń Pracowników Umysłowych), stąd jego mieszkańcy mawiali, że mieszkają w zupie lub na zupie. Już w 1934 roku – w związku z połączeniem pięciu instytucji ubezpieczeniowych w jeden Zakład Ubezpieczeń Społecznych – nazwę zmieniono na osiedle Z.U.S. (współcześnie osiedle ZUS). Nowy park od razu został nazwany parkiem Z.U.S.

W 1937 roku, w wyniku ogólnokrajowego kryzysu gospodarczego, wszczęto postępowanie upadłościowe wobec firmy „Leonhardt – Woelker – Girbardt”. Rok później upadłą fabrykę wyrobów wełnianych, wraz z posiadłością obejmującą park i wszystkie położone w nim wille, zakupili spadkobiercy Markusa Kohna, zmarłego w 1921 roku łódzkiego fabrykanta narodowości żydowskiej, właściciela Przędzalni Wełny Czesankowej „Markus Kohn” S.A. przy ul. Łąkowej 5/7 (ob. pod numerem 3/5).

Z dniem 1 lipca 1938 roku wszystkie nieruchomości przy ul. Bednarskiej znalazły się na mocy zarządzenia Starosty Grodzkiego Łódzkiego w obszarze miasta objętym zakazem trzymania zwierząt – nierogacizny, bydła, owiec i kóz.

W kwietniu 1939 roku willę Schweikertów pod numerem 42 nabyli Józef i Kazimiera Usielscy, którzy w sąsiednim budynku gospodarczym uruchomili wytwórnię win owocowych.