Wizerunek kościoła na panoramie Bydgoszczy Erika Dahlbergha z 1657|thumb|235px Wiatrowskaz z dzwonnicy karmelitów (1608) i kaplicy szpitalnej św. Krzyża (1603) ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Bydgoszczy|thumb|235px Plan kościoła i klasztoru – rekonstrukcja Gustawa Reicherta i Emila Schulza z 1890. Na północny wschód od obiektu znajdują się zabudowania kościoła i klasztoru Klarysek|thumb|235px thumb|235px|Obraz Matki Bożej Szkaplerznej, wykonany ok. 1700 i dwukrotnie koronowany, obecnie drugi obiekt kultu w katedrze bydgoskiej po wizerunku Matki Bożej Pięknej Miłości. thumb|235px|Tablica w bruku pl. Teatralnego upamiętniająca miejsce, gdzie stało prezbiterium świątyni Kościół Najświętszej Marii Panny (później Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny) – kościół w Bydgoszczy na obecnym Placu Teatralnym. Świątynia karmelitów była najstarszym kościołem zakonnym, drugim pod względem rangi i trzecim pod względem starszeństwa w Bydgoszczy. Kościół rozebrano w 1822, otaczające go budynki klasztorne rozebrano w 1884, a wieża kościelna została wysadzona w 1895.

Historia Pierwsza świątynia Początki kościoła związane są z przybyciem w 1397 r. karmelitów do Bydgoszczy. W tradycji wiąże się sprowadzenie zakonu z pobytem w mieście św. Jadwigi (królowej Jadwigi Węgierskiej)Malewski Zygmunt. Bractwo Matki Boskiej Szkaplerznej w Bydgoszczy. In. Przegląd Bydgoski Rocznik 1 R.1937 z.3-4. Po jej śmierci dzieło uposażenia klasztoru kontynuował jej małżonek król Władysław Jagiełło, który zobowiązał starostów bydgoskich do opieki nad konwentem.

Dokładna data powstania klasztoru karmelitów w Bydgoszczy nie jest znana. Pierwsza wzmianka pochodzi z 2 listopada 1398 r., kiedy opisano już jako istniejące: kościół klasztorny z kryptą grzebalną oraz salę kapitulną. Fundacja bydgoska karmelitów należała do najstarszych w Polsce, obok Gdańska (1380), Krakowa (1395) i Poznania (1399). Przeor bydgoskiego konwentu, zgodnie z zasadą starszeństwa, zasiadał zawsze na trzecim miejscu w czasie kapituł prowincji czesko-polskiej (po gdańskim i krakowskim).

1 października 1401 r. papież Bonifacy IX zatwierdził fundację klasztoru bydgoskich karmelitów. Bracia zakonni zajęli teren na przedmieściu Gdańskim (dzisiaj Plac Teatralny i obszar zajmowany przez budynek i parking Opery Nova). Kościół wzniesiono w północno-wschodnim narożniku całego zespołu klasztornego. W budowie obiektu pomagali mieszczanie bydgoscy, którzy „nie szczędzili ofiar, darów i wszelkiej pomocy”. Lokalizację zabudowań poza obszarem miasta potwierdza reguła zakonu, która zalecała budowę klasztoru w pewnym oddaleniu od skupisk ludzkich.

Pierwotny, prawdopodobnie drewniany kościół spłonął w 1409 r. podczas najazdu krzyżackiego, a następnie został odbudowany. Świątynię wzniesiono pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny (później Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny).

Świątynia murowana Budowę murowanego kościoła karmelitów na przedmieściu Gdańskim ukończono w końcu XVI wieku. 8 lipca 1599 r. kościół konwentualny karmelitów został konsekrowany przez włocławskiego biskupa pomocniczego Franciszka ŁąckiegoKościół katolicki w Bydgoszczy. Kalendarium. Praca zbiorowa. Autorzy: Borodij Eugeniusz, Chamot Marek, Kabaciński Ryszard, Kutta Janusz, Pastuszewski Stefan. Była to budowla jednonawowa z ozdobnymi szczytami. W hierarchii ważności zajmowała drugie miejsce po kościele farnym.

Na południe od świątyni wzniesiono budynek klasztorny w formie dwóch skrzydeł, do których dostawiono późnogotycką wieżę o wysokości 21 m z elementami renesansowymi. Kompleks karmelitów był otoczony murem i stanowił istotny element miejskiego systemu obronnego, chroniąc miasto od północy.

Okresem rozkwitu konwentu karmelitów w Bydgoszczy był XVI wiek i początek XVII wiekuAlabrudzińska Elżbieta. Z dziejów karmelitów bydgoskich. In. Kronika Bydgoska X (1986–1988). Bydgoszcz 1990. Zakonnicy posiadali pokaźną bibliotekę (ze zbiorem kilkudziesięciu inkunabułów), a w jego murach przebywali wychowankowie Uniwersytetu Jagiellońskiego. Przy klasztorze działały bractwa kościelne, kapela, a także szkoła klasztorna przeznaczoną dla chłopców (zwykle synów zamożnych mieszczan i szlachty), w której znany był wysoki poziom kształcenia muzycznego. Z Bydgoszczy w 1604 r. wyszła spod pióra ks. Łukasza Wójtowicza pierwsza obszerna, w uczony sposób podana historia zakonu Matki Boskiej z Góry Karmel oraz szkaplerza i bractwa.

Jeden z karmelitów ze zboru bydgoskiego został uznany błogosławionym. Był to Stanisław Bydgosta (zm. 1420), którego kult żywo się rozwijał w środowisku miejscowych karmelitów, a w XVII–XVIII w. – w całej prowincji wielkopolskiej zakonu.

Dzieje po sekularyzacji zakonu Na przełomie XVIII i XIX wieku władze pruskie zamierzały zlikwidować kościół i klasztor i ulokować w nim więzienie. Chociaż zamiary te poniechano, to klasztor został ostatecznie w 1816 r. sekularyzowany. Pomieszczenia klasztorne przeznaczono na szkołę obywatelską, a kościół został zamknięty. W 1820 r. opuszczony kościół pokarmelicki sprzedano za 5 tys. talarów Johanowi Carlowi Loewemu.

Kulisy rozbiórki kościoła wiążą się z decyzją o budowie pierwszego stałego teatru w Bydgoszczy. W tym celu miało powstać towarzystwo akcyjne, które zajmowałoby się finansową stroną tego przedsięwzięcia. Na powstanie tej instytucji nie zgodziły się władze miejskie. Wobec tego znaleziono inne rozwiązanie: postanowiono wykorzystać opuszczoną świątynię. Początkowo chciano zamienić kościół na teatr, na co nie przystały władze pruskie. W tej sytuacji w 1822 r. rozebrano mury kościoła zostawiając jego fundamenty, na których zbudowano gmach teatralnyJaniszewska-Mincer Barbara. Bydgoskie siedziby Melpomeny i Talii. [w.] Kalendarz Bydgoski 1986. Z otwartych krypt usunięto szczątki ludzkie, przewożąc je potajemnie w nieznane miejsce.

Nowy obiekt spłonął 30 sierpnia 1835 r., kolejny budynek również - 24 marca 1890 r. W 1895 r. wzniesiono następny – tym razem reprezentacyjny budynek Teatru Miejskiego, który podobnie jak poprzednicy spłonął w 1945 r. i został rozebrany. Nieszczęśliwe losy budowli wzniesionych na fundamentach gotyckiej świątyni stały się pożywką dla legendy o „klątwie” karmelitówLegenda o klątwie karmelitów .

Po dawnych zabudowaniach karmelickich pozostały jedynie relikty ukryte pod ziemią. Budynki klasztorne rozebrano w 1884 r., a ostatni obiekt – gotycko-renesansowa wieża została wysadzona w powietrze 29 czerwca 1895 r. Po dawnym klasztorze pozostała tylko nazwa ulicy Karmelickiej – naprzeciw kościoła farnego oraz relikty wyposażenia świątyni. W miejscu, gdzie znajdowało się prezbiterium kościoła -–w 2009 r. umieszczono tabliczkę pamiątkową na bruku chodnika w ciągu ul. Mostowej.

Ołtarze W 1816 r. w wizji lokalnej kościoła stwierdzono, że znajdowało się w nim dziesięć ołtarzy: siedem w nawie i trzy w prezbiterium. W głównym ołtarzu do początków XVII wieku znajdowała się figura Matki Boskiej Bolesnej, tzw. Pietà. Figurka ta powstała według tradycji na miejscu w Bydgoszczy, wyrzeźbiona przez biegłego w sztuce karmelitę. W 1605 r. została przewieziona do nowo powstającej placówki zakonnej w Oborach na Ziemi Dobrzyńskiej i ostatecznie tam pozostałaPastuszewski Stefan: Pieta bydgosko-oborska. [w.] Kalendarz Bydgoski 1997. Ukoronowana w 1966 r. przez prymasa Polski kard. Stefana Wyszyńskiego, obecnie jest tam czczona jako Patronka Ziemi Dobrzyńskiej.

Pozostałe ołtarze w kościele karmelitów wznosiły licznie powstające bractwa kościelne, których członkami byli mieszczanie Bydgoszczy, okoliczna szlachta, a także osoby z regionów: Kujaw, Wielkopolski, Warmii i Pomorza Gdańskiego. Do ważniejszych bractw, które utrzymywały w świątyni swoje ołtarze należały: Bractwo Matki Boskiej Szkaplerznej powstałe w 1470 r. – najbardziej masowa organizacja kościelna w mieście; Bractwo św. Barbary powstałe w 1590 r. – założone przez cech bydgoskich spławników: szyprów, sterników i pomagrów; Bractwo św. Józefa powstałe w 1672 r.; Bractwo Opatrzności Bożej; Bractwo Opieki Matki Boskiej i inne.

Stalle W II połowie XVIII wieku dla kościoła wykonano reprezentacyjne, rokokowe stalle, z 18 siedziskami, które zostały przeniesione do bydgoskiego kościoła farnegoDerkowska-Kostkowska Bogna: Stalle z kościołów oo. Karmelitów w Bydgoszczy i Oborach. [w.] Kronika Bydgoska XXVIII (2006). Bydgoszcz 2007.

Architektura Zachowało się niewiele dokumentów przedstawiających wygląd kościoła. Oprócz starych planów z 1774–1806 r. oraz sztychu Erika Dahlbergha (1657), jedyny wizerunek kościoła widnieje na obrazie z 1802 r., przechowywanym w muzeum w Münster.

Można z niego wywnioskować, że budynek kościoła był jednonawowy, z wieżą sygnaturką na kalenicy, na podobieństwo kościoła farnego. Budynek był orientowany o formie gotyckiej, nieco większy od powstałego po sąsiedzku na pocz. XVII w. kościoła Klarysek.

Zachowane relikty wyposażenia kościoła Część wyposażenia rozebranego w 1822 r. kościoła karmelitów trafiła do innych świątyń. Do szczególnie cennych obiektów wyposażenia należą późnobarokowo-rokokowe stalleDerkowska-Kostkowska Bogna. Stalle z kościołów oo. Karmelitów w Bydgoszczy i Oborach. In. Kronika Bydgoska XXVIII (2006). Bydgoszcz 2007 z II poł. XVIII wieku oraz ołtarz Matki Boskiej Szkaplerznej – centrum kultu Bractwa Szkaplerznego.

W bydgoskiej farze znajdują się następujące elementy przeniesione z kościoła karmelickiego: dwie stalle siedmiosiedziskowe, dwie stalle dwusiedziskowe, rokokowa ambona (II poł. XVIII w.), ołtarz pw. Matki Boskiej Szkaplerznej (II poł. XVII w., w północnej nawie katedry), ołtarz pw. św. Józefa (II poł. XVII w., w południowej nawie katedry)

W dekorację ław stalli wkomponowany jest cykl 18 obrazów oraz 6 rzeźb przedstawiających świętych i błogosławionych otoczonych kultem przez karmelitów.

Jednym z reliktów karmelickich w Bydgoszczy jest Bractwo Matki Bożej Szkaplerznej, obecnie działające w kościele farnym (katedrze).

Galeria wyposażenia kościoła karmelitów przeniesionego do katedry bydgoskiej

Zobacz też Klasztor Karmelitów w Bydgoszczy Historia kultu religijnego w Bydgoszczy Historia Bydgoszczy

Przypisy

Bibliografia Elżbieta Alabrudzińska. Z dziejów karmelitów bydgoskich. [w.] Kronika Bydgoska X (1986-88). Bydgoszcz 1990 Marian Biskup red.: Historia Bydgoszczy. Tom I do roku 1920. Warszawa-Poznań: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 1991 Jerzy Derenda. Piękna stara Bydgoszcz – tom I z serii Bydgoszcz miasto na Kujawach. Praca zbiorowa. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2006 Jerzy Derenda. Bydgoszcz w blasku symboli – tom II z serii Bydgoszcz miasto na Kujawach. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2008 Bogna Derkowska-Kostkowska. Stalle z kościołów oo. Karmelitów w Bydgoszczy i Oborach. [w:] Kronika Bydgoska XXVIII (2006). Bydgoszcz 2007 Elżbieta Dygaszewicz, Wojciech Siwiak. Karmelici bydgoscy. [w:] Kalendarz Bydgoski 2005 Barbara Janiszewska-Mincer. Bydgoskie siedziby Melpomeny i Talii. [w:] Kalendarz Bydgoski 1986 Alfons Licznerski. Ostatni akt burzenia klasztoru karmelitów. [w:] Kalendarz Bydgoski 1973 Lech Łbik. Staropolskie dzieje bydgoskiej fary (XIV–XVIII wiek). [w:] Kronika Bydgoska XXIV (2002). Bydgoszcz 2003 Zygmunt Malewski. Bractwo Matki Boskiej Szkaplerznej w Bydgoszczy. [w:] Przegląd Bydgoski Rocznik 1 R.1937 z. 3–4 Stefan Pastuszewski. Pieta bydgosko-oborska. [w.] Kalendarz Bydgoski 1997

Literatura dodatkowa Wykopaliska archeologiczne na terenie klasztoru Karmelitów w Bydgoszczy Kościół i cmentarz Karmelitów bydgoskich w świetle badań archeologicznych https://www.academia.edu/144277629/Veronika_Bogdanovich_Justyna_Marchewka_D%C5%82ugo%C5%84ska_Alicja_Budnik_Tomasz_Koczorski_Anna_Siwiak_Wojciech_Siwiak_Studium_przypadku_zmar%C5%82ej_z_prawdopodobn%C4%85_osteomalacj%C4%85_w_kontek%C5%9Bcie_bioarcheologii_opieki_Doniesienie_wst%C4%99pne

Linki zewnętrzne Sanktuarium Matki Bożej Bolesnej w Oborach

Bydgoszcz Maryja Kategoria:Historia Bydgoszczy