Noc Kupały (pl. sobótka, noc świętojańska, wianki, wigilia świętego Jana, noc Kupały, biał. , ros. , , ukr. ) – święto przesilenia letniego w religii Słowian, w późniejszym okresie zaadaptowanego na drodze inkulturacji przez chrześcijaństwo i powiązanego z postacią świętego Jana Chrzciciela. Jedno z najstarszych świąt w kulturze polskiej celebrowane do dziś, mające początek w przedchrześcijańskiej Polsce. Jedno z głównych świąt ludowych Słowian wschodnich. W tradycji ludowej pierwotnie obchodzone było w terminie przesilenia, jednak w następstwie działalności chrystianizacyjnej Kościoła nastąpiło powiązanie święta z wigilią zbiegającego się z nim czasowo święta Narodzenia św. Jana Chrzciciela.
Z Nocą Kupały związany jest szereg czynności i obrzędów, takich jak zbieranie ziół i kwiatów i ozdabianie nimi ludzi, zwierząt i domów, wchodzenie do wody, kąpanie się, oblewanie wodą, posyłanie wianków na wodzie, rozpalanie ognisk, tańce, śpiewy, skoki przez ogień, polowanie na czarownice i odstraszanie ich. Wierzono także, że tego dnia słońce oddaje się igraszkom i dzieją się inne cuda natury. Świętowanie odbywa się w pobliżu wody, na wzgórzach. Uczestniczą w nim młodzi mężczyźni i kobiety.
Obrzędy i symbolika święta zdaniem badaczy wskazują na jego przedchrześcijańskie pochodzenie.
Termin obchodów Pierwotne obchody Nocy Kupały przeprowadzane były w okresie przesilenia letniego, podczas najkrótszej nocy w roku, wypadającej najczęściej 20/21 czerwca. Zbiegły się one z przypadającą na 23 czerwca wigilią św. Jana, w Polsce potocznie zwaną Nocą Świętojańską, poprzedzającą chrześcijańskie święto Narodzenia św. Jana Chrzciciela (24 czerwca). Na drodze inkulturacji Noc Świętojańska przejęła wiele starożytnych, słowiańskich tradycji letniego przesileniaHenryk Paszkiewicz. Polska i jej dorobek dziejowy w ciągu tysiąca lat istnienia: Zarys. cz. 1. Ziemia i człowiek. cz. 2. Historia. W wyniku reformy kalendarza juliańskiego (którym do dziś posługuje się w roku liturgicznym Cerkiew) na styl gregoriański, w przypadku Słowian wschodnich (Białoruś, Rosja, Ukraina) obchody Iwana Kupały zostały dodatkowo przesunięte na okres 6-7 lipca (analogicznie jak np. przesunięciu uległ w obrządku prawosławnym termin Bożego Narodzenia na 7 stycznia).
Nazewnictwo i etymologia język staroruski: , język rosyjski: , , , , dialekty: ; : „ognisko w polu”; język ukraiński: , , , , , , Polesie: , język białoruski: , dialekty:
język polski: najstarszą rodzimą polską nazwą tego święta jest sobótka, inną rodzimą polską nazwą jest noc świętojańska lub wigilia świętego Jana. Święto to bywa także nazywane wiankami od tradycyjnych polskich wianków puszczanych na wodę podczas obchodów. W polskich gwarach Mazurów i Warmiaków funkcjonowała również nazwa palinocka na określenie tego święta mały|Pieśń świętojańska o Sobótce, 1586 W niektórych polskich dialektach istnieją też pożyczki z języków wschodniosłowiańskich: Podlasie i Lubelskie: kupała, kąpała, kąpałeczka Podlasie, Lubelskie, Sieradzkie, Kaliskie: kupalonecka, kopernacka, kopernocka, kupalnocka Uważa się, że jest to jedno z najstarszych polskich świąt, wywodzące się z czasów przedchrześcijańskich i obchodzone nieprzerwanie do dziś, najwcześniej poświadczoną polską nazwą tego święta jest sobótka, uznawana za jego rodzimą nazwę w jęzku polskim, najstarsze znane źródło pisemne zawierające nazwę „sobótka” to rękopis z XIII wieku. Nazwa sobótka była również używana na Słowacji, co świadczy o szerszym zasięgu tego określenia w tradycji zachodniosłowiańskiej. W XVI wieku Jan Kochanowski napisał cykl dwunastu pieśni zatytułowany „Pieśń świętojańska o Sobótce”, który przyczynił się do zachowania i utrwalenia tego święta w chrześcijańskiej kulturze Polski. Fragment utworu brzmi:
Przez „Pieśń świętojańską o Sobótce” Kochanowski trwale wpisał ten zwyczaj, który miał źródło w przedchrześcijańskiej polskiej kulturze, w chrześcijańską tradycję kulturową Polski, przedstawiając go jako szlachetną i radosną formę obcowania z naturą. Umiejętnie włączył tę tradycję w chrześcijańską wizję świata, zamiast ukazywać ją jako przeciwstawną chrześcijaństwu, bezpośrednio powiązał sobótkę ze św. Janem już w tytule utworu. W miastach takich jak Warszawa i Kraków odbywały się wielowiekowe festiwale miejskie związane z tym świętem pod nazwą Wianki, wywodzącą się od tradycyjnych polskich wianków puszczanych na rzeki podczas obchodów nocy świętojańskiej. W czasach współczesnych popularność zyskało również określenie noc Kupały, jednak nazwa ta została zapożyczona z języków wschodniosłowiańskich. Z tego względu, omawiając polską wersję tego święta, bardziej właściwe jest używanie historycznie poświadczonych, rodzimych nazw: sobótka, wianki, noc świętojańska, lub wigilia świętego Jana.
W języku staroczeskim (XV w.) zachowało się kupadlo „różnobarwna nić, którą przewiązywano podarunki, dawane z okazji sobótki; podarunek ofiarowany chłopcom przez dziewczęta z okazji sobótki”. W Słowacji poświadczono ludowe kupadla „sobótka”.
Nazwa ta pojawia się już na etapie języka staroruskiego. Izmaił Sriezniewski w swoich Materiałach do języka staroruskiego podaje hasła: „Noc Świętojańska” (W Kodeksie Hipackim pod rokiem 1262: Ипатьевская летопись.), „chrzciciel, baptysta” (bez przykładu), „dzień Św. Jana” (). Epigraf nr. 78 w Soborze Mądrości Bożej w Nowogrodzie, datowany na koniec XI – początek XII wieku, zawiera napis . Według etnografki Wiery Sokołowej, Kupała to nazwa przywleczona w trakcie chrystianizacji, która pojawiła się wśród wschodnich Słowian w następstwie zbiegania się w czasie z dniem Jana Chrzciciela.
Według jednej wersji nazwa (Iwan) Kupała/Kupało jest wariantem imienia (Jan) Chrzciciel ( ) i kalkuje ona starogrecki odpowiednik . Greckie „chrzciciel, baptysta” pochodzi od czasownika „zanurzać; myć; kąpać; chrzcić, konsekrować, zanurzać w chrzcielnicy”, który w języku staroruskim pierwotnie oddano przez słowo „myć, kąpać”, wyparte później przez „chrzcić”. Prasłowiańską formę czasownika rekonstruuje się jako .
Według drugiej wersji samo słowo Kupało może pochodzić już z ( st.czes. kupadlo, serb.-chorw. kùpalo, dłuż., głuż. kupadło „miejsce do kąpania”), które składa się z omówionego czasownika i przyrostka . Polska forma tego słowa, gdyby istniała, brzmiałaby *kąpadło. Nazwa święta miałaby wiązać się z tym, że podczas Nocy Kupały zażywano pierwszej uroczystej kąpieli, a powiązanie ze św. Janem Chrzcicielem jest wtórne.
Historia thumb|upright=1.24|Fragment rosyjskiej ikony symbolizującej lato: • Jerzy Zwycięzca, w dniu którego rozpoczyna się sezon letni • Jan Chrzciciel, w którego dniu świętuje się przesilenie letnie • Dymitr z Tesaloniki, w którego dniu kończy się sezon letni Według wielu badaczy Noc Kupały to schrystianizowane prasłowiańskie święto przesilenia letniego. Według „Noc Kupały łączyła w sobie dwa elementy: pogański i chrześcijański”. Według Hołobuckiego i Karadobrej jednym z argumentów przemawiających za starożytnością święta jest wytwarzanie ognia poprzez tarcie drewna. Natomiast według Andrzeja Kempińskiego „Widoczna ambiwalencja (mężczyzna-kobieta, ogień-drewno, jasność-ciemność) zdaje się świadczyć o prastarej genezie święta łagodzącego sprzeczności dualnego społeczeństwa”. Punkt widzenia na przedchrześcijańskie pochodzenie święta jest krytykowany przez historyka i etnografa .
Bóstwo Kupała
Od XVII w. pojawiają się źródła, według których święto jest poświęcone bóstwu Kupało, którego mieli czcić Słowianie. Współcześni badacze negują jednak istnienie takiego bóstwa.
Obrzędy i wierzenia thumb|Iwan Kupała, kwiat paproci. (znaczek Ukrainy), 1997 W tym dniu zwyczajowo modlono się do św. Jana Chrzciciela przy bólach głowy i za dzieci.
Noc Kupały wypełniona jest rytuałami związanymi z wodą, ogniem i ziołami. Większość rytuałów Kupały odbywa się w nocy. Kąpiel przed zachodem słońca uważano za obowiązkową: na północy Rosjanie częściej kąpali się w łaźniach, a na południu w rzekach i jeziorach. Bliżej zachodu słońca, na wysokim terenie lub w pobliżu rzek, rozpalano ogniska. Czasami ogień rozpalano w tradycyjny sposób – pocierając drewno o drewno. W niektórych miejscach na Białorusi i Polesiu Wołyńskim ten archaiczny sposób rozpalania ognia na święto zachował się do początku XX wieku.
Według Wiery K. Sokołowej, wśród Słowian Wschodnich święto zostało zachowane w najbardziej „archaicznej” formie przez Białorusinów. Ukraińcy również zachowali główne archaiczne elementy, ale w XIX wieku zmienili ich znaczenie. Rosjanie albo zapomnieli o głównych elementach ceremonii Kupały, albo przenieśli je na inne święta (, ). W centrum ogniska kupalnego Białorusini umieszczali słup, na którego szczycie mocowano koło. Czasami czaszkę konia, zwaną , umieszczano na kole i wrzucano do ognia, gdzie płonęła, po czym młodzież bawiła się, śpiewała i tańczyła wokół ognia. Na Białorusi stare, niechciane rzeczy zbierano z podwórek na całej wsi i przewożono na miejsce wybrane na obchody (polana, wysoki brzeg rzeki), gdzie następnie je palono.
Obchody Nocy Kupały wspomina także Latopis Hustyński (XVII wiek): Ten Kupała... jest obchodzony w wigilię Narodzenia Jana Chrzciciela... w następujący sposób: Wieczorem zbierają się proste dzieci obojga płci i robią korony z trujących ziół lub korzeni, a ci, którzy są nimi odziani, rozpalają ogień, a inni kładą zieloną gałąź i biorąc się za ręce wokół ognia, śpiewając pieśni... Potem skaczą przez ogień...
thumb|Iwan I. Sokołow Nocz na Iwana Kupału (1856). Muzeum Sztuk Pięknych w Niżnym Tagilu
W Noc Kupały wybierano „narzeczonych” i przeprowadzono ceremonie zaślubin: przeskakiwano przez ogień trzymając się za ręce, wymieniano się wiankami (symbol panieństwa), szukano kwiatu paproci i kąpano się w porannej rosie. W tym dniu „zaorywano wiejskie drogi, aby «swaty prędzej przyszły», lub zaorywano bruzdę do domu chłopca, aby szybciej się zaręczył”.
W niektórych miejscach tradycji ukraińskiej i białoruskiej dopiero po Kupale przestano śpiewać . Słowianie wschodni i zachodni mieli zakaz jedzenia wiśni przed tym dniem. Wschodni Słowianie wierzyli, że kobiety nie powinny jeść jagód przed dniem św. Jana, w przeciwnym razie ich małe dzieci umrą.
Zwyczaj publicznego potępiania i ośmieszania w dniu Nocy Kupały (także w i ) jest dobrze znany. Krytyka i potępienie są zwykle skierowane do mieszkańców własnej lub sąsiedniej wsi, którzy naruszyli normy społeczne i moralne w ciągu ostatniego roku. To społeczne potępienie można usłyszeć w ukraińskich i białoruskich pieśniach, które zawierają motywy kłótni między dziewczętami i chłopcami lub mieszkańcami sąsiednich wsi. Potępienie i wyśmiewanie są wyrażane publicznie i służą jako regulator stosunków społecznych.
Zgodnie z wierzeniami Hucułów, po Kupale przychodzą „”, kiedy często występują grzmoty i błyskawice. Są to dni, kiedy gromowładne duchy chodzą, wysyłając błyskawice na ziemię. „A potem między ciemnym niebem a szczytami gór wyrosną drzewa ognia, łącząc niebo z ziemią. I tak będzie aż do dnia Eliasza, starożytnego Święta Grzmotów”, po którym, jak mówią, „grzmoty przestaną walić”.
Aleksander N. Wiesiełowski wskazywał na podobieństwa między słowiańskimi zwyczajami dnia św. Jana a greckimi zwyczajami (Eliasza Gromowładnego).
Rytualne potrawy Poświęcenie pierwszych owoców dojrzewających w tym czasie mogło zbiegać się w czasie ze świętem Nocy Kupały.
W niektórych rosyjskich miejscowościach warzono „wotywną kaszę”: w (22 czerwca) dziewczęta zbierały się na rozmowę i śpiewając ubijały jęczmień w moździerzu. Rano w (23 czerwca) jęczmień był używany do gotowania „wotywnej kaszy”. W ciągu dnia kasza ta była podawana biednym, a wieczorem, posypana masłem, była spożywana przez wszystkich.