Bitwa przasnyska (w literaturze rosyjskiej także operacja przasnyska) – bitwa stoczona w dniach 18 lutego – 26 marca 1915 roku na froncie wschodnim w czasie I wojny światowej.
Po wygranej bitwie pod Tannenbergiem i przekształceniu się wojny na Zachodzie w wojnę pozycyjną, dowództwo niemieckie zdecydowało, że główne walki w 1915 roku odbędą się na froncie wschodnim. Miasto Przasnysz, położone na głównym trakcie łączącym Królewiec z Warszawą, zyskało na znaczeniu militarnym jako miejsce przełamania frontu przez 8 Armię niemiecką z zamiarem kontynuowania natarcia na Warszawę. Plan nie powiódł się i po pierwszych sukcesach wojska niemieckie zostały przez Rosjan odparte.
Przed bitwą Przed rozpoczęciem walk wojska niemieckie składały się z korpusów: ZastrowaSkładał się z mieszanych jednostek jak np. landsturmu, oddziałów zapasowych i fortecznych między innymi dywizja Breugiela składająca się z wojennej załogi Twierdzy Grudziądz , Dickuhta i Morgena, w składzie: 1 i 36 rezerwowa dywizja piechoty, wchodzących w skład grupy armijnej von Gallwitza. Dodatkowo oddziały XX korpusu w składzie: 75. brygadaZ 41. dywizji piechoty., 1. dywizja rezerwowa gwardii gen. Albrechta, 37. dywizja piechoty gen. Staabsa, 2. dywizja kawalerii gen. von Neuburga, 9. i 21. brygada Landwehry i austro-węgierska 3. dywizja kawalerii.thumb|left|180px|Niemiecka ciężka haubica polowa 15 cm s.F.H.02 używana w walkach pod Przasnyszem
Skład sił rosyjskich przedstawiał się następująco: I Korpus Turkiestański, korpusy XIX i XVII, korpus kawalerii gen. Orańskiego i konnica gen. Erdeli, usuryjska konna brygada i 1. dywizja kawalerii gen. Chimicza.thumb|200px|Karabiny maszynowe były postrachem oddziałów piechoty. Na zd. Karabin Maxim m1910 używany przez wojska rosyjskie pod Przasnyszem
W chwili rozpoczęcia działań Niemcy mieli dwukrotną przewagę w piechocie, w postaci trzech korpusów przeciw półtora korpusu. W dodatku Rosjanie mieli słabszą artylerię i cierpieli na brak amunicjiWojska frontu północno-zachodniego meldowały brak 200 tys. pocisków, brakowało 100 tys. karabinów.. W trakcie walk otrzymali posiłki w postaci dwóch korpusów piechoty (I i II Korpus SyberyjskiII Korpus ze składu ciągle nie gotowej 12. Armii.), co dało niewielką przewagę Rosjanom w stosunku 5 do 4 korpusów. Rosjanie posiadali dobrze rozbudowany skład obronny miasta w postaci fortyfikacji polowych z gęstymi zasiekami.
Pole bitwy Pomijając miasto Przasnysz, tereny działań to pagórkowata równina, obniżająca się w kierunku południowym. Przepływają przez nią dopływy rzek Wisły i Narwi. Doliny tych rzek mają szerokość 1–3 km, miejscami bagniste. Z rzek przepływających przez teren walk, jedną z ważniejszych strategicznie był Orzyc z błotnistą doliną o szerokości do 1 km, a od Chorzel szerokość dochodzi do 5–6 km, rzeka rozdziela się na wiele odnóg i dlatego stwarza poważną przeszkodę dla ewentualnej przeprawy. Dopływ Orzyca, Węgierka przepływa przez Przasnysz. Lewy dopływ Węgierki, rzeczka Morawka, przecinała pozycje obu przeciwników. Zarówno Węgierka, jak i Morawka, miały doliny szerokości 1–2 km. Pozostałe rzeki nie miały dużego znaczenia, wszystkie płyną z północy na południe, równolegle do kierunków działań stron. Wzgórza niewysokie, większość z płaskimi zboczami, wierzchołki często służyły za punkty obserwacyjne. Gleba w rejonie działań gliniasta, w okresie opadów i roztopów zamieniała się w błoto, oblepiające nogi i koła pojazdów, hamując tempo działań. W rejonie działań była dość dobrze rozwinięta sieć drogowa, ale większość dróg była gruntowa, i znajdowała się w złym stanie z małą ilością mostów. Dodatkowo, w trakcie walk nastąpiła odwilż co znacznie utrudniło działania (głównie zaopatrzenia).
Atak niemiecki (18–25 lutego) thumb|left|340px|Szturm niemiecki na Przasnysz w dniach 18–24 II W lutym trwały ciężkie walki między 10 Armią rosyjską a 8 i 10 Armią niemiecką w czasie tzw. Operacji Augustowskiej której skutkiem było rozbicie XX korpusu rosyjskiego. W tym czasie Niemcy zabezpieczyli prawą flankę (Włocławek-Mława-Przasnysz-Pisz-Osowiec) zajmując pozycje dogodne do okrążenia armii rosyjskich w Królestwie Polskim. 10 lutego korpus gen. Dickuhta zaatakował lewą flankę 1 Armii rosyjskiej w kierunku na Drobin i Raciąż wsparty przez 1. dywizje gwardii i 12 lutego zdobył Sierpc. 14 lutego osiągnięto linię Drobin-Raciąż ostatecznie odrzucając I korpus konny i grupę kawalerii gen. Erdeli, tego dnia gen. von Gallwitz przeniósł swój sztab do Działdowa.
thumb|left|140px|Paul von Hindenburg – głównodowodzący wojskami niemieckimi na wschodzie 17 lutego Rosjanie nieudanie zaatakowali 1. dywizję gwardii z kierunku Ciechanowa ponosząc duże straty. W czasie niemieckiego uderzenia w kierunku Chorzel wzięto do niewoli 28 tys. jeńców rosyjskich, poza tym Rosjanie stracili 6 ckm-ów. Jednak grupie gen. Staabsa przeprawy na wschód od Jednorożca zdobyć się nie udało, doszedł jedynie do Orzyca. Gen. Litwinow dowodzący 1 Armią zlekceważył (pomimo iż I Korpus Turkiestański zdając sobie sprawę z zagrożenia zmienił front obsadzając linię Szczuki-Golany) działania w kierunku przasnyskim, informacji o sytuacji nie posiadała też Stawka. Wynikiem tego nie sformowano 12 Armii. thumb|140px|Max von Gallwitz – dowódca wojsk niemieckich w walkach pod Przasnyszem
GłównodowodzącyPaul von Hindenburg. niemieckim frontem wschodnim uznał, że atak na wschód od Przasnysza będzie skuteczniejszy i rozkazał okrążenie Przasnysza. 18 lutego gen. Gallwitz wydał rozkaz I Korpusowi Rezerwowemu aby ten większymi siłami obszedł od wschodu Przasnysz i 20 lutego zaatakował tyły I Korpusu Turkiestańskiego a dywizja piechoty gen. Wernitza z korpusu Zastrowa miała obejść Przasnysz od zachodu
21 lutego nastąpiło ocieplenie. Wojska Niemieckie miały wyraźne kłopoty z transportem i zaopatrzeniemCiężkie wozy i artyleria grzęzły w błocie przemieszczając się do tej pory leśnymi drogami. i zrezygnowały z izolowania miasta wyznaczając I Korpus Rezerwowy do zdobycia Przasnysza jako ważnego węzła drogowego. W Przasnyszu znajdowała się 63. rez. Dywizja Piechoty pułkownika BarybinaGen. Morgen będąc pod wrażeniem postawy żołnierzy rosyjskich ofiarował swoją szablę rannemu płk. Barybinowi, ten w dowód uznania dla armii niemieckiej podarunek przyjął i to do niej należała obrona miasta, która się nie powiodła i została odrzucona na prawym skrzydle przez 36. Dywizję Piechoty. Dywizja Wernitza przecięła drogę Przasnysz-Mława, dowiedziawszy się o tym książę Mikołajewicz (zdając sobie sprawę z zagrożenia jakim mogło być wyjście armii niemieckiej na Narew), wydał rozkaz gen. Ruzskiemu by doprowadzić do szybkiego przeciwnatarcia. W trudnej sytuacji znalazła się 37. Dywizja Piechoty obsadzona przez Niemców na wschodzie, lecz po nadejściu posiłków składających się z 9. brygady Landwehry w okolice Szli zdołano utrzymać front.
thumb|left|280px|Żołnierze rosyjscy polegli pod Przasnyszem. Zb. Mirosław Krejpowicz 22 lutego dowódca I Korpusu Turkiestańskiego przemieścił prawe skrzydło w południową stronę od Woli Wierzbowskiej by zabezpieczyć Ciechanów. 23 lutego doszło do spotkania dywizji gen. Wernitza z I Korpusem Rezerwowym, tego samego dnia Przasnysz został zaatakowany i Niemcy zajęli część miasta od południowej strony. Broniąca się 63. Dywizja Rezerwowa nie zdołała utrzymać garnizonu i po ciężkich walkachNiekiedy z powodu braku amunicji dochodziło do walki wręcz. dnia 24 lutego Niemcy zajęli zniszczone miasto biorąc do niewoli ok. 10 000 żołnierzy w tym 57 oficerów i zdobywając 36 dział i 14 ckm-ówWedług danych niemieckich.. W czasie walk zniszczono ogniem artyleryjskim cerkiew, ponieważ jej wieża służyła jako rosyjski punkt obserwacyjny.
Odbicie miasta przez Rosjan (25–28 lutego) thumb|left|340px|Rosyjskie kontruderzenie I i II Korpusu Syberyjskiego w dniach 25–28 II Dowództwo Stawki niezadowolone upadkiem miasta wydało rozkaz gen. Ruzskiemu aby powstrzymywać ataki przeciwnika i zadawać mu jakiekolwiek straty do czasu kontruderzenia, wynikiem tego gen. Plehwe wydał rozkaz dowodzącemu II Korpusem Syberyjskim atakowania oddziałów niemieckich od tyłu w celu przejęcia komunikacji nieprzyjaciela na odcinkach północ i północny wschód. 5. dywizja syberyjska miała atakować na odcinku Szla – Bartniki a 4. dywizja syberyjska odcinek Bartniki – Przasnysz i razem z I Korpusem Syberyjskim otoczyć Niemców. thumb|140px|Generał Nikołaj Władymirowicz Ruzskij – głównodowodzący rosyjską Armią Północną 25 lutego I Korpus Syberyjski zmusił 36. rezerwową Dywizję Piechoty do odwrotu i doszedł 8 km na południe od Przasnysza. I Korpus Turkiestański osiągnął linię Zielona – Wola Wierzbowska przy pomocy części XIX Korpusu a II Korpus Syberyjski pokonując 9. brygadę Landwehry doszedł napierając przez Karwacz do Bartnik znajdując się w pozycji zagrażającej flance niemieckiego I Korpusu Rezerwowego. W tym czasie atakująca razem z piechotą konnica rosyjska natknęła się na 6. baterię artylerii będącą w marszu. Widząc konnicę obsługa dział rozeszła się w popłochu pozostawiając armaty na ziemi niczyjej, których nie przejęła także konnica biegnąc dalej. Następnego dnia jeden z żołnierzy obsługi, Heinrich Muller, którego uważano za zaginionego przyprowadził do pułku trzy armaty relacjonując:
Tego dnia I Korpus Syberyjski zdobył Dobrzankowo biorąc dwa tysiące jeńców i zdobywając 20 działWedług danych rosyjskich.. I Korpus Turkiestański pokonując obronę składającą się z Dywizji Wernitza i 36. Rezerwowej Dywizji Piechoty dotarł do Golan.
Szturm miasta rozpoczął się wcześnie rano 27 lutego. Do godz. 15.30 oddziały 1. Dywizji Syberyjskiej (z I Korpusu Syberyjskiego) przedarły się do wschodnich peryferii miasta, biorąc do niewoli wielu jeńców. O godz. 10-ej rano 4. Dywizja Syberyjska (z II Korpusu Syberyjskiego), atakująca od północy, wschodu i południa wdarła się do miasta, biorąc jeńców i zdobycz (ok. 1500 jeńców i 6 karabinów maszynowych). Do godz. 19 miasto zostało całkowicie opanowane przez RosjanOperacja przasnyska.GRWAR.RU ..
Tego samego dnia gen. Galwitz wydał rozkaz odwrotu na Janowo. W tym samym dniu 1. Dywizja Syberyjska razem z 4. D.S. po ciężkich walkach wyparła wojska niemieckie wieczorem z miasta biorąc 5000 jeńców i zdobywając 3 armaty. Pozostałe oddziały niemieckie późnym wieczorem wycofały się w kierunku granicy na pozycje nad rzeką Orzyc i na południe od Chorzel, nękane przez kozaków i samochody pancerne.thumb|260px|Rynek miejski w Przasnyszu w tle budynki zniszczone w wyniku działań wojennych Zb. Mirosław Krejpowicz
28 lutego Rosyjska Kwatera Główna wydała komunikat o zakończeniu operacji, pobiciu dwóch niemieckich korpusów armijnych i odrzuceniu ich za granicę. Tego dnia, gen. Litwinow wydał rozkaz, nakazujący energiczne ściganie rozbitego przeciwnika. Jednak pościgu nie zorganizowano. Oddziały kawalerii, ze składu korpusów syberyjskich, mogące szybkim manewrem zagrozić odwrotowi Niemców, nie otrzymały konkretnych zadań i pozostały na zajmowanych pozycjach. To pozwoliło Niemcom oderwać się od wojsk rosyjskich i zorganizować planowy odwrót w kierunku północno-zachodnim. II Korpus Syberyjski powoli podążał za odchodzącym I Korpusem Rezerwowym a I Korpus Syberyjski przemieszczał się wzdłuż pozycji I Korpusu Turkiestańskiego, spowodowało to przemieszanie się oddziałów obu korpusów. Kawaleria rosyjska przydzielona korpusom syberyjskim nadal była bezczynna i odchodziła na tyły. Nowo przybyły I Korpus Kawalerii nie wziął udziału w pościgu za Niemcami.
Próby przerwania frontu (7–26 marca)