Amalowie – królewski ród plemienia Ostrogotów. Z rodu tego wywodził się Hermanaryk – twórca państwa gockiego nad Morzem Czarnym i Teodoryk Wielki.
Amalowie goccy czy ostrogoccy? Zachowany przekaz Jordanesa w Getice o rodzie Amalów nie jest konsekwentnyR. Kasperski, Amalowie a Wizygoci. Kasjodor i Ablavius – dwie relacje o władzy amalskich królów na Gotami, „Studia Źródłoznawcze”, t. 47 (2009), s. 8.. Z jednej strony, tam gdzie dziejopis zapewne posługuje się wykładnią Ablaviusa, Amalowie mieli stanąć na czele Ostrogotów w wyniku podziału Gotów, do którego doszło nad Morzem CzarnymIordanis, De origine actibusque Getarum, ed. Th. Mommsen, Berlin 1882 (Monumenta Germaniae Historica. Auctores Antiquissimi, t. 5, 1), V, c. 42; R. Kasperski, Amalowie a Wizygoci. Kasjodor i Ablavius – dwie relacje o władzy amalskich królów na Gotami, „Studia Źródłoznawcze”, t. 47 (2009), s. 8; H. Wolfram, Historia, s. 46., a władca ostrogocki z III w., Ostrogota, pierwszy Amal określany mianem króla, miał rządzić tylko wschodnim odłamem GotówIordanis, De origine actibusque Getarum, ed. Th. Mommsen, Berlin 1882 (Monumenta Germaniae Historica. Auctores Antiquissimi, t. 5, 1), XIV, c. 82; D. Claude, Adel, Kirche und Königtum im Westgotenreich, Sigmaringen 1971, s. 11; R. Kasperski, Amalowie a Wizygoci. Kasjodor i Ablavius – dwie relacje o władzy amalskich królów na Gotami, „Studia Źródłoznawcze”, t. 47 (2009), s. 7 i przyp. 50, 8.. Natomiast zgodnie z inną (Kasjodorową) tradycją Ostrogota miał rządzić obiema częściami plemieniaIordanis, De origine actibusque Getarum, ed. Th. Mommsen, Berlin 1882 (Monumenta Germaniae Historica. Auctores Antiquissimi, t. 5, 1), XVII, c. 98; R. Kasperski, Amalowie a Wizygoci. Kasjodor i Ablavius – dwie relacje o władzy amalskich królów na Gotami, „Studia Źródłoznawcze”, t. 47 (2009), s. 8, 9.. Te nawzajem się wykluczające przekazy spowodowały, że Kasjodorowi Amalowie – Ostrogota i Hermanaryk – są uznawani za władców rządzących całym plemieniem GotówR. Hachmann, Die Goten und Skandinavien, Berlin 1970, s. 68. lub za władców tylko ostrogockichR. Wenskus, Stammesbildung und Verfassung, Köln−Wien 1977, s. 473.. Powstała również hipoteza łącząca oba te stanowiska, zakładająca, że Ostrogota był początkowo władcą całego plemienia, a później, w związku z przesunięciem się Wizygotów na tereny Dacji i rozłamem plemienia, pozostał władcą jedynie OstrogotówJ. Strzelczyk, Goci – rzeczywistość i legenda, Warszawa 1984, s. 95..
Historia rodu Zapewne to Amalowie rządzili po wojnach gockich za cesarza Aureliana w 2. połowie III w. nad Ostrogotami-Greutungami, których siedziby znajdowały się na wschód od DniestruH. Wolfram, Historia Gotów, tłum. Renata Darda-Staab, Irena Dębek, Krystyna Berger, Gdańsk–Warszawa 2003, s. 21.. W czasach Teodoryka Wielkiego ród ten niemal całkowicie zawłaszczył przekazywanie gockiej tradycjiH. Wolfram, Historia, s. 46..
Kształtowanie tradycji rodu Amalów Powstanie tradycji Za twórcę tradycyjnej historii rodu uważa się wersję Kasjodora (która dochowała się do czasów współczesnych w zachowanym skrócie Historia Gothorum tegoż dokonanym przez Jordanesa), będącą zarazem oficjalnym zapisem wydarzeń z jego dziejów promowanym przez Teodoryka WielkiegoR. Kasperski, Amalowie a Wizygoci. Kasjodor i Ablavius – dwie relacje o władzy amalskich królów na Gotami, „Studia Źródłoznawcze”, t. 47 (2009), s. 2, 3.. Być może jednak i Jordanes miał swój wkład w tę tradycjęR. Kasperski, Amalowie a Wizygoci. Kasjodor i Ablavius – dwie relacje o władzy amalskich królów na Gotami, „Studia Źródłoznawcze”, t. 47 (2009), s. 3, 4.. Powstanie tego przekazu (z inspiracji właśnie władcy Ostrogotów), a zarazem ukończenie przez Kasjodora prac nad swoim dziełem, datuje się prawdopodobnie na rok 519R. Kasperski, Amalowie a Wizygoci. Kasjodor i Ablavius – dwie relacje o władzy amalskich królów na Gotami, „Studia Źródłoznawcze”, t. 47 (2009), s. 2, przyp. 10., chociaż nie wyklucza się również roku 515 lub 517S. Krautschick, Cassiodor und die Politik seiner Zeit, Bonn 1983, s. 34, przyp. 1.. Kasjodorowa historia rodu Amalów miała odegrać istotną rolę w gockim procesie etnogenetycznymR. Kasperski, Amalowie a Wizygoci. Kasjodor i Ablavius – dwie relacje o władzy amalskich królów na Gotami, „Studia Źródłoznawcze”, t. 47 (2009), s. 3 i przyp. 11; R. Wenskus, Stammesbildung und Verfassung, Köln−Wien 1977, s. 54–56., tworząc podstawę dla powstania poczucia jedności różnych odłamów Gotów oraz, co równie istotne, legitymizować władzę rodu nad nimiR. Kasperski, Amalowie a Wizygoci. Kasjodor i Ablavius – dwie relacje o władzy amalskich królów na Gotami, „Studia Źródłoznawcze”, t. 47 (2009), s. 3 i przyp. 12.. Przekaz ten, przez niektórych uważany za wynik aktywnej współpracy Teodoryka Wielkiego (konsultacje) z KasjodoremR. Kasperski, Amalowie a Wizygoci. Kasjodor i Ablavius – dwie relacje o władzy amalskich królów na Gotami, „Studia Źródłoznawcze”, t. 47 (2009), s. 3, przyp. 12., ściśle wiąże się z działaniami podjętymi przez władcę ostrogockiego względem jego zięcia EutarykaR. Kasperski, Amalowie a Wizygoci. Kasjodor i Ablavius – dwie relacje o władzy amalskich królów na Gotami, „Studia Źródłoznawcze”, t. 47 (2009), s. 3..
Prawo Amalów do rządów nad Gotami Amalowie jako władcy Gotów pojawiają się po raz pierwszy w kontekście (rzekomego) zwycięstwa na wodzem rzymskim FuskusemIordanis, De origine actibusque Getarum, ed. Th. Mommsen, Berlin 1882 (Monumenta Germaniae Historica. Auctores Antiquissimi, t. 5, 1), XIII, c. 76–78; H. Daikoviciu, Dakowie, Warszawa 1970, s. 140–145; R. Wenskus, Stammesbildung und Verfassung, Köln−Wien 1977, s. 78.. Dzięki niemu ród ten miał być okrzyknięty Ansami i to przez całe plemię GotówR. Kasperski, Amalowie a Wizygoci. Kasjodor i Ablavius – dwie relacje o władzy amalskich królów na Gotami, „Studia Źródłoznawcze”, t. 47 (2009), s. 9.. Tym sposobem Amalowie uzyskali status „półboski” pozwalający na odnoszenie zwycięstw dzięki sakralnej mocyIordanis, De origine actibusque Getarum, ed. Th. Mommsen, Berlin 1882 (Monumenta Germaniae Historica. Auctores Antiquissimi, t. 5, 1), XIII, c. 78; R. Kasperski, Amalowie a Wizygoci. Kasjodor i Ablavius – dwie relacje o władzy amalskich królów na Gotami, „Studia Źródłoznawcze”, t. 47 (2009), s. 12., dzięki której (oraz zdolności do przystosowywania się do nowych warunków politycznych), pomimo klęsk dalej stali na czele plemieniaH. Wolfram, Historia Gotów, tłum. Renata Darda-Staab, Irena Dębek, Krystyna Berger, Gdańsk–Warszawa 2003, s. 17.. Może z tego powodu Kasjodor nie poruszył kwestii etymologii nazwy rodu. Według Kasjodora Goci ulegli rozbiciu na dwa odłamy – Wizygotów i Ostrogotów – dopiero w okresie najazdu huńskiego po śmierci Amala Hermanaryka, który tym samym był ostatnim przedstawicielem rodu panującym nad ogółem plemieniaIordanis, De origine actibusque Getarum, ed. Th. Mommsen, Berlin 1882 (Monumenta Germaniae Historica. Auctores Antiquissimi, t. 5, 1), XV, c. 131; R. Kasperski, Amalowie a Wizygoci. Kasjodor i Ablavius – dwie relacje o władzy amalskich królów na Gotami, „Studia Źródłoznawcze”, t. 47 (2009), s. 10, 15.. Taka tradycja z jednej strony dobrze legitymizowała władzę Teodoryka Wielkiego nad Wizygotami, z drugiej – spowodowała podważenie innych, znanych wcześniej przekazów o etnogenezie gockiej. Dzięki przekazowi o Hermanaryku Amalowie stawali się jedyną prawowitą dynastią mogącą rządzić nad całym ludem, starszą, godniejszą szacunku, historycznie bardziej uprawnioną do sprawowania władzy (już przez Ablaviusa określeni praeclari – przesławni) niż wizygoccy BaltowieIordanis, De origine actibusque Getarum, ed. Th. Mommsen, Berlin 1882 (Monumenta Germaniae Historica. Auctores Antiquissimi, t. 5, 1), V, c. 42; R. Kasperski, Amalowie a Wizygoci. Kasjodor i Ablavius – dwie relacje o władzy amalskich królów na Gotami, „Studia Źródłoznawcze”, t. 47 (2009), s. 8, 10, 11.. W ten szczególny status Amalów wpisywała się Kasjodorowa/Jordanesowa opowieść o jego przedstawicielu Beremudzie, który po przybyciu do Wizygotów mógłby bezproblemowo objąć nad nimi władzę, do czego nie doszło tylko ze względu na skromność AmalaIordanis, De origine actibusque Getarum, ed. Th. Mommsen, Berlin 1882 (Monumenta Germaniae Historica. Auctores Antiquissimi, t. 5, 1), XXXIII, c. 174–175; R. Kasperski, Amalowie a Wizygoci. Kasjodor i Ablavius – dwie relacje o władzy amalskich królów na Gotami, „Studia Źródłoznawcze”, t. 47 (2009), s. 12, 15.. Przekaz ten jest jasny: to Amalom jako spadkobiercom dawnych królów należą się rządy nad Wizygotami, a co więcej, to właśnie im Wizygoci by je sami oddaliR. Kasperski, Amalowie a Wizygoci. Kasjodor i Ablavius – dwie relacje o władzy amalskich królów na Gotami, „Studia Źródłoznawcze”, t. 47 (2009), s. 12, 15..
Działania unifikacyjne Amalów Amalowie w erze przedteodorycjańskiej próbowali kilka razy doprowadzić do zjednoczenia gockich plemion pod swoją władząR. Kasperski, Amalowie a Wizygoci. Kasjodor i Ablavius – dwie relacje o władzy amalskich królów na Gotami, „Studia Źródłoznawcze”, t. 47 (2009), s. 2.. Istnieje również odosobniona hipoteza, że wojna Rzymu z Hunami w latach 450−451 wybuchła w związku z działaniami władcy amalskiego w kierunku podporządkowania sobie WizygotówR. Kasperski, Amalowie a Wizygoci. Kasjodor i Ablavius – dwie relacje o władzy amalskich królów na Gotami, „Studia Źródłoznawcze”, t. 47 (2009), s. 2, przyp 4; H. Wolfram, Theogonie, Ethnogenese und ein kompromittierter Großvater im Stammbaum Theoderichs des Großen, [w:] Festschrift für Helmut Beumann. Zum 65. Geburtstag, ed. K.U. Jäschke, R. Wenskus, Sigmaringen 1977, s. 80–97.. W osobie Teodoryka Wielkiego doszło do intensyfikacji tych prób, najpierw jeszcze w okresie sprzed inwazji na Italię (489), co spowodowało późniejszą konieczność prowadzenia polityki unifikującej różne odłamy gockie już na Półwyspie Apenińskim, później zaś (w odniesienie do Wizygotów) po jego proklamacji na króla tych ostatnich w 511 r.R. Kasperski, Amalowie a Wizygoci. Kasjodor i Ablavius – dwie relacje o władzy amalskich królów na Gotami, „Studia Źródłoznawcze”, t. 47 (2009), s. 2, 13..
Eutaryk i Amalasunta – symboliczna unifikacja rodu Amalów Dziedziczyć oba trony (ostrogocki i wizygocki) miał po Teodoryku Wielkim jego zięć Eutaryk, według Getiki również Amal, potomek Hermanaryka i Beremuda, a więc osoba mogąca szczycić się nawet lepszym pochodzeniem niż władca OstrogotówR. Kasperski, Amalowie a Wizygoci. Kasjodor i Ablavius – dwie relacje o władzy amalskich królów na Gotami, „Studia Źródłoznawcze”, t. 47 (2009), s. 13, 14.. Małżeństwo z córką Teodoryka Wielkiego Amalasuntą miało, idąc za Getiką, wymiar symboliczny – za jego sprawą doszło do „połączenia” dwóch linii Amalów, potomków Wuultulfa (Teodoryk Wielki, Amalasunta) i Hermanaryka (Eutaryk)T.S. Burns, A History, s. 93; R. Collins, Hiszpania, s. 39; R. Kasperski, Amalowie, s. 14, 15., a tym samym doszłoby do unifikacji linii rządzących w przeszłości OstrogotamiT.S. Burns, Theodoric the Great and the Concepts of Power in Late Antiquity, „Acta Classica”, vol. 25 (1982), s. 99.. Według koncepcji (najprawdopodobniej Kasjodora) objęcie przez Eutaryka schedy po Teodoryku Wielkim miało stanowić swoistą klamrę – objęcie władzy nad oboma odłamami Gotów, rozumianymi jako jedność, a tym samym powrót do (będącej wytworem autora) sytuacji sprzed najazdu HunówR. Kasperski, Amalowie, s. 12, 15; H. Wolfram, Historia, s. 292, 297.. Śmierć Eutaryka jeszcze za życia teścia zniweczyła starania o unifikację obu grup gockich pod berłem Amalów – ostatecznie ród ten pozostał u władzy jedynie u Ostrogotów (syn pary – Atalaryk)R. Kasperski, Amalowie, s. 15.
Genealogia Amalów Legendarne początki