Dupuy de Lôme – francuski krążownik pancerny z końca XIX wieku, jedyny okręt swojego typu. Pierwszy francuski krążownik pancerny, uważany także za pierwszą dojrzałą konstrukcję krążownika pancernego na świecie. Projektowany był przede wszystkim z myślą przeciwstawienia się brytyjskiej żegludze, ale nigdy nie został użyty w walce. Został sprzedany Peru w 1912 roku i przemianowany na Commandante Aguirre, lecz ostatecznie nie wszedł do służby peruwiańskiej. W 1919 roku sprzedano go do Belgii i przebudowano na statek handlowy o nazwie Peruvier. Po krótkiej eksploatacji, został złomowany. Nazwa zapisywana była także: „Dupuy-de-Lôme”.

„Dupuy de Lôme” wprowadził nowość w postaci pełnego opancerzenia burt w części nadwodnej i w trakcie budowy budził dużą sensację wśród specjalistów morskich. Innymi nowoczesnymi rozwiązaniami było uzbrojenie główne w postaci długolufowych armat, w całości umieszczone w wieżach (dwie armaty kalibru 194 mm i sześć armat kalibru 164 mm) oraz brak pomocniczego ożaglowania. Budowa okrętu, rozpoczęta w 1888 roku, przeciągnęła się do prawie siedmiu lat z powodu problemów z kotłami.

Geneza projektu U genezy powstania krążownika „Dupuy de Lôme” stała rywalizacja francusko-brytyjska. Przez większą część XIX wieku Francja upatrywała Wielką Brytanię jako głównego potencjalnego przeciwnika i z myślą o tym były kształtowane jej siły morskie. Z powodu znacznej różnicy potencjałów marynarek obu państw, jak również polegania Wielkiej Brytanii na handlu morskim, jednym ze sposobów walki miała być wojna krążownicza (rajderska), polegająca na niszczeniu statków brytyjskich na liniach komunikacyjnych. Idea budowy krążowników poszukujących i niszczących statki na oceanach, w dużej odległości od Wysp Brytyjskich, nie była nowa – według tej koncepcji powstały np. francuskie krążowniki pancernopokładowe „Sfax”, „Tage” i „Amiral Cécille”, a także rosyjski krążownik pancerny „Ruryk”. Zadania te wymagały jednak okrętów o dużym zasięgu i wysokiej prędkości, aby móc w razie konieczności uciec przed brytyjskimi krążownikami, stąd musiały one być duże i drogie w budowie, aby pomieścić duży zapas węgla i mocne siłownie. Admirał Aube, który w latach 1886–1887 zajmował stanowisko ministra marynarki, twórca koncepcji tzw. młodej szkoły, zaproponował odmienne podejście: aby zwalczać brytyjską żeglugę w pobliżu Wysp Brytyjskich i na Morzu Śródziemnym. Zaletami takiej koncepcji było to, że rajdery mogły mieć mniejszy zapas węgla, a co za tym idzie, wielkość, oraz że łatwiej było przechwycić statki w pobliżu ich portów docelowych. Wymagało to jednak powstania nowych okrętów – szybkich na tyle, by móc uciec przed przeważającymi siłami i posiadających dobre opancerzenie siłowni, aby nie utraciły możliwości ucieczki w razie starcia.

Drugim czynnikiem wpływającym na projekt późniejszego „Dupuy de Lôme” był rozwój artylerii okrętowej. W połowie lat 80. XIX wieku pojawiły się na jej uzbrojeniu pociski elaborowane skuteczniejszymi materiałami wybuchowymi, jak melinit, które mogły być wystrzeliwane z dział średniego kalibru i czynić spustoszenie w nieopancerzonych częściach kadłubów nawet ciężkich okrętów. Dlatego Rada Prac marynarki (Conseil des travaux de la marine) w 1886 roku nakazała skonstruowanie nowego typu krążownika, o lepszej ochronie pancernej kadłuba niż krążowniki pancernopokładowe lub budowane w innych krajach krążowniki z wąskim pasem pancernym. Po ustąpieniu admirała Aube ze stanowiska ministra marynarki, jego następca anulował w czerwcu 1887 roku znakomitą większość zamówień poczynionych przez poprzednika. Jednak frakcja zwolenników „młodej szkoły” była na tyle silna, że przyszłego „Dupuy de Lôme” nie objęły redukcje. Korzystając z możliwości pozyskania środków finansowych z nadzwyczajnego budżetu na rozwój floty, 20 lipca 1887 roku Rada sprecyzowała wymagania na konstrukcję krążownika, uzbrojonego w dwa działa kalibru 194 mm i sześć dział 164 mm nowej konstrukcji, opancerzonego w części nadwodnej płytami grubości 100 mm. Wymagania co do prędkości maksymalnej ustalono na 20 węzłów przy wymuszonym ciągu w kotłach i 17,5 w. przy ciągu naturalnym.

Głównym konstruktorem krążownika został (będący jednym z członków Rady Prac). Projekt wstępny okrętu o wyporności 6296,26 ton powstał już do października 1887 roku. Uzbrojenie główne zostało w nim nietypowo rozmieszczone: dwa działa 194 mm zostały umieszczone w barbetach na śródokręciu, rozsuniętych na burty, z teoretyczną możliwością strzelania wprost do przodu i tyłu przez obie armaty. Sześć dział 164 mm zostało natomiast rozmieszczone w dwóch trzydziałowych grupach na dziobie i rufie, z tego środkowe działo wyżej w barbecie, a dwa boczne w kazamatach. W ten sposób w większości kierunków mogło strzelać ogółem 5 dział. Konstruktor zdecydował się na napęd trzyśrubowy, z tego przy prędkości ekonomicznej miała pracować tylko śruba środkowa, dla zwiększenia zasięgu pływania. Okręt otrzymał nazwę na cześć wybitnego francuskiego inżyniera okrętowego Henriego Dupuy de Lôme (1816–1885), konstruktora m.in. okrętów „Napoléon” i „Gloire”. Jego nazwa zapisywana bywała także, zwłaszcza w starszych źródłach, jako „Dupuy-de-Lôme”.

Budowa Zamówienie na budowę okrętu złożono 26 listopada 1887 roku. Stępkę pod budowę położono uroczyście 4 lipca 1888 roku w w Breście. Wkrótce po rozpoczęciu budowy Ministerstwo Marynarki zdecydowało zlecić stoczni dokonanie zmian w projekcie, polegających na umieszczeniu artylerii głównej obu kalibrów w wieżach. Kadłub wodowano 27 października 1890 roku. W kolejnym roku prowadzono wyposażanie okrętu i montaż siłowni. Maszyny główne i wytwarzające dla nich parę kotły cylindryczne wykonywała firma Ateliers et Chantiers de la Loire. 1 kwietnia 1892 roku marynarka wcieliła okręt do prób morskich. W ich toku pojawiły się jednak problemy związane z mechanizmami napędowymi, opóźniające znacznie jego wejście do służby.

Już podczas pierwszej próby kotłów 20 czerwca 1892 roku doszło do pęknięcia płomieniówki w kotle i wydmuchu pary przez palenisko, na skutek czego oparzenia odniosło 16 ludzi. Przeróbki kotłów przez producenta zajęły prawie rok i próby wznowiono dopiero 3 maja 1893 roku. Od 16 maja prowadzono próby artylerii. Podczas dalszych prób okazało się, że maszyny okrętu nie mogą zapewnić projektowej mocy i prędkości, przez co kilkakrotnie modyfikowano średnicę i skok śrub napędowych. 19 października 1893 roku doszło do dwóch wypadków w kotłowni, w których zginęło kilku palaczy. Między listopadem tego a kolejnego roku okręt był naprawiany. W lutym 1894 roku ujawniła się też konieczność remontu palenisk w kotłach, które ulegały deformacji; przy tym zdecydowano się zmniejszyć ich średnicę dla zwiększenia wytrzymałości. Próby wznowiono 25 stycznia 1895 roku, przy czym dla uniknięcia dalszych deformacji marynarka zdecydowała ograniczyć maksymalne ciśnienie pary w kotłach, a tym samym poprzestać na niższej prędkości. Podczas prób 2 kwietnia okręt rozwinął prędkość maksymalną 19,73 węzła przy mocy indykowanej 13 186 KM. Ostatecznie 15 maja 1895 roku „Dupuy de Lôme” został przyjęty do służby. Łącznie z przeróbkami, koszt okrętu wyniósł 13 597 097 franków.

Opis Ogólna architektura thumb|„Dupuy de Lôme” podczas prób w 1895 roku „Dupuy de Lôme” odznaczał się wysoce oryginalną sylwetką, będącą głównie wynikiem nietypowych kształtów kadłuba, rozmieszczenia artylerii i masztów bojowych. Jego architektura była awangardowa w tamtym czasie, w szczególności w zakresie rozmieszczenia uzbrojenia i rezygnacji z ożaglowania. Zawierała jednak także rozwiązania typowe dla francuskich okrętów końca XIX wieku, które szybko zaczęły wyglądać archaicznie, jak długa taranowa dziobnica w formie pługa i silne dośrodkowe pochylenie burt. Wyjątkowo długi – 9-metrowy fałszywy taran nie miał w rzeczywistości służyć do walki, lecz celem takiego rozwiązania było zmniejszenie ciężaru części dziobowej i uzyskanie dobrej dzielności morskiej, zwłaszcza przy znajdującym się na dziobie ciężkim uzbrojeniu i ostrych liniach kadłuba. Dalszymi zaletami było skrócenie pokładu dziobowego, mogącego ulegać deformacjom od podmuchów przy strzelaniu z dział na wprost, oraz zmniejszenie powierzchni burt wymagającej opancerzenia. Mniej typowe było zastosowanie rufy o podobnym kształcie, opadającej łagodnie do wody i również pozwalającej na skrócenie pokładu za rufową grupą dział.

Tuż za dziobnicą znajdowała się wieża działa 164 mm, podniesiona o jeden poziom względem pokładu górnego, a za nią dwie takie same wieże na pokładzie górnym, rozsunięte na burty. Wylot lufy dziobowego działa znajdował się praktycznie na równi z końcem pokładu dziobowego. Zaraz za dziobową grupą wież znajdowała się niewielka nadbudówka dziobowa, obejmująca pancerną i, nad nią, mostek nawigacyjny ze sterówką i odkrytymi skrzydłami. Z bryły nadbudówki wyrastał masywny maszt bojowy o kształcie buławy, a drugi taki sam maszt znajdował się na rufie. Charakterystyczny był także układ kominów: początkowo okręt miał dwa szeroko rozstawione proste kominy na śródokręciu, z tego pierwszy był szeroki (po modernizacji w 1906 otrzymał trzy kominy). Na pokładzie górnym w rejonie środka długości okrętu były umieszczone dwie wieże dział 194 mm, rozsunięte ku burtom, a na rufie była grupa trzech wież dział 164 mm w układzie trójkąta (dwie na burtach).

Kadłub thumb|Przybliżony szkic „Dupuy de Lôme” (opancerzenie zakreskowane) Dla osiągnięcia dużej prędkości „Dupuy de Lôme” miał wysmukły kadłub, o ostrych liniach części podwodnej i stosunku długości do szerokości wynoszącym 7,19. Na rufie zanurzenie było większe niż na dziobie (7,87 m wobec 6,7 m), co było korzystne dla własności morskich okrętu. Jego dzielność morska w początkowej postaci była oceniana jako bardzo dobra, zwłaszcza płynąc naprzeciw fali; jedynie przy bocznej fali wadą były silne przechyły. Przechyły udało się w toku opisanych dalej modernizacji ograniczyć, lecz ostatnia modernizacja pogorszyła dzielność morską. Ujemną stroną wysmukłego kadłuba i dążenia do utrzymania możliwie małej wyporności była ciasnota, jak również zbyt lekka konstrukcja. Kadłub był gładkopokładowy, z wyjątkiem krótkiego podniesionego fragmentu na samym dziobie (półbaku), przed wieżą działa. Wysokość burt nad linią wodną wynosiła na śródokręciu 4 m, a jedynie na dziobie sięgała 6,6 m. Optycznie jednak kadłub na większości długości podwyższały ciągłe nadburcia, ciągnące się od półbaku aż do nadbudówki rufowej, położonej przed wieżami rufowymi. Z wyjątkiem półbaku oraz nadbudówki rufowej, zajmującej całą szerokość pokładu, nadburcia rozciągały się na mniejszą szerokość od pokładu, tworząc „półkę”, na której umieszczone były burtowe wieże dział.

Długość okrętu, zarówno całkowita, jak i na linii wodnej i między pionami wynosiła 113,98 m, a szerokość 15,7 m. Wyporność normalna wynosiła po zbudowaniu 6405,6 ton, a w 1906 roku 6910,7 ton. Podawana jest też wartość wyporności pełnej po wejściu do służby 6676 ton (zapewne angielskich).