Ksantippos, Ksanthippos, Ksantyppos (; III w. p.n.e.) – grecki najemnik ze Sparty, uczestnik I wojny punickiej w służbie Kartaginy.
Życiorys Prawdopodobnie był spartiatąW swoim dziele Diodor określił go tym mianem, lecz możliwe, że Ksantippos należał do grupy znanej w Sparcie jako mothax, do której zaliczano potomków biednych rodzin wychowywanych u bogatych patronów razem z ich dziećmi, . Koncepcja ta bazuje na terminologii, użytej przez Polibiusza, niewykluczone jednak, że jego opis miał tylko podkreślić znaczenie doświadczenia najemnika dla dalszych wydarzeń, nie zaś jego inne pochodzenie społeczne, ., ostatnim o którym wiadomo (zgodnie z przekazem Polibiusza), że przeszedł przez agoge, surowy proces państwowego wychowania w Sparcie; ..
Na służbę Kartaginy, toczącej wojnę z Rzymem, zaciągnął się w 256 roku p.n.e.Appian i Eutropiusz podali, że został oficjalnie przysłany jako sprzymierzeniec przez Spartę, zaś Orozjusz określa go mianem spartańskiego króla. Relacje te uznaje się za mniej wiarygodne, niż przekazy Polibiusza i Diodora, gdzie występuje w roli najemnika, ., tak jak wielu innych greckich najemników, kiedy skończył się konflikt zbrojny między władcą Macedonii Antygonosem Gonatasem a królem Egiptu Ptolemeuszem II. Znalazł się wśród żołnierzyDiodor podał, że oddział, który Kartagińczycy zaciągnęli liczył 50 lub 100 ludzi, . Natomiast w dziele Polibiusza mowa o tym, iż Ksantippos był jednym spośród „mnóstwa żołnierzy”, przybyłych do Afryki, ., których w Grecji zaciągnęli kartagińscy werbownicy, wysłani dla uzupełnienia armii po rzymskim zwycięstwie w bitwie pod Adys; ..
Ksantippos publicznie skrytykował dotychczasowe działania Kartagińczyków, którzy unikali starć na równinnym terenie, z obawy przed piechotą rzymską, lecz jednocześnie przez to nie mogli wykorzystać swojej przewagi w kawalerii i słoniach bojowych. Jego wywody, powtórzone przed kartagińską Radą Starszych, spotkały się z akceptacją, a on sam został zaangażowany w szkolenie armii; .. Ćwiczenia i demonstracyjne przemarsze odbywały się na równinach w pobliżu Kartaginy..
Służąc jako najemy żołnierz w armiach monarchii hellenistycznych poznał taktykę harmonijnej współpracy różnych rodzajów wojsk i szkolenie sił kartagińskich opierał o te wzorce; .. Wykazywał spore umiejętności dowódcze w rozmieszaniu i manewrowaniu oddziałami; .. Prawdopodobnie był też świadkiem ataku armii Pyrrusa na Spartę w 272 roku p.n.e. i użycia przy tym słoni bojowych, co również mogło wzbogacić jego doświadczenie; .. Niewykluczone, że to dzięki niemu Kartagińczycy zaczęli w sposób bardziej umiejętny wykorzystywać te zwierzęta w bitwach; ..
Polibiusz, który z dumą przedstawiał jego dokonania, sugerował, że dzięki przekonaniu do swoich racji władz Kartaginy, otrzymał dowodzenie nad nową armią, lecz prawdopodobnie Grek został jedynie doradcą trzech właściwych dowódców, Bostara, Hamilkara i Hazdrubala, syna Hannona (pokonanych wcześniej pod Adys); .. Ewentualnie mogli oni sprawować tylko nominalną komendę, a realne dowodzenie oddali mu, kiedy stoczenie bitwy było już pewneNa ogół podaje się, że był dowódcą całej armii i głównym architektem zwycięstwa, tak w: ; ; ; ; ; ; ; ; .. O takim postępowaniu z ich strony, podjętym na żądania żołnierzy, wspominał Polibiusz..
Wiosną 255 roku p.n.e. siły kartagińskie zaatakowały armię rzymską Marka Atyliusza Regulusa na równinnym terenie w okolicach Tunes. Ksantippos w pierwszej linii ustawił 100 słoni, a za nimi falangę piechoty, złożoną z obywateli Kartaginy. Na skrzydłach piechoty umieścił bardziej mobilnych najemników, zaś flanki całej armii zajmowała kawaleria; .. Mimo silnego oporu i lokalnych sukcesówCzęść legionistów zmusiła do ucieczki kartagińskich najemników na prawym skrzydle. Wedle relacji Diodora, żołnierzy, uciekających w stronę obozu, Ksantippos usiłował zatrzymać i zmobilizować do walki. Miał wówczas usłyszeć od nich, że łatwo zagrzewać do boju innych jeżdżąc na koniu, więc zsiadł z niego i pieszo kontynuował swoje próby. Wiarygodność tej opowieści jest wątpliwa, brzmi bowiem bardzo podobnie do epizodu z Anabazy Ksenofonta, ., Rzymianie zostali otoczeni i całkowicie pokonani; .. Było to jedyne zwycięstwo w bitwie lądowej podali, że zastosowana przez Ksantipposa taktyka była tożsama z koncepcją Hannibala z batalii pod Kannami: zablokowanie rzymskiego centrum i oskrzydlenie dokonane przez konnicę., jakie Kartagina odniosła podczas I wojny punickiej..
Niedługo po zwycięstwie Grek opuścił służbę kartagińską. Z hojnymi darami i przydzieloną mu eskortą, powrócił do ojczyzny. Wedle relacji Polibiusza powodem takiego zachowania była jego niechęć do budzenia zazdrości wśród kartagińskich arystokratów, jak i poczucie niezależności; ; ; .. Inna wersja dalszych losów Ksantipposa, znana z prac późniejszych autorów (między innymi Sylwiusza Italikusa, Appiana, Waleriusza Maksymusa czy Zonarasa)Możliwe, że opowieść ta pojawiła się już u Polibiusza, który wspomniał o alternatywnej historii dalszych losów Ksantipposa, dodając, iż przytoczy ją w innym miejscu swego dzieła. Prawdopodobnie zrobił to w jednej z niezachowanych części swojego dzieła, . głosi, że Kartagińczycy z zawiści próbowali go utopić lub utopili. Opowieść ta wydaje się nieprawdziwa; ., choć dopatrywano się w niej pewnego prawdopodobieństwa, z racji tego, że o dalszych losach najemnika brak wzmianek w źródłach z terenów Grecji.. Być może została stworzona przez Rzymian, którzy poprzez postawienie w jak najgorszym świetle przeciwników, chcieli odreagować upokarzającą klęskę pod Tunes..
Przypuszcza się, że najemnika można utożsamić z Ksantipposem, który w 245 roku p.n.e. został mianowany przez Ptolemeusza III namiestnikiem jednej z prowincji jego królestwa, świeżo zdobytej, po drugiej stronie Eufratem; ; ; ..
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Najemnicy starożytnej Grecji Kategoria:Wodzowie starożytnej Grecji Kategoria:Spartiaci Kategoria:Zmarli w III wieku p.n.e. Kategoria:Kartagina Kategoria:Nieznana data urodzenia Kategoria:Nieznana data śmierci