Historia Polski (1939–1945)

Historia Polski (1939–1945) – historia Polski w czasie II wojny światowej, od agresji III Rzeszy i ZSRR na Polskę do zakończenia II wojny światowej 8 maja 1945 i konferencji poczdamskiej (17 lipca – 2 sierpnia 1945), która określiła status i granice Polski po II wojnie światowej.

Inwazja niemiecka

thumb|Wrzesień 1939: Żołnierze i policjanci niemieccy 1. Pułku Policji Państwowej z WMG niszczą polski szlaban graniczny i godło Polski w Gdyni-KolibkachZdjęcia podpisywane są datą 1 września (również przez samego autora Hansa Sönnke) faktycznie wykonane zostały na potrzeby propagandowe do 14 września 1939 już po zajęciu Gdyni przez Niemców. 1 września 1939 roku w godzinach porannych WehrmachtWraz z protektoratem III Rzeszy – Słowacją (Bernolak). uderzył na Polskę wzdłuż granicy polsko-niemiecko-słowackiej. Wojnę rozpoczęło zbombardowanie Wielunia o godz. 4.35. Następnie, o godz. 4.45, niemiecki pancernik „Schleswig-Holstein” rozpoczął ostrzał polskiej placówki wojskowej na Westerplatte. Tego samego dnia, we wczesnych godzinach rannych, Niemcy uderzyli na Pocztę Polską w Wolnym Mieście GdańskuA.Zawilski, Bitwy, s. 22., aresztowali pierwszych 250 Polaków mieszkających w Gdańsku i wymordowali polskich kolejarzy w SzymankowieA.Zawilski, Bitwy, s. 54..

W ciągu pierwszych trzech dni polskie wojska przegrały bitwę graniczną i zostały zmuszone do odwrotu na całej linii frontu. 3 września Wielka Brytania i Francja wypowiedziały wojnę Niemcom i niedługo potem przeszli do działań zbrojnych (ofensywa w Zagłębiu Saary). Tymczasem Wehrmacht, korzystając z przewagi w lotnictwie Luftwaffe i broni pancernej odniósł w Polsce szereg zwycięstw, pokonując polskie wojska pod Piotrkowem Trybunalskim i Tomaszowem MazowieckimA.Dybkowska, J. i M.Żaryn, Polskie dzieje, s. 268..

6 września wojska polskie rozpoczęły wycofywanie się na drugi brzeg Wisły. Następnego dnia wojska polskie w bitwie pod Iłżą zostały rozbite. Trzy dni później nad Bzurą doszło do największej bitwy kampanii wrześniowej. W bitwie tej walczyły dwie polskie armie „Poznań” i „Pomorze”, z niemieckimi 8 i 10 Armią z Grupy Armii Południe („Süd”). 8 września rozpoczęła się bitwa o Warszawę, zakończona kapitulacją stolicy 28 wrześniaA.Dybkowska, J. i M.Żaryn, Polskie dzieje, s. 270..

Atak słowacki

Armia słowacka zaatakowała Polskę 1 września o godzinie 5.00 siłą trzech dywizji na kierunkach podhalańskim, nowosądeckim i bieszczadzkim. 1 Dywizja zajęła Jaworzynę oraz Niedzicę i posunęła się w ciągu kilku dni o 30 km, dochodząc 3 września wieczorem do Ochotnicy, a 4 września – do rejonu Zabrzeż – Rzeki, gdzie nawiązano kontakt ogniowy z jednostkami Armii „Karpaty”. 9 września dywizja ta powróciła na Słowację (niewielkie siły pozostały na Polskim Spiszu aż do jego włączenia w granice Słowacji oraz jako wojska okupacyjne w Zakopanem). 2 Dywizja w składzie XVIII Korpusu Armijnego gen. piech. Eugena Beyera zajęła pozycje na linii Jasło – Krosno – Sanok, mając styczność bojową z jednostkami polskimi (11 KDP).

W czasie trwania kampanii piechota słowacka zajęła pozycje, od zachodu na linii Kamienica – Zbludza – Zalesie, Jaworki – Biała Woda oraz Krynica-Zdrój – Tylicz, bez znaczącego oporu ze strony polskiej. Do 16 września jednostki piechoty zajęły miejscowości Liszna, Jabłonki, Baligród, Sanok, Krosno i Dukla, po czym wycofano je w granice Słowacji.

W czasie całej kampanii wrześniowej straty armii słowackiej w Polsce wyniosły 18 zabitych, 46 rannych i 11 zaginionych. Wzięto do niewoli ok. 1350 jeńców polskich. W styczniu 1940 około 1200 z nich Słowacy przekazali Niemcom oraz Sowietom, a resztę uwięzili w obozie w miejscowości Lešť.

Agresja ZSRR na Polskę thumb|Kolumny piechoty sowieckiej wkraczające do Polski 17 września 1939

W dniu 17 września na skutek realizacji paktu Ribbentrop-Mołotow z dnia 23 sierpnia 1939 roku i dodatkowego tajnego protokołu o podziale stref wpływu na ziemiach polskich, na Rzeczpospolitą na całej długości granicy polsko-sowieckiej uderzyły oddziały Armii Czerwonej w sile sześciu armii liczących 600–650 tysięcy żołnierzy i ponad 5000 czołgów, podzielonych na dwa Fronty: białoruski i ukraiński. Siły te miały za zadanie zająć wschodnie ziemie Polski aż do linii Wisły. Wojsko Polskie stawiło opór agresorom. 28 września 1939 III Rzesza i ZSRR zawarły układ o przyjaźni i granicach wytyczający granicę na okupowanych terenach II Rzeczypospolitej. Agresja sowiecka – w nocie nie przyjętej przez ambasadora Grzybowskiego – była „usprawiedliwiona” tezą o „wzięciu w obronę ludności ukraińskiej i białoruskiej i upadku państwa polskiego”.

Okupacja niemiecka thumb|Rozstrzelanie Polaków po rozpoczęciu niemieckiej okupacji Bydgoszczy 9 września 1939

W wyniku agresji Niemiec i ZSRR na Polskę we wrześniu 1939 r., po okupacji całości terytorium II Rzeczypospolitej przez Wehrmacht i Armię Czerwoną i ustaleniu w dniu 28 września 1939 r. w pakcie o granicach i przyjaźni pomiędzy III Rzeszą a ZSRR granicy niemiecko-sowieckiej na okupowanym terytorium Polski, Adolf Hitler dwoma dekretami – z 8 i 12 października 1939 r. jednostronnie wcielił zachodnie terytoria Polski do Rzeszy.

Z terytorium Rzeczypospolitej pomiędzy linią granicy niemiecko-sowieckiej z 28 września 1939 r., a określoną w dekrecie wschodnią granicą ziem polskich wcielonych bezpośrednio do Niemiec (określoną jako nowa wschodnia granica Rzeszy) Adolf Hitler utworzył odrębny twór administracyjny podporządkowany Rzeszy – Generalne Gubernatorstwo.

Powyższe akty prawne, sprzeczne z ratyfikowaną przez Niemcy Konwencją haską IV (1907) były nieważne w świetle prawa międzynarodowego i nie były uznawane zarówno przez Rząd RP na uchodźstwie, jak i państwa sojusznicze wobec Polski, a także państwa trzecie (neutralne) przez cały czas trwania II wojny światowej.

Pozostałe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na wschód od linii granicznej ustalonej na terytorium Polski w układzie pomiędzy III Rzeszą a ZSRR zostało w październiku 1939 anektowane przez ZSRRTraktat o granicach i przyjaźni zawarty 28.09.1939 w Moskwie pomiędzy III Rzeszą a ZSRR stwierdzał w art.III.: Niezbędna reorganizacja administracji publicznej będzie przeprowadzona na terenach na zachód od linii określonej w artykule I przez Rząd Rzeszy Niemieckiej, na terenach na wschód od tej linii przez Rząd ZSRR..

Na terenach zajętych przez Niemcy dochodziło do aresztowań i wysiedleń polskich obywateli. Na przełomie 1939/1940 roku wysiedlono 860 tysięcy polskich obywateli, zasiedlając tereny ludnością niemiecką przybyłą z terenów byłych republik bałtyckich oraz Besarabii.

Na terenach okupowanych III Rzesza prowadziła politykę terroru i ludobójstwa.

Okupacja sowiecka thumb|Kolumna aresztowanych policjantów i cywilnych „wrogów ludu”, wrzesień 1939

Na terenach okupowanych przez ZSRR 22 października zostały przeprowadzone sfałszowane wybory do Ludowego Zgromadzenia Zachodniej Białorusi i Ludowego Zgromadzenia Zachodniej Ukrainy. Sesje wybranych parlamentów odbyły się w Białymstoku i Lwowie. Na posiedzeniu od 31 października do 2 listopada Rada Najwyższa ZSRR formalnie włączyła tereny Zachodniej Białorusi i Zachodniej Ukrainy do ZSRR.

29 listopada 1939 Prezydium Rady Najwyższej ZSRR przyjęło dekret, w myśl którego obywatele polscy zamieszkujący zachodnie obwody Ukrainy i Białorusi automatycznie stawali się obywatelami ZSRR. Wprowadzono także przymus posiadania paszportów wewnętrznych ZSRR przez obywateli II RP, którzy w wyniku wojny znaleźli się na tych terenach. Akcja rejestracyjna z tym związana była podstawą do późniejszych policyjnych represji NKWD (w tym masowych wywózek z roku 1940).

Powyższe akty prawne, sprzeczne z ratyfikowaną przez Rosję Konwencją haską IV (1907) były nieważne w świetle prawa międzynarodowego i nie były uznawane zarówno przez Rząd RP na uchodźstwie, jak i państwa sojusznicze wobec Polski, a także państwa trzecie (neutralne) przez cały czas trwania II wojny światowej. Niemniej od czerwca 1941 ZSRR konsekwentnie powoływał się wobec Wielkiej Brytanii i USA na fakt odbycia „wyborów” jako plebiscytu ludności zamieszkałej tereny Polski okupowane od agresji ZSRR na Polskę na rzecz przynależności tych terenów do ZSRR.

Kilkaset tysięcy osób zostało aresztowanych przez NKWD i uwięzionych w sowieckich obozach koncentracyjnych systemu Gułagu, deportowanych na Syberię, do Komi lub Kazachstanu, czy zamordowanych. Wśród aresztowanych znaleźli się polscy policjanci i żołnierze. 5 marca 1940 roku Biuro Polityczne KC WKP(b) podjęło decyzję o rozstrzelaniu polskich oficerów znajdujących się w obozach w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie. W kwietniu i maju w Miednoje i Katyniu NKWD wymordowało około 15 tysięcy oficerów. Okupację sowiecką ziem polskich zakończył atak Niemiec na ZSRR 22 czerwca 1941 roku. Po ataku Niemiec na ZSRR NKWD wymordowało kilkanaście tysięcy więźniów politycznych w więzieniach na terenach okupowanych.

Rząd RP na uchodźstwie

Wobec agresji Niemiec (1 września 1939) i ZSRR (17 września 1939) na Polskę, władze Rzeczypospolitej zmuszone zostały do przeniesienia siedziby poza granice kraju dla uniknięcia niewoli i wymuszonej kapitulacji. W nocy z 17 na 18 września prezydent RP i wódz naczelny przekroczyli granicę polsko-rumuńską w Kutach mając przyrzeczony zgodnie z V konwencją haską i układem sojuszniczym pomiędzy Polską a Rumunią z 1921 przejazd do Francji (fr. droit de passage). Pod równoległym naciskiem władz III Rzeszy, ZSRR i Francji, władze Rumunii zażądały wbrew V konwencji haskiej zrzeczenia się od władz RP ich suwerennych prerogatyw państwowych pod groźbą internowania. Wobec odmowy prezydenta RP, premiera i naczelnego wodza zostali oni internowani przez władze Rumunii w przygotowanych jeszcze w pierwszej połowie września 1939 ośrodkach internowania. Wobec zaistniałej sytuacji należało wyznaczyć władze Rzeczypospolitej spośród polityków polskich, którzy znajdowali się poza zasięgiem obu agresorów (III Rzeszy i ZSRR). Niekwestionowanymi kandydatami w sytuacji załamania struktur państwa byli przedstawiciele dyplomatyczni Rzeczypospolitej chronieni immunitetem dyplomatycznym. W konsekwencji 25 września prezydent RP Ignacy Mościcki, zgodnie z art. 24 konstytucji kwietniowej (upoważniającym do wyznaczenia następcy prezydenta RP w stanie wojny), na swego następcę wyznaczył Bolesława Wieniawę-Długoszowskiego, Ambasadora RP we Włoszech. Jednak wobec sprzeciwu przebywających w Paryżu przedstawicieli partii opozycyjnych wobec sanacji i wywołanego ich naciskami sprzeciwu rządu FrancjiMSZ Francji stwierdził, że nie będzie utrzymywał stosunków z prezydentem RP. (co było ingerencją w suwerenność decyzji sojuszniczej Polski) Wieniawa-Długoszowski zrzekł się nominacji, a na urząd prezydenta RP został nominowany Władysław Raczkiewicz, który nominację przyjął. Po dyskusjach prezydent Raczkiewicz powołał na urząd prezesa Rady Ministrów gen. broni Władysława Sikorskiego, który powołał z kolei koalicyjny gabinet (w skład weszli przedstawiciele SN, SP, SL, PPS i politycy sanacyjni)

Prawnomiędzynarodowa ciągłość instytucji państwowych Polski została w ten sposób, wbrew deklaracjom Niemiec i ZSRR zawartych w układzie o granicach i przyjaźni z 28 września 1939 zachowana i była uznawana przez cały okres II wojny światowej na forum międzynarodowym.

Polskie Siły Zbrojne