Hans LittenPełne imię i nazwisko: Hans Achim Litten. (ur. 19 czerwca 1903 w Halle, zm. 5 lutego 1938 w KL Dachau) – niemiecki prawnik, adwokat robotników i komunistów prześladowanych przez narodowych socjalistów i SA, przeciwnik nazizmu.
Występując w wielu procesach jako oskarżyciel posiłkowy, Litten dążył do udowodnienia, że NSDAP postępuje niezgodnie z prawem i stosuje terror do walki z opozycją polityczną. Zasłynął brawurowym przesłuchaniem Hitlera w procesie w sprawie napadu na lokal taneczny Edenpalast () w 1932, podczas którego Hitler, skonfrontowany z tekstem propagandowym Goebbelsa nawołującym do siłowej eliminacji przeciwników politycznych, musiał bronić NSDAP, potwierdzając pod przysięgą, że jego partia działa w ramach obowiązującego prawa ().
Aresztowany po pożarze Reichstagu na mocy zarządzenia wyjątkowego Zum Schutz von Volk und Staat (pol. „O ochronie narodu i państwa”), po spędzeniu pięciu lat w więzieniach i obozach koncentracyjnych popełnił samobójstwo.
Życiorys Wczesne lata Urodził się w rodzinie mieszczańskiej jako najstarszy z trzech synów. W 1906 r. rodzina Littenów przeprowadziła się do Królewca (wówczas niem. Königsberg). Ojciec, , konserwatysta i przeciwnik republiki, był prawnikiem i wykładowcą prawa rzymskiego i cywilnego. Pełnił funkcje dziekana fakultetu prawa i rektora uniwersytetu w Królewcu. Był również tajnym radcą prawnym i doradcą rządu Prus. Litten był skonfliktowany z ojcem, któremu zarzucał oportunizm z powodu odrzucenia żydostwa i przyjęcia chrztu z korzyścią dla kariery. Sam Litten również był ochrzczony, jednak w szkole uczył się hebrajskiego i z przedmiotu tego złożył nawet egzamin maturalny. Jego zainteresowanie kulturą żydowską, m.in. mistycyzmem żydowskim, było początkowo reakcją na postawę ojca, z czasem jednak przerodziło się w pragnienie zostania żydem.
Postawa polityczna Littena ukształtowała się przede wszystkim pod wpływem matki, Irmgardy Litten z domu Wüst, pochodzącej z rodziny szwabskiego pastora, otwartej na myśl humanistyczną i sztukę. Matka zaszczepiła w nim silne poczucie sprawiedliwości względem zagrożonych, prześladowanych i pozbawionych praw.
W okresie młodości w Królewcu Litten działał razem ze swoim przyjacielem w niemiecko-żydowskiej organizacji młodzieżowej o profilu socjalistyczno-rewolucyjnym Schwarzer Haufen. Organizacja ta należała do liberalnego niemieckiego-żydowskiego związku Wanderbund-Kameraden, z którego została wykluczona w 1927, by rozwiązać się w 1928.
Litten wcześnie interesował się polityką, na co duży wpływ miały ówczesne wydarzenia społeczno-polityczne, m.in. demonstracje antywojenne 1 maja 1916 w Berlinie, aresztowanie i zabójstwo Karla Liebknechta i Róży Luksemburg, a także rewolucyjne zmiany z 1918 roku.
Z okresu szkolnego pochodzi następująca anegdota: na pytanie czy w klasie powinien zawisnąć portret Paula von Hindenburga, zwycięzcy w bitwie pod Tannenbergiem, Litten odpowiedział sucho, że od zawsze był za tym, by Hindenburg zawisnął.
Studia prawnicze Litten został zmuszony przez ojca do podjęcia studiów prawniczych. Swoje zdanie na temat prawa zapisał w pamiętniku: W 1927 przeprowadził się do Berlina, gdzie zamieszkał razem z Maxem Fürstem i jego nastoletnią przyjaciółką Margot Meisel. Studia ukończył z bardzo dobrymi wynikami. Odrzucił jednak propozycję zatrudnienia w ministerstwie sprawiedliwości, by w 1928 rozpocząć pracę u boku socjalizującego prawnika Ludwiga Barbascha, powiązanego z Komunistyczną Partią Niemiec (, KPD).
Współpraca z organizacją Czerwona Pomoc Już pierwszy proces, w którym występował Litten, wzbudził wielkie zainteresowanie, kształtując jego wizerunek jako prawnika robotników (). Reprezentował robotników skazanych na karę wieloletniego więzienia za stawianie zorganizowanego oporu policji interweniującej w ośrodkach przemysłowych w środkowych Niemczech z rozkazu ministra spraw wewnętrznych Carla Severinga z Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (, SPD) w marcu 1921. W kilku przypadkach uzyskał przekwalifikowanie spraw na polityczne, co pozwoliło skorzystać oskarżonym z amnestii z sierpnia 1920.
Poprzez Barbascha Litten miał kontakt z polityczną organizacją pomocową , której mandantów reprezentował za skromnym wynagrodzeniem. Czerwona Pomoc, założona przez Wilhelma Piecka i Clarę Zetkin, była związana z KPD. W okresie strajków i bezrobocia wspierała rodziny robotnicze, a także organizowała ochronę prawną dla robotników oskarżonych z powodu ich działalności politycznej lub poglądów lewicowych. Do poł. 1929 Czerwona Pomoc zapewniła pomoc prawną 16 tysiącom aresztowanym robotnikom, a w kolejnych 27 tys. przypadków ochronę prawną.
1929 – proces uczestników zamieszek pierwszomajowych Sekcja bazuje na informacjach podanych w
W 1929 r. Litten bronił uczestników zamieszek pierwszomajowych w Berlinie (1–3 maja 1929), w trakcie których 30 demonstrantów zostało zabitych, a setki rannych. Robotnicy zostali oskarżeni o ciężkie naruszenie spokoju publicznego połączone z zamieszkami. W celu przygotowania obrony Litten wraz z Alfredem Döblinem, Heinrichem Mannem i Carlem von Ossietzky powołał do życia komisję do spraw zbadania berlińskich wypadków majowych ().
Litten, który sam był świadkiem demonstracji oraz brutalnej interwencji policji, po spisaniu nazwisk ofiar i świadków zdarzenia, złożył powiadomienie o popełnieniu przestępstwa przez ówczesnego prezydenta berlińskiej policji , oskarżając go o podżeganie do morderstwa w 33 przypadkach. W swoim powiadomieniu dowodził:
Próba postawienia Zörgiebela w stan oskarżenia nie powiodła się z uwagi na brak poparcia prokuratury. Litten wniósł kolejne oskarżenie celem sprowokowania Zörgiebela do wniesienia sprawy o znieważenie. Zörgiebel nie reagował, wkrótce jednak złożył pozew przeciwko jednemu ze swoich pracowników po tym, jak ten go spoliczkował. Litten zajął się obroną oskarżonego, argumentując, że jego klient działał z uzasadnionej wściekłości w reakcji na 33 morderstwa popełnione przez Zörgiebela. Wymiar sprawiedliwości nie chciał zapoznać się z zebranym materiałem dowodowym. Wniosek Littena został odrzucony z uzasadnieniem, że zarzuty stawiane Zörgiebelowi mogą być prawdziwe, jednak nie mają wpływu na sprawę za spoliczkowanie.
Celem procesowym Littena w wielu postępowaniach przeciwko ofiarom ataków policji i nazistów nie było wyłącznie naświetlenie pojedynczej sprawy, lecz raczej rozpatrzenie jej w szerszym kontekście zachowania policji oraz odpowiedzialności politycznej. Przy tym nie chodziło mu o kreację męczenników sprawy socjalistycznej – za każdym razem wnosił o uniewinnienie lub karę odpowiadającą wadze przestępstwa. Doprowadziło to do konfliktów z organizacją Czerwona Pomoc i KDP.
Linię obrony opierał nie tylko na środkach procesowych, które były do dyspozycji zgodnie ze Strafprozessordnung – niemieckim kodeksem postępowania karnego, lecz także na prowadzonych osobiście przesłuchaniach świadków, odbywających się często podczas imprez organizowanych przez Czerwoną Pomoc.
1932 – proces w sprawie napadu na lokal taneczny Edenpalast Sławę przyniósł mu przede wszystkim udział w procesie w sprawie napadu na lokal taneczny Edenpalast () w Berlinie-Charlottenburgu. 22 listopada 1930 komando SA napadło na lokal uczęszczany w głównej mierze przez lewicujących robotników. Akcja była zaplanowana, a późniejsze śledztwo policyjne przebiegało bardzo opieszale.
Litten reprezentował czterech z dwudziestu oskarżonych robotników jako oskarżyciel posiłkowy. Podczas procesu chciał nie tylko uzyskać sprawiedliwą karę dla sprawców, ale przede wszystkim udowodnić, że przywódcy nazistowscy użyli terroru jako zaplanowanej taktyki, by uderzyć w demokratyczne struktury Republiki Weimarskiej.
Na krótko przed tym, Hitler przysiągł przed sądem w Lipsku, że „rewolucja narodowa” będzie postępować zgodnie z prawem. Na wniosek Littena, sąd powołał 8 maja 1931 Hitlera na świadka. Litten pragnął dowieść, że napad na lokal taneczny Edenpalast był zorganizowany przez przywódców NSDAP oraz ukazać, że NSDAP nie funkcjonuje zgodnie z zasadami demokracji i nie działa zgodnie z prawem.
Podczas przesłuchania Litten skonfrontował Hitlera z pismem szefa propagandy NSDAP Goebbelsa, w którym były zawarte wezwania do rozgonienia parlamentu, przejęcia władzy i rozdeptania przeciwników na miazgę (). Hitler krzyczał:
Hitler nigdy nie zapomniał swojej kompromitacji oraz niebezpieczeństwa, jakie reprezentował Litten dla ruchu narodowo-socjalistycznego. Lata później nie wolno było w jego obecności wspominać nawet nazwiska Littena. Pomimo brawurowego oskarżenia Littena, wyroki dla sprawców z SA były łagodne.
1932 – proces Felseneck W jednym z ostatnich wielkich procesów Littena tzw. procesie Felseneck (), oskarżonych zostało pięciu narodowych socjalistów i dziewiętnastu mieszkańców kolonii Felseneck – osiedla ogródków działkowych w berlińskiej dzielnicy Wilhelmsruh zamieszkanego przez komunistów i socjaldemokratów. 18 stycznia 1932 doszło tam do bójki i strzelaniny pomiędzy mieszkańcami a 150-osobową bojówką SA, w wyniku czego zginął SA-man Ernst Schwartz oraz mieszkający na osiedlu Fritz Klemke.
15 sierpnia 1932 sąd wykluczył Littena zarówno jako obrońcę, jak i oskarżyciela posiłkowego z powodu „niepohamowanego rozprzestrzeniania politycznej propagandy partyjnej w trakcie procesu”Wolne tłumaczenie z jęz. niem.: hemmungslose parteipolitische Propaganda im Prozeß entfaltet.. Decyzja to została uchylona przez Sąd Najwyższy (), jednak proces nie mógł się dalej toczyć, ponieważ przewodniczący składu sędziowskiego i sprawozdawca uznali swoją stronniczość w sprawie. Wkrótce potem kolejny skład sędziowski ponownie odsunął Littena od sprawy – w uzasadnieniu podano, że wywierał on nacisk na świadków. Tym razem Sąd Najwyższy podtrzymał decyzję, dodając, że prowadzenie przez obronę własnego śledztwa podczas postępowania głównego jest niedopuszczalne. Rozstrzygnięcie to wzburzyło środowisko prawnicze w Berlinie, które wszczęło protest w tej sprawie.
Litten stał się celem ataków prasy nazistowskiej, która nazywała go m.in. „obrońcą czerwonych morderców” (). Czerwona Pomoc zorganizowała mu ochronę. Propozycję tymczasowego wyjazdu zagranicę odrzucił, uzasadniając, że: .
Analizując przebieg procesu, 11 września 1932 Litten wypowiedział słowa, które szczególnie wyraziście odzwierciedlały jego punkt widzenia – rozpatrywał działania sądownictwa Republiki Weimarskiej w kontekście sprawiedliwości klasowej:
1932 – proces Röntgenstraße Sekcja bazuje na informacjach w
29 sierpnia 1932 grupa robotników została napadnięta przed lokalem SA przy Röntgenstraße 12 w Berlinie. W wyniku bójki zginął jeden SA-man, a dwóch zostało rannych. W trybie przyspieszonym oskarżono dziewięciu robotników, którym zarzucono m.in. zabójstwo z motywów politycznych. Groziła im kara śmierci. Litten, po dogłębnym przebadaniu sprawy, dowiódł, że zeznania nazistów nie były zgodne z prawdą i że sprawcami byli SA-mani. Wszyscy oskarżeni zostali uniewinnieni.
Aresztowanie i śmierć Wkrótce po dojściu nazistów do władzy w 1933, w poranek po pożarze Reichstagu 28 lutego 1933 Litten został aresztowany na podstawie zarządzenia wyjątkowego Zum Schutz von Volk und Staat (pol. „O ochronie narodu i państwa”). Zarządzenie, podpisane przez Hindenburga pod wpływem nazistów, znosiło podstawowe prawa obywatelskie zawarte w konstytucji Republiki Weimarskiej z 1919 ( lub też ), sankcjonując prawnie prześladowanie opozycji politycznej NSDAP przez policję i jej oddziały pomocnicze SA. Zarządzenie to dało podstawę do aresztowania nie tylko licznych funkcyjnych partii lewicowych, lecz również krytycznie nastawionej inteligencji. Obok Littena, 28 lutego aresztowano m.in. komunistycznych deputowanych do Reichstagu: , Ottomara Geschke, i ; pisarzy: Carla von Ossietzkiego, Ericha Mühsama, Ludwiga Renna, Egona Erwina Kischa i oraz innych intelektualistów, m.in. Ericha Barona, , prawników: Ludwiga Barbascha i .