Hieronim, imię świeckie Ilja Tichonowicz EkziemplarskiNazwisko w dokładnej transkrypcji z języka rosyjskiego (zapis oryginalny – Илья Тихонович Экземплярский). W literaturze polskojęzycznej spotykane są różne błędne transkrypcje – Egzemplarski, Ekzemplarski., rzadziej Ekziemplarowski (ur. w Dmitrijewych Gorach, zm. 2 listopada 1905 w Warszawie) – arcybiskup Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego.

Pochodził z rodziny kapłana prawosławnego. Ukończył seminarium duchowne we Włodzimierzu, a następnie Kijowską Akademię Duchowną. Po uzyskaniu w 1861 dyplomu kandydata nauk teologicznych został zatrudniony jako wykładowca w seminarium duchownym w Kijowie. Specjalizował się w zagadnieniach pedagogiki i homiletyki. Święcenia kapłańskie przyjął w 1871 jako mężczyzna żonaty. Służył w Kijowie, był również katechetą w różnych szkołach w mieście. W 1885, dziewięć lat po śmierci małżonki, złożył wieczyste śluby mnisze, przyjmując imię zakonne Hieronim. Jeszcze w tym samym roku został wyświęcony na biskupa czehryńskiego, wikariusza eparchii kijowskiej. W latach 1890–1894 był ordynariuszem eparchii tambowskiej i szackiej, od 1894 do 1898 – eparchii wileńskiej i litewskiej, następnie przez siedem lat kierował eparchią chełmsko-warszawską, a w ostatnich miesiącach życia – eparchią warszawską i nadwiślańską.

We wszystkich eparchiach, którymi zarządzał, prowadził szeroką działalność dobroczynną, wspierając przytułki, towarzystwa charytatywne i szkoły. Interesował się także funkcjonowaniem monasterów i prasy prawosławnej, kształceniem śpiewaków cerkiewnych, wyświęcał nowe obiekty sakralne. Jako arcybiskup chełmski i warszawski angażował się w zaprowadzanie prawosławia wśród opornych unitów i ich rusyfikację. Bez powodzenia ubiegał się o likwidację łacińskiej diecezji lubelskiej, której duchowni jego zdaniem szerzyli wśród byłych unitów poglądy antyprawosławne i wzmacniali ich opór przeciwko działaniom władz carskich. Wzywał również duchownych prawosławnych do aktywniejszej pracy wśród opornych unitów, od 1902 starał się o powołanie eparchii chełmskiej.

Zmarł w 1905 i został pochowany w cerkwi św. Jana Klimaka w Warszawie, którą wystawił własnym sumptem, planując uczynić z niej grobowiec rodzinny. Był jedynym prawosławnym biskupem warszawskim w jurysdykcji Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, który zmarł w czasie sprawowania urzędu i został pochowany w Warszawie.

Życiorys Dzieciństwo i rodzina Był synem kapłana prawosławnego Tichona Iwanowicza Ekziemplarskiego i jego małżonki Anny Stiepanowny, pochodzącej z rodziny kapłańskiej Stiepanowów. Jego ojciec od 1821 służył jako proboszcz w Dmitrijewych Gorach w guberni włodzimierskiej, przejmując parafię po teściu, który z powodu ślepoty nie był w stanie kontynuować służby kapłańskiej. Swoje nazwisko otrzymał podczas nauki w seminarium duchownym. Rodzina Ekziemplarskich nie była zamożna, aby zapewnić sobie utrzymanie, ojciec przyszłego arcybiskupa musiał łączyć służbę duszpasterską z pracą w gospodarstwie. Przyszły hierarcha miał starszych braci Konstantina i Fiodora oraz siostry Marię i Praskowję. Przed nim urodziła się również trójka dzieci zmarłych przedwcześnie: Aleksandra, Pawieł i Dmitrij. Z kolei po nim przyszły na świat jeszcze córki Ewdokija i Jelena oraz syn Iwan.

Ilja Ekziemplarski urodził się 20 lipca 1836, w dniu, gdy obchodzono wspomnienie liturgiczne proroka Eliasza, co zdecydowało o wyborze imienia dla niego. Ochrzczony został jeszcze tego samego dnia przez swojego wuja Warsonofija Stiepanowa; rodzicami chrzestnymi byli starsza siostra, 12-letnia Marija Ekziemplarska, oraz kuzyn, Iwan Waledinski, uczeń seminarium duchownego. Chłopiec wychowywany był w głęboko religijnej atmosferze, od najmłodszych lat ojciec przygotowywał go do przyszłej służby kapłańskiej. W wieku dziewięciu lat – a zatem rok później, niż przewidywały zasady (wcześniej rodzice obawiali się, że chłopiec jest zbyt słabego zdrowia) – został oddany do niższej szkoły duchownej we Włodzimierzu.

Młodość i działalność naukowa Po zakończeniu nauki w szkole duchownej w 1852 Ilja Ekziemplarski wstąpił do seminarium duchownego w tym samym mieście, które ukończył w 1857. W czasie nauki był solistą-tenorem w chórze eparchii włodzimierskiej i suzdalskiej. Następnie podjął studia teologiczne na Kijowskiej Akademii Duchownej, którą ukończył w 1861 jako jeden z najlepszych absolwentów. W październiku tego samego roku został zatrudniony w seminarium duchownym w Czernihowie jako wykładowca historii biblijnej, liturgiki i prawa kanonicznego. Kilka dni po wydaniu pierwotnej decyzji o jego zatrudnieniu w Czernihowie została ona zmieniona, a Ilja Ekziemplarski został wykładowcą historii Kościoła oraz historii ogólnej, a także historii biblijnej, prawa kanonicznego i liturgiki w seminarium duchownym w Kijowie. 4 lutego 1862 ożenił się z A. Pilipiejewą, sierotą po profesorze seminarium duchownego w Kijowie. W 1864 krótko pełnił obowiązki asystenta inspektora seminarium. Dwa lata później mianowano go kierownikiem szkoły niedzielnej przy seminarium oraz katedry pedagogiki, a następnie katedry homiletyki. Szczególnym przedmiotem jego zainteresowań były zagadnienia pedagogiki czytania i pisania, języka ojczystego, arytmetyki, historii i geografii, śpiewu oraz nauczania religii. Opracowywał podręcznik pedagogiki dla seminarium duchownego. Od 1867 do 1885 nauczał pedagogiki, a od 1869 do 1885 także historii w szkole żeńskiej dla dziewcząt z rodzin duchownych.

Regularnie publikował w piśmie Rukowodstwo dla sielskich pastyriej. Ukazywały się w nim jego artykuły o tematyce pedagogicznej, historycznej i bieżącej. W latach 1863–1870 był p.o. sekretarza redakcji, a w 1870 – pomocnikiem redaktora, odpowiadał także za dział bibliografii. Jego teksty były również drukowane w pismach „Kijewskije Jeparchialnyje Wiedomosti”, „Woskriesnoje cztienije” oraz „Kijewlanin”. 30 czerwca 1870 otrzymał, za całokształt pracy naukowej, stopień naukowy magistra teologii.

Służba kapłańska w eparchii kijowskiej Gdy jego żona poważnie zachorowała, Ilja Ekziemplarski złożył prywatny ślub, by w razie jej wyzdrowienia poświęcić resztę życia służbie Cerkwi prawosławnej. 14 września 1871 został wyświęcony na diakona, zaś pięć dni później przyjął z rąk metropolity kijowskiego Arseniusza święcenia kapłańskie. Hierarcha ten skierował go do służby w szkolnej cerkwi św. Pawła przy kolegium Pawła Gałagana, jak również powierzył mu stanowiska katechety i wychowawcy uczniów kolegium. Ks. Ekziemplarski był następnie również katechetą w I gimnazjum w Kijowie, w gimnazjum żeńskim ministerstwa oświaty oraz w żeńskim gimnazjum Funduklejewa. Oprócz tego był prywatnym katechetą dzieci generał-gubernatora kijowskiego Aleksandra Dondukowa-Korsakowa oraz P. Antonowicza, opiekuna kijowskiego okręgu szkolnego. Był współorganizatorem kijowskiego przytułku dla niewidomych. W latach 1872 i 1873 ks. Ekziemplarski otrzymywał propozycje objęcia stanowiska rektora najpierw w seminarium duchownym w Czernihowie, a następnie w Symferopolu. Obydwie odrzucił.

1 września 1876 małżonka duchownego zmarła. W tym momencie pod jego opieką pozostało pięcioro dzieci, w wieku od czternastu lat do półtora roku. Ilja Ekziemplarski kontynuował służbę kapłańską jako biały duchowny. Od 1877 nosił tytuł protojereja, zaś od 1882 był dziekanem cerkwi na Padole. Gdy w 1885 jego najmłodszy syn rozpoczął naukę w gimnazjum, duchowny za radą metropolity kijowskiego Platona postanowił złożyć śluby mnisze. Jego postrzyżyn dokonał 27 lipca tegoż roku namiestnik Ławry Pieczerskiej archimandryta Juwenaliusz w cerkwi św. Antoniego w kompleksie Ławry. Kapłan przyjął wówczas imię zakonne Hieronim. Dzień później metropolita Platon nadał mu godność archimandryty i mianował przełożonym monasteru św. Michała Archanioła o Złotych Kopułach.

Biskup mały|Hieronim (Egzemplarski) jako biskup 3 listopada 1885 w soborze Mądrości Bożej w Kijowie przyjął z rąk metropolity kijowskiego Platona chirotonię biskupią, po której został wikariuszem eparchii kijowskiej z tytułem biskupa czehryńskiego, z zachowaniem wcześniejszych obowiązków w monasterze św. Michała Archanioła. Biskup Hieronim był również odpowiedzialny za nauczanie religii w szkołach na terenie eparchii kijowskiej, kierowanie Bractwem Objawienia Pańskiego przy Kijowskiej Akademii Duchownej i prowadzenie szkół parafialnych.

W 1886 hierarcha otworzył bezpłatną szkołę dla śpiewaków cerkiewnych przy monasterze św. Michała Archanioła, na urządzenie której sam przekazał ofiarę pieniężną. Dwa lata później przeprowadził szeroko zakrojony remont całego klasztoru, w ramach którego wymieniono ikonostas w jego głównym soborze, zainstalowano kaloryfery, wymieniono okna i podłogę, odsłonięto zabytkowe freski, odnowiono cerkiew refektarzową oraz mniejszą świątynię Św. Ducha. W latach 90. XIX w. w kompleksie monasterskim wzniesiono nowe budynki mieszkalne i powiększono dom pielgrzyma. W tym samym okresie pogorszyły się relacje między biskupem Hieronimem a metropolitą kijowskim Platonem, czego przyczyną były oszczerstwa pod adresem biskupa czehryńskiego. W jego obronie wystąpili jednak oberprokurator Świątobliwego Synodu Rządzącego Konstantin Pobiedonoscew oraz metropolita moskiewski i kołomieński Leoncjusz.

Biskup tambowski i szacki 3 czerwca 1890 dotychczasowy wikariusz eparchii kijowskiej został ordynariuszem eparchii tambowskiej i szackiej. W latach 1891–1892, podczas klęski głodu, wniósł znaczący wkład finansowy w organizację komitetu zajmującego się organizacją pomocy dla ofiar nieurodzaju. Założył sieć stołówek dla ubogich i dwa domy sierot, które otoczyły opieką 100 dzieci. W niesienie pomocy potrzebującym angażował się również podczas epidemii cholery, kiedy dystrybuował leki przeciwko chorobie i broszury informujące o sposobach unikania zakażenia. W 1890 otworzył przy rezydencji biskupiej szkołę dla śpiewaków cerkiewnych, dwa lata później przekształconą w szkołę dla misjonarzy i psalmistów. W 1891 zorganizował eparchialną fabrykę świec cerkiewnych.

W 1891 przedstawił na łamach „Tambowskich Jeparchialnych Wiedomostiej” program gruntownych przekształceń w eparchii. Zapowiedział utworzenie nowych szkół parafialnych, organizację spotkań o tematyce religijnej poza nabożeństwami i bractw trzeźwości przy poszczególnych placówkach duszpasterskich. Wszystkich proboszczów zobowiązał, by do końca 1891 nauczyli parafian przykazań bożych, zaś regentów i chórzystów – do wykorzystywania w praktyce liturgicznej starych melodii cerkiewnych lub ich nowszych adaptacji. Zalecał również przyuczanie wiernych do wspólnego śpiewu podczas nabożeństw. Również w 1891 z inicjatywy biskupa Hieronima w każdym powiecie guberni tambowskiej rozpoczął działalność oddział bractwa misyjnego Kazańskiej Ikony Matki Bożej. Dwa lata później biskup otworzył przytułek dla będących w podeszłym wieku kapłanów, wdów po duchownych oraz sług cerkiewnych. Kolejną jego inicjatywą było utworzenie stowarzyszenia otaczającego opieką ubogich uczniów seminarium duchownego w Tambowie i przekształcenie comiesięcznego dotąd organu prasowego eparchii w tygodnik, co miało miejsce w 1893. Rok później hierarcha rozpoczął budowę nowej siedziby i szkoły duchownej w Tambowie. Regularnie udawał się z wizytami duszpasterskimi do różnych parafii w eparchii, odwiedzał tambowskie seminarium oraz więzienie.

Szczególne starania Hieronim czynił na rzecz poprawy poziomu życia duchowego w monasterach w eparchii, w których zauważył wiele przypadków naruszania reguły mniszej i niski poziom wiedzy teologicznej. W 1892 i 1893 organizował spotkania przełożonych klasztorów męskich i żeńskich. Wprowadził w monasterach obowiązek wspólnego śpiewu wszystkich mnichów i mniszek, zobowiązał członków wspólnot do lektury literatury duchownej, zabronił mniszkom wynajmowania pokoi w monasterze kobietom niezwiązanym z klasztorem. W monasterze Wniebowstąpienia w Tambowie otworzył przytułek dla starszych mniszek, zainicjował również rozbudowę klasztoru. Podobne działania podjął także w monasterze św. Dymitra i św. Hilariona.