Powiat biłgorajski – powiat w Polsce, w południowej części województwa lubelskiego, odtworzony w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Biłgoraj.
Powiat leży głównie na pograniczu Równiny Biłgorajskiej i Płaskowyżu Tarnogrodzkiego. Północne gminy powiatu tworzą specyficzne podłużne i wąskie pasmo, przebiegające na krótkich odcinkach przez szereg równoleżnikowych mezoregionów: Wzniesienia Urzędowskie, Roztocze Zachodnie, Padół Zamojski i Wyniosłość Giełczewską. Wschodnie krańce powiatu leżą w obrębie Roztocza Środkowego. Głównymi rzekami powiatu są Tanew, Łada i Por. Na terenie powiatu znajdują się złoża gazu ziemnego i ropy naftowej. Jest to region wybitnie rolniczy z dużymi obszarami leśnymi.
Podział administracyjny Gmina Powierzchniagminy Ludność gminy Gęstośćzaludnienia Siedziba gminy Ludnośćsiedziby Odl. m.p.Odległość od siedziby gminy do miasta powiatowego (Biłgoraja). – km² os. os./km² – os. km Gmina miejska Biłgoraj 21,10 26 114 1238 Biłgoraj 26 114 0 Gminy miejsko-wiejskie Frampol 107,61 6059 56 Frampol 1432 16 Goraj 67,87 4041 60 Goraj 968 25 Józefów 126,46 6706 53 Józefów 2473 31 Tarnogród 114,25 6616 58 Tarnogród 3304 21 Turobin 162,19 5942 37 Turobin 983 40 Gminy wiejskie Aleksandrów 54,26 3269 60 Aleksandrów 3244 18 Biłgoraj 262,64 13381 51 BiłgorajNie wchodzi w skład gminy.Największą miejscowością gminy Biłgoraj jest Sól – 1708 mieszkańców. – 0 Biszcza 106,31 3717 35 Biszcza 1876 20 Księżpol 141,28 6893 49 Księżpol 1210 12 Łukowa 148,72 4191 28 Łukowa 2595 30 Obsza 113,23 4214 37 ObszaNajwiększą miejscowością gminy Obsza jest Zamch – 1480 mieszkańców. 794 40 Potok Górny 111,16 5314 48 Potok Górny 1296 35 Tereszpol 144,01 3876 27 Tereszpol-Zaorenda 1123 18
Liczba ludności na 31 grudnia 2020 roku Źródła: Polska w liczbach
Główne miejscowości Na terenie powiatu znajduje się sześć miast (dane z 2024 r.Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2024 r...): Biłgoraj (24 669 mieszk. • 21,10 km² • 1174 os./km²) Tarnogród (3109 mieszk. • 10,69 km² • 291 os./km²) Józefów (2319 mieszk. • 5,00 km² • 464 os./km²) Frampol (1330 mieszk. • 4,67 km² • 285 os./km²) Goraj (896 mieszk. • 7,64 km² • 117 os./km²) Turobin (823 mieszk. • 1,60 km² • 514 os./km²)
Inne większe wsie (powyżej 1000 mieszkańców) to Aleksandrów (3100), Łukowa (2700), Sól (2200), Różaniec (1800), Potok Górny (1400), Tereszpol-Zaorenda (1400), Zamch (1500), Biszcza (1200), Lipiny Dolne (1200), Dąbrowica (1200), Księżpol (1100), Chmielek (1100) i Bukowina (1000).
Historia thumb|Gminy powiatu biłgorajskiego 1933-54Według publikacji Głównego Urzędu Statystycznego w Warszawie: Województwa centralne i wschodnie Rzeczypospolitej Polskiej – podział na gminy według stanu z dnia 1 IV 1933 roku, Książnica-Atlas, Lwów 1933. thumb|Zagroda sitarska w Biłgoraju thumb|Pałacyk w Tarnogrodzie (1930) thumb|Dawna synagoga w Józefowie thumb|Kościół św. Dominika w Turobinie thumb|Rynek w Goraju thumb|Kapliczka na wodzie w Górecku thumb|Kościół Matki Bożej Częstochowskiej (dawna cerkiew) w Tereszpolu thumb|Oberża w Obszy thumb|Cmentarz partyzancki w Osuchach thumb|Dawny areszt w Łukowej thumb|Panorama Stanisławowa thumb|Kościół Podwyższenia Krzyża Pańskiego w Księżpolu, dawna cerkiew thumb|Gajówka we Floriance thumb|Krzyż polny w Majdanie Nepryskim thumb|Elektrownia w Biłgoraju thumb|Kościół (dawna cerkiew) w Biszczy thumb|Chałupa w Potoku Górnym thumb|Kościół (dawna cerkiew) w Zamchu thumb|Cmentarz w Sigle thumb|Pomnik w Długim Kącie thumb|Tarnogrodzki rynek
1866–1912 Przed utworzeniem powiatu biłgorajskiego jego tereny obejmował istniejący od 1810 powiat tarnogrodzki (od 1842 okręg tarnogrodzki). W jego skład wchodziły również Frampol, Goraj i Janów Lubelski.
W 1866 w Królestwie Polskim nastąpiła reforma administracyjna. W ramach represji po powstaniu styczniowym zniesiono okręg tarnogrodzki (wraz z odebraniem praw miejskich Tarnogrodowi), a z południowo-zachodniej części powiatu zamojskiego utworzono powiat biłgorajski z siedzibą w Biłgoraju. Powiat był jednym z dziesięciu powiatów guberni lubelskiej. W 1866 jego obszar wynosił 1708 km² (30,6 mil²), w 1878 liczba mieszkańców wynosiła 80 335. W 1876 wśród 73898 mieszkańców powiatu było 46 595 (63%) katolików, 18 294 (25%) unitów, 6761 (9%) izraelitów, 2232 (3%) prawosławnych i 14 (0,01%) protestantów.
Powiat graniczył od północy z powiatami janowskim i zamojskim, od wschodu z powiatem tomaszowskim, a od zachodu i południa z Galicją (Austro-Węgry). Rzeka Tanew (niespławna) przecinała powiat na dwie geograficznie odmienne części: północną – niską, zalesioną i obfitującą w drobne cieki wodne (główna rzeka Łada), niezbyt uprawną i rzadko zaludnioną; oraz południową – wzniesioną, górzystą, bezleśną i ubogą w wody (tylko rzeczka Złota), natomiast lepiej uprawną i bardziej zaludnioną (mimo rzadkiego rozmieszczenia wsi). Jedyną drogą wodną powiatu był San (tylko na krótkim odcinku przygranicznym) natomiast najbliższa kolej – nadwiślańska – biegła w odległości około 10 mil od granicy powiatu. W powiecie niemal nie było dróg bitych (6 km przed I wojną światową), co hamowało rozwój rolnictwa i przemysłu (oprócz stosunkowo rozwiniętego sitarstwa w Biłgoraju). Na terenie powiatu istniały 4 małe browary, 1 gorzelnia i 6 fabryk (ostatnie miejsce wśród powiatów w guberni).
W powiecie było w 1878 roku 19 szkół podstawowych. Pod względem sądowym powiat biłgorajski należał do II okręgu sądowego w Zamościu i dzielił się na cztery gminne okręgi sądowe z siedzibami w Soli, Lipinach, Tarnogrodzie i Józefowie. Pod względem administracyjnym powiat dzielił się na (pisownia oryginalna): 1 miasto: Biłgoraj 3 osady miejskie: Józefów, Krzeszów i Tarnogród (Frampol i Goraj znalazły się w powiecie zamojskim) 14 gmin: Aleksandrów, Babica, Biszcza, Krzeszowska-Huta, Kniaźpol, Kocudza, Krzeszów, Łukowa, Majdan Sopocki, Potok górny, Puszcza Solska, Sol, „Tarnowatka” (właśc. TarnogródW Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego najwyraźniej jest tu błąd, ponieważ (1) miejscowość ani gmina „Tarnowatka” nigdy nie istniały i sam Słownik ich nie wymienia, (2) wieś i gmina Tarnawatka są wymienione w składzie powiatu tomaszowskiego, zaś (3) w wykazie gmin powiatu biłgorajskiego ewidentnie brakuje Tarnogrodu, który w latach 1866–1954 stanowił gminę wiejską z jedną miejscowością – osadą miejską Tarnogród.) i Różaniecka wola
1912–1914 Powiat biłgorajski znalazł się wśród powiatów guberni lubelskiej dotkniętych utworzeniem w 1912 guberni chełmskiej. Zaliczając ziemię biłgorajską do guberni chełmskiej, mającej z założenia ruski (rosyjski) charakter, władze rosyjskie wykorzystały kolejną możliwość rusyfikacji mieszkańców, ponieważ tylko w trzech gminach – Babice, Biszcza i Księżpol – odsetek prawosławnych (w większości byłych unitów, nawróconych przemocą w 1875) przekraczał 50%, a w trzech kolejnych – Potok Górny, Wola Różaniecka i Krzeszów – 30%.
Gminy Aleksandrów i Kocudza oraz części gmin Huta Krzeszowska, Łukowa, Majdan Sopocki, Puszcza Solska i Sól pozostały po stronie lubelskiej i zostały włączone do powiatu janowskiego. Pozostała część powiatu biłgorajskiego pod dotychczasową nazwą została włączona do guberni chełmskiej. Powiat biłgorajski w tych granicach liczył 998,7 km² powierzchni i 102 382 mieszkańców. W jego skład wchodziły miasto Biłgoraj, osady Tarnogród i Krzeszów oraz dziesięć gmin – Babice, Biszcza, Huta Krzeszowska, Księżpol, Krzeszów, Łukowa, Majdan Sopocki, Potok Górny, Puszcza Solska, Sól, Tarnogród i Wola Różaniecka, a w nich 101 wsi.
Granica nowej guberni przecięła dotychczasowy powiat bardzo skomplikowaną linią, istniała również enklawa „chełmska” – wieś Dyle. Nowy podział wywołał zamęt w administracji, w szczególności gminy Tarnogród początkowo nie zaliczono do chełmskiej, wobec czego stanowiła eksklawę guberni lubelskiej na granicy z Galicją. W nowych granicach powiatu ludność katolicka nadal stanowiła większość; według urzędowych danych mieszkało to 53 973 katolików, 36 562 prawosławnych, 13 070 żydów i 1 luteranin. Stopniowo wprowadzano przepisy wynaradawiające ludność polską.
W marcu gubernię chełmską wyłączono z generał-gubernatorstwa warszawskiego i włączono do generał-gubernatorstwa kijowskiego, jednak zmiana ta nie wywarła praktycznych skutków, bo już latem tego roku władze rosyjskie bezpowrotnie opuściły Polskę.
1914–1919 Po zajęciu Królestwa Polskiego przez wojska państw centralnych powiat biłgorajski znalazł się pod okupacją austro-węgierską – początkowo w obrębie Generał-Gubernatorstwa Wojskowego w Kielcach, a od 1 października 1915 Generał-Gubernatorstwu Wojskowemu w Lublinie. Okupacyjne władze austriackie przywróciły granice powiatów z 1912 roku. Wskutek intensywnej emigracji, ewakuacji ludności (zwłaszcza ukraińskiej) na wschód i strat wojennych, ludność powiatu w październiku 1916 w stosunku do 1906 spadła o 46,8% – do 71 761 osób.
Lokalnym organem władz okupacyjnych była cesarska i królewska komenda wojskowa, mająca charakter militarny. Na jej czele stali oficerowie armii austro-węgierskiej. W ramach tej komendy istniał komisariat cywilny kierowany przez komisarza cywilnego narodowości polskiej. Zachowano dotychczasową organizację władz gminnych i miejskich. Językiem urzędowym był niemiecki, ale w kontaktach z ludnością używano języka polskiego. Pod koniec 1917 przywrócono samorząd powiatowy, a latem 1918 – miejski.
Wielkie wzburzenie w powiecie wywołał traktat brzeski, mocą którego powiat znów miał być podzielony na część polską i „chełmską”, należącą do Ukrainy. Projektowana granica miała przecinać południową Lubelszczyznę wzdłuż linii Tarnogród – Biłgoraj – Szczebrzeszyn.
W październiku 1918 Rada Regencyjna powołała jako podstawowe jednostki administracji powiaty zarządzane przez komisarzy – początkowo zwanych królewsko-polskimi, potem ludowymi, a wreszcie rządowymi. 3 listopada 1918 ostatni austro-węgierski komisarz wojskowy powiatu biłgorajskiego ppłk Aleksander Carapet przekazał władzę miejscowemu komisarzowi cywilnemu A. Cyfrowiczowi i wyjechał z Biłgoraja. 4 listopada miejscowe jednostki POW bez oporu rozbroiły żołnierzy austriackich. Powiat był wolny.
1919–1939 Po odzyskaniu niepodległości powiat biłgorajski w dotychczasowych (czyli takich jak w 1866 roku) granicach stał się jednym z 19 powiatów utworzonego 14 sierpnia 1919 województwa lubelskiego.
1 stycznia 1923 do powiatu biłgorajskiego włączono gminy Frampol i Goraj z powiatu zamojskiego..
1 kwietnia 1923 z powiatu biłgorajskiego wyłączono gminę Majdan Sopocki i włączono ją do powiatu tomaszowskiego – z wyjątkiem wsi Długi Kąt, Hamernia, Izbica, Siedliska i Stanisławów, które po włączeniu do gminy Aleksandrów pozostały w powiecie biłgorajskim..
1 kwietnia 1927 zmieniono granice gmin wiejskich Sól, Aleksandrów i Puszcza Solska – wsie Brodziaki, Korczów, Okrągłe i Smólsko z gminy Sól włączono do gminy Puszcza Solska, a wieś Margole z gminy Sól włączono do gminy Aleksandrów., jak również do miasta Biłgoraja przyłączono wieś Bojary oraz wieś i folwark Różnówka z gminy Puszcza Solska..
31 października 1928 starostą biłgorajskim został Tadeusz SzałowskiNominacja starostów ogłoszone oficjalnie..
1 kwietnia 1930 zniesiono gminę Goraj, której teren włączono do gminy Frampol, oraz zmieniono granice gmin Frampol i Puszcza Solska – do tej ostatniej gminy włączono z gminy Frampol obszar leśny o obszarze 37,40 ha położony między wsią Karolówka a dotychczasową granicą gminy Puszcza Solska.. Rozporządzenie to uchylono kolejnym rozporządzeniem z 29 lipca 1939.; w efekcie zniesienie gminy Goraj zostało z mocą wsteczną uchylone, a zmiana granic gmin anulowana.
1 kwietnia 1933 powiat liczył 1575,37 km² powierzchni i 118 874 mieszkańców w 1 mieście, 15 gminach i 269 sołectwachZa: W. Ćwik, J. Reder Lubelszczyzna..., s. 136..
1939–1944